1769 жылғы Эфиопия императоры Йоханнес II

Кіріспе

1769 жылы Эфиопия императоры Иоганн II (Ge'ez: ዳግማዊ ዮሐንስ; 1699 – 18 қазан 1769) – Эфиопия императоры, Соломон әулетінің мүшесі. Ол Іясу I-нің ұлы және императорлар Текеле Хайманот I, Давит III және Бакаффаның бауыры болды. Оның бес айдан сәл ұзақ билік құрған кезеңінде ерекше оқиғалар болған жоқ. Оның қазасы туралы әртүрлі мәліметтер бар.

Билік

Оның билеуі мен өмірі туралы екі түсінік бар: біреуі Джеймс Брюстің "Нілдің бастауын табуға жасаған саяхаттары" еңбегінде берілген тарихқа сәйкес, ал екіншісі Шифрау Бекеле 2002 жылғы мақаласында жинақтаған басқа да сол замандағы деректерге негізделген.

Брюстің нұсқасы

Брюстің айтуынша, Йоханнның ағасы Бакаффаның (1721–1730) билігі кезінде император көзге көрінбей кетіп, Бакаффаның қайтыс болғаны туралы қауесет тарады. Осыған байланысты, Кейгназмах Гийоргис Йоханнды Вехнидегі патшалық түрмеден алып келіп, билікке келтірді. Бірақ Йоханнды император деп жариялауға үлкермес бұрын, Бакаффа өзін көрсетіп, олардың еркіндігі үшін екеуін жазалауға бұйырды: Гийоргиске өлім жазасын, ал Йоханнның қолын кесуді. Алайда, Брюстің еңбегін жариялаған Александр Мюррей Брюстің сөздерін Корольдік жылнаманың қорытындысымен алмастырды. Жылнамада Йоханн осы оқиғадан бұрын Вехниден қашуға тырысқандықтан қолын жоғалтқаны, ал оның орнына Вехнидегі басқа патшалық тұтқындармен бірге император болудан бас тартқаны жазылған. Қай жағдайда болсын, Йоханн 1720 немесе 1730 жылдары император болған жоқ. Кейін, 1769 жылы Ийоас I-нің қазасынан кейін, Рас Микаэль Сехул қайтыс болған императордың інісі Йоханнды Вехниден шақырды. Йоханн сол кезде кем дегенде жетпіске жуық болған болуы керек еді, және оны императорлық кеңеске өз таңдауы ретінде ұсынды. Кеңес мүшелерінің бірі Йоханнның бір қолы жоқ екенін (ол Вехниден қашуға тырысқан үшін кесілгенін) еске салғанда, Микаэль Йоханнға атқа мінуге көмек керек болса, өзі көмектесетінін айтты. Микаэль Йоханнды Микаэльдің кішкентай немересі Валетта Селассиеге үйлендірді. Йоханнның билігін Е. А. Уоллис Бадж былайша қысқаша баяндады:

Йоханн әскери мәселелердің бәрін жек көріп, әскермен бірге жорыққа шығудан бас тартты. Жасырынғаннан кейін Михаилдан оны Вахниге қайтаруын өтінді. Михаил әскерімен жорыққа аттануға міндетті болды, бірақ Гондарда Йоханн сияқты патшаны қалдыру жоспарының өзіне қауіпті екенін көріп, бір күні таңертеңгі аста оны улады. Бұл оқиғаны Эфиопия тарихшыларының көпшілігі қабылдады.

