Иоас I: Эфиопия императоры, 1755-1769 жылдар.

Кіріспе

1755 - 1769 жылдар аралығында Эфиопия императоры болған Іоас I (Ge'ez: ኢዮአስ; 1754 – 14 мамыр 1769), тақ аты Адям Сагад (Ge'ez: አድያም ሰገድ) – 1755 жылдың 27 маусымынан 1769 жылдың 7 мамырына дейін Эфиопияны билеген және Соломон әулетінің мүшесі. Ол Іясу II мен Убит (Велете Берсабе) – Каррайю тайпасының Оромо басшысының қызынан туған шала бала болды.

Ийоас және Ментеваб

Өте жас болғанына қарамастан, ол әжесі, император Ментеваб ұсынған кандидат болды, ол сол кезде оның регенті қызметін атқарды. Оның ұсынысын биліктегі ұлы ақсүйектер, оның ішінде ағасы Рас Вольде Леул, Бегемдердегі Айо губернаторы Варганна және Рас Микаэль Сехул қолдады. Ричард Панкхерст атап өткендей, прокси арқылы билік жүргізудің бұл тактикасының бір кемшілігі, Ийоас жасына байланысты, ал император Ментеваб жынысына байланысты Гондар астанасынан алыс жұмыс істей алмай, көптеген әскери науқандарды жүргізу үшін Варганна мен оның бауырларына сүйенді. Ийоас билігіне қарсы алғашқы көтеріліс, Дамотта Нанна Гиоргистің Варганнаның сарайдағы ықпалын күшейтуге қызғанғандықтан туды, ол Варганна мен императрицаның ағасы Грацмах Эште бастаған күштермен басылды. Тағы бір мәселе Ментевабтың ұлының Оромо вождінің қызы Вубитқа үйленуін ұйымдастыруынан туындады. Иясу II анасына басымдық берді және оған таққа отырған қос билеуші ретінде барлық құқықтарды берді, ал әйелі Вубит беймәлім күйде қалды. Вубит өзінің ұлының таққа отыруын күтіп, Ментеваб пен оның Қуара провинциясынан келген туыстары ұзақ уақыт бойы билік жүргізген билікке үміттенді. Ийоас әкесінің кенеттен қайтысынан кейін таққа отырғанда, Гондар аристократтары оның Амхар тілінде емес, Оромо тілінде сөйлейтініне таң қалды және әжесінің отбасынан шыққан Қуаралықтарға немесе Фасиледен бері Соломон монархтарын қоршаған Гондар ақсүйектеріне қарағанда анасының Оромо туыстарын артық көреді. Ийоас ересек болғаннан кейін ғана Оромоларға деген сүйіспеншілігі күшейді. Ол сол халықтан 3000 саяқтан тұратын патшалық гвардияны құрып, Вубит ағайындары Бирале мен Лубоны, Оромо ағаларын, олардың басшылығына қойды. Амхара провинциясының Расы қайтыс болғаннан кейін, ол ағасы Лубоны сол провинцияның губернаторы етіп тағайындауға тырысты, бірақ наразылық оның ағасы Вольде Леулды оны өз ойын өзгертуге мәжбүр етті. 1764 жылы Рас Микаэль Сехул Гондар астанасына оралып, Ийоасты Сеннардың жер аударылған патшасы Бади абу Шалухты қолдауға көндірді. Ийоас Бадиді Сеннармен шекарадағы Рас-әл-Филдің губернаторы етіп тағайындады, ал Вольде Леул Бадиге Рас-әл-Филде қалуға кеңес берді; алайда жер аударылған патша Сеннарға қайта оралды, онда ол жасырын түрде өлім жазасына кесілді. Оромоға қарсы партия өздерінің чемпионы Я Мариам Бариауды тапты, ол Айоның ұлы (Ийоасты император етуге көмектескен) және Бегемдер губернаторы, Гразмах Эште қолдаған еді. Гразмах Дамоттың әкімі болып тағайындалды, оның әкімі Варганна бірнеше жыл бұрын қайтыс болды. Дегенмен, Дамотты мекендеген Жава Оромосы Варганнаның ұлы Фасилдің басқаруын артық көрді; Гразмах Эште Дамотқа келгенде, ол өлтірілді және Фасил оның орнына губернатор деп жарияланды; Брюстің айтуынша, Ийоастың ағалары Бирале мен Лубо оны Фасилді сол лауазымға бекітуге сендірді. Осы кезде Я Мариам Бариаудың мақтанышы оның Бегемдер губернаторынан айырылып, орнына императордың Оромо ағасы Бирале келді. Бегемдер билігінің құрамына Вехни тауының күзетшісі кіргендіктен, Я Мариам Бариау осы маңызды сенімді басқа бір бөтен адам ұстайтынынан қорқып, императордан бұл лауазымға басқа христиан билеушісін тағайындауды өтінді. (Бұндай құжатты кейіннен Рас Микаэль Сехул жариялады, Брюстің айтуынша, император Ментевабтың қызы Астер Иясудың бастамасымен.) Оромо емес элитаның наразылығына және Я Мариам Бариаудың Фернай құдырында Биралені тоқтатуға уәде бергеніне қарамастан, Ийоас өз шешімінде тұрып, Бегемдер үкіметін билеуге Бираленің өз ізбасарларына көмектесу үшін өзінің қауіпсіздік қызметін жіберді. Келесі шайқаста Я Мариам Бариау жеңіске жетті, бірақ оның Биралені тұтқындауға немесе қашып кетуге рұқсат етуі керек деген нақты бұйрығына қарамастан, қарсыласы өлтірілді. Мұны білгеннен кейін Я Мариам Бариау: "Михаил және Тигрдің бүкіл әскері күзге дейін маған қарсы шығады" деп болжады.