Шифрау Бекеле жазбасы

Шифрау Йоханнстың тууына қатысты мәліметтерді нақтылаумен бастайды; оның өмірінің осы кезеңі туралы айтқандары Брюстің айтқандарымен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. Ол бұл тұжырымға екі эфиопия тарихнамасына – «Қысқа жылнама» мен Іясу I жылнамасына – сүйенеді. Шифрау Йоханнестің Іясу I мен оның сүйікті әйелі, 1705 жылы қайтыс болған Кеддеста Крестостың ұлы екенін анықтайды. Екінші ұлы болғандықтан, Шифрау Йоханнес 1696 немесе 1697 жылы дүниеге келгенін болжайды, яғни ол таққа отырғанда 72 немесе 73 жаста болған. «Осылайша, – деген қорытынды жасайды Шифрау, – Брюс оның таққа отырған кездегі жасын «жетпістен асқан» деп бағалағанда, мүмкіндігінше дәлдікке жақын болған». Бақаффа билік құрған кезеңнің басында, патша ауыр сырқатқа шалдыққанда Йоханнес Вехниден шақырылғандығы туралы жазба бар; жылнама авторы Йоханнесті Бақаффаның «жақын адамы» деп сипаттайды. Бақаффа жазылғаннан кейін Йоханнес сол тау түрмесіне қайтарылды және 1769 жылға дейін одан ешқандай хабар болмады. Шифрау Бақаффа мен Йоханнес арасындағы қарым-қатынасқа қатысты бірнеше мәліметтер келтіреді, олар Йоханнеске жасалған ампутация туралы әңгімеге күмән тудырады. Ең маңыздысы, Бақаффаның патшалық жылнамасында мұндай оқиға туралы ешқандай жазба жоқ, ал ол «патшаның аяусыздықпен өлтірген адамдары туралы, тіпті олардың аяқтарын кесіп тастағаны туралы да аянып қалмайды». Бұл ампутация туралы әңгіме қайдан пайда болды деген сұрақ туындайды. Шифрау бұл сұраққа жауап бере алмайтынын мойындайды. «[Біріншілік деректерді] мұқият зерттеп, олардың қалай және қашан жазылғандығын, авторларын анықтамайынша, бұл сұраққа нақты жауап беру өте қиын». Осыған қоса, Генри Солттың зерттеулері де ескеріледі. Келесі екі ай демалыс пен ләззатпен өтті, 4 тамызға дейін. Сол айда ол Валата Селассиеге үйленді. 26 қыркүйекте Йоханнес Әулие Эвостатевос шіркеуіне барды; сарайға оралғаннан кейін сол күні ауырып қалды. Он тоғыз күннен кейін Йоханнес осы аурудан қайтыс болды. Ол түнімен Абаджале Текле Хайманот шіркеуіне жерленді. Йоханнес аурудан қайтыс болғанын Генри Солт растады, ол Йоханнес күйеуінің ұлымен сұхбаттасқан. Бұл кісі Йоханнес «Брюстің айтқандай, уланбай, аурудан қайтыс болғанын» мәлімдеді. Осы деректерге сүйене отырып, Шифрау император Йоханнес уланған жоқ, ол табиғи өліммен өлгенін дәлелдейді. Ол Йоханнеске Рас Микаэль Сехулдан уланған деген әңгіме Йоханнес жерленген кездегі жағдайға және аза тұту рәсімдерінің болмауына байланысты тарағанын болжайды; «қаладағы у туралы әңгімелер бірнеше айдан кейін Брюстің құлағына жетіп, ақырында кітапқа енді».

Shiferaw begins by fixing the details of Yohannes' birth; for the most part, his account of this part of his life agrees with Bruce's. This he does by relying on two Ethiopian histories, the Short Chronicle and the Chronicle of Iyasu I. He determines that Yohannes was the son of Iyasu I and his favorite concubine, Qeddesta Krestos, who died in 1705. As the second son, Shiferaw determines that Yohannes was born in either 1696 or 1697, which would make him 72/73 when he came to the throne. "Hence," Shiferaw concludes, "Bruce was very close to accuracy (as much as one could be in these things) when he estimated his age at the time of enthronement to be 'past seventy years'." There is a record of Yohannes being summoned from Wehni at the beginning of the reign of his brother Bakaffa, when that monarch fell seriously sick; Yohannes is described as Bakaffa's "favorite" by the chronicler. When Bakaffa recovered, Yohannes was returned to that mountain prison, and no more is heard of him until 1769. Shiferaw provides several details of the relationship between Bakaffa and Yohannes which throw doubt on the story of Yohannes' amputation. Most importantly is that the Royal Chronicle of Bakaffa's reign lacks any mention of such an act, which "is not bashful about the people the king mercilessly slaughtered let alone those he amputated." This leads to the question where did this story of amputation come from? Shiferaw admits he cannot provide an answer. "It is not very easy to give a conclusive answer to this question until a thorough textual study [of the primary sources] is done and until the way they were written and when they were written and their authorship is established." and the researches of Henry Salt. The next two months were spent in rest and in pleasure until Thursday 4 August. He married Walata Selassie later that month. Then on Tuesday, 26 September Yohannes attended church at the Church of St. Ewostatewos; after returning to the palace, that same day he fell sick. Nineteen days later, Yohannes died of this illness. He was buried at night in the Church Abajale Tekle Haymanot. Yohannes death from illness is confirmed