Despite his extreme youth, he was the candidate proposed by Empress Mentewab, his grandmother, who then acted as his regent. Her proposal was supported by the great nobles of the reign, Ras Wolde Leul her brother, Waragna, Ayo governor of Begemder, and Ras Mikael Sehul. One handicap with this tactic of ruling through a proxy, as Richard Pankhurst points out, was that neither Iyoas, due to his age, nor Empress Mentewab, due to her sex, could operate far from the capital city of Gondar, and relied on Waragna and her brothers to lead many of the military campaigns. The very first challenge to Iyoas' rule, when Nanna Giyorgis rebelled in Damot out of envy for Waragna's increased influence in the court, had to be suppressed by a force led by Waragna and the Empress' brother Grazmach Eshte. Another problem grew from Mentewab's arrangement of the marriage of her son to Wubit, the daughter of an Oromo chieftain. Iyasu II gave precedence to his mother and allowed her every prerogative as a crowned co ruler, while his wife Wubit suffered in obscurity. Wubit waited for the accession of her own son to make a bid for the power wielded for so long by Mentewab and her relatives from Qwara Province. When Iyoas assumed the throne upon his father's sudden death, the aristocrats of Gondar were stunned to find that he more readily spoke in the Oromo language rather than in Amharic, and favored his mother's Oromo relatives over the Qwarans of his grandmothers family, or the Gondarine nobility that had surrounded the Solomonic monarchs since the reign of Fasiledes. His preference of the Oromo only increased when Iyoas reached adulthood. He assembled a Royal Guard with 3000 of that people, and put his Oromo uncles Birale and Lubo, the brothers of Wubit, in command of them. On the death of the Ras of Amhara province, he attempted to promote his uncle Lubo governor of that province, but the outcry led his uncle Wolde Leul to convince him to change his mind. In 1764 Ras Mikael Sehul returned to the capital city of Gondar, and convinced Iyoas to support Badi abu Shalukh, the exiled king of Sennar. Iyoas made Badi governor of Ras al Fil along the border with Sennar, and Wolde Leul advised Badi to remain in Ras al Fil; however the exiled king was lured back into Sennar where he was quietly executed. The anti Oromo party found their champion in Ya Mariam Bariaw, the son of Ayo (who had helped to make Iyoas Emperor) and governor of Begemder, and who was supported by Grazmach Eshte. The Grazmach was made governor of Damot whose governor, Waragna, had died some years before. However, the Jawa Oromo inhabiting Damot preferred to be ruled by Waragna's son Fasil; when Grazmach Eshte arrived in Damot, he was assassinated and Fasil proclaimed governor in his place; according to Bruce, Iyoas' uncles Birale and Lubo convinced him to confirm Fasil in that position. At this point, Ya Mariam Bariaw's pride led to his losing the governorship of Begemder, replaced by the Emperor's Oromo uncle Birale. Because the governorship of Begemder included being custodian of Mount Wehni, Ya Mariam Bariaw was horrified at the prospect of a pagan outsider holding this important trust, and is said to have begged the Emperor to instead appoint any other Christian ruler to this post. (Or so a document later published by Ras Mikael Sehul, and according to Bruce, at the instigation of Aster Iyasu, the daughter of Empress Mentewab.) Despite the outcry of the non Oromo elite, and Ya Mariam Bariaw's pledge to stop Birale at the Well of Fernay, Iyoas persisted in his decision, and sent his bodyguard to assist Birale's own followers to assume the government of Begemder. In the ensuing battle Ya Mariam Bariaw was victorious, but despite his explicit orders that Birale should either be captured or allowed to escape, his opponent was killed. Upon learning this, Ya Mariam Bariaw predicted, "Michael, and all the army of Tigre, will march against me before autumn."

Ras Mikael-ге кіру

Іоас ағасы Бираленің өлімін естіген соң, Тигрэйдің Рас Микаэль Сехульге көмек сұрап жіберді. Рас Микаэль өзін Эфиопияның ең күшті әміршісі ретінде бекітті, бір кезде ол Эфиопияның қалған бөлігіндегі барлық мылтықтардан алты есе көп, шамамен 6000 мылтыққа ие болды. Рас Микаэль елшілерге: «Императордың әрекеттері оның отбасының және жалпы мемлекеттің құлдырауына әкеледі», - деп жауап берді. Содан кейін, Я Мариам Бариауды «Абиссиниядағы міндетін білетін және оны орындауға батылы бар жалғыз адам» деп мақтағанмен, дереу Гондарға аттанды, «оның әскері ешқандай жүктен, тіпті азық-түлік, әйелдер немесе шатырлардан, тіпті пайдасыз жүк көтергіштерден де бос болды». Ол Вегера арқылы жылдам өтіп, астанаға қарай жорық жасағанда кең аумақты қиратты. Бірақ Гондарды күшпен басып алудың орнына, Рас қаланың су көздерін және Гондарға кіретін барлық жолдарды бақылауға алды; Брюс айтқандай, «ол тек қорқытуды көздеді, артығын емес». Келген күні Рас Микаэль император Іоасқа, содан кейін анасына барды. Өзін астананың сөзсіз билеушісі етіп бекіткеннен кейін, Я Мариам Бариауды Гондардан Бегемдерге қарай бастады, бірақ император осы жорыққа жетекші болсын деп талап етті, кемінде атағы бойынша. Осы жаңа әскер туралы естіген Я Мариам Бариау, жеңісіне жақын қалғаннан кейін, Бегемдерге қайтып келді, бірінші Филакит Герегерге, содан кейін «өзінің провинциясының ең шеткі шекарасына» (Брюстің сөзімен) Нефас Мевчаға. Артынша болған шайқаста Я Мариам Бариау жеңіліп, ауыр жарақат алды; ол жақын маңдағы Воло Оромо провинциясына қашып, он екі бас офицерімен бірге Іоасқа қайтарылды. Императордың алдында жатқан, ашық жарасынан қанға батқан Я Мариам Бариауды көріп, қылықтанған император осы бүлікшіге кешірім беруге дайын болғандай көрінді, бірақ оның ағасы Лубо сөз сөйлеп, дәстүрлі эфиопиялық заң бойынша оның құқығын пайдаланып, Мариам Барияны өзіне беріп, лайықты жазалауды талап етті; Лубо асыл адамның тамырын кесіп өлтірді. Осы әрекеттен дүрсілдеген императордың офицерлері Ванд Бевоссенді қоса алғанда, қалған он екі тұтқынның қашуына жол берді. Я Мариам Бариаудың өлтірілуі Рас Микаэльдің Іоасқа деген жек көруін күшейтті. Соңында Микаэль Сехул император Іоасты (1769 жылдың 7 мамырында) тақтан түсірді; бір аптадан кейін Микаэль Сехул оны өлтірді. Оның өлімі туралы мәліметтер қарама-қайшы болғанымен, нәтижесі анық болды: император алғаш рет өзінің табиғи өлімінен, шайқаста қаза табуынан немесе ерікті түрде тақтан бас тартудан басқа жолмен тағын жоғалтты. Микаэль Сехул императордың билігін әлсіретті, және осы сәттен бастап билік ашық түрде ірі әміршілер мен әскери қолбасшылардың қолына көшті. Эдвард Улендорф атап өткендей,

Once he learned of the death of his uncle Birale, Iyoas sent to Tigray's Ras Mikael Sehul for help. Ras Mikael had established himself as the most powerful lord of Ethiopia, at one point having amassed some 6,000 matchlocks—six times the total number in the rest of Ethiopia. Ras Mikael first replied to the envoys that the Emperor's conduct would "end in the ruin of his family, and the state in general." Then, although extolling Ya Mariam Bariaw as "the only man in Abyssinia that knew his duty, and had courage to persevere in it", immediately set forth for Gondar, "his army encumbered by no baggage, not even provisions, women or tents, nor useless beasts of burden." He marched swiftly through Wegera, cutting a swath of destruction as he marched for the capital. However, instead of taking Gondar by storm, the Ras simply took control of the city's sources of water and every entrance into Gondar; as Bruce puts it, "he intended to terrify, but to do no more." The day after his arrival, Ras Mikael visited the Emperor Iyoas, then his mother. After establishing himself as the undisputed ruler of the capital, marched on Ya Mariam Bariaw from Gondar to Begemder—only after insisting that the Emperor be the leader of this expedition, at least in name. Upon learning of this new army, Ya Mariam Bariaw, who had remained near the site of his victory, fell back into Begemder, first to Filakit Gereger, then to Nefas Mewcha "in the farthest limits of his province" (in Bruce's words) where the armies met. In the battle that followed Ya Mariam Bariaw was defeated, and severely wounded; he fled to the nearby province of the Wollo Oromo, who returned him to Iyoas with twelve of his principal officers. Although it appeared that the Emperor, moved by the pitiful sight of Ya Mariam Bariaw covered with blood from his open wound lying supine before him, was about to pardon this rebel, his uncle Lubo spoke up and demanded, as was his right by traditional Ethiopian law, for Maryam Bariya to delivered to him for what punishment he believed was appropriate; Lubo killed the noble himself by slitting Ya Mariam Bariaw's throat. Shocked at this act, the Emperor's own officers allowed the other twelve captives, who included Wand Bewossen, to escape. The murder of Ya Mariam Bariaw only deepened Ras Mikael's scorn for Iyoas. Eventually Mikael Sehul deposed the Emperor Iyoas (7 May 1769); one week later, Mikael Sehul had him killed. Although the details of his death are contradictory, the result was clear: for the first time an Emperor had lost his throne in a means other than his own natural death, death in battle, or voluntary abdication. Mikael Sehul had compromised the power of the Emperor, and from this point forward it lay ever more openly in the hands of the great nobles and military commanders. As Edward Ullendorff notes,

1769 жылдан бастап 1855 жылы Теодордың [британдықтар император Теудросты қалай атады] билікке келуіне дейінгі осы кезең эфиопиялық дәстүрде masafent («қазылар») дәуірі деп аталады, себебі ол «Израильде патша болмаған кезде» Ежелгі Келісімдегі билер дәуіріне өте ұқсас болды. Императрица Ментеваб пен оның анасы Вубит Іоас өліміне қатты қайғырды. Императрица Ментеваб немересінің өліміне қатты қайғырды. Ол оны Кусквамдағы өзінің сарайына жерлеуді ұйымдастырды және қалған өмірін сонда өткізіп, астанаға оралмауға бел буды. Ол келесі үш патшалықты бастан кешірсе де, оларда аз ғана рөл атқарды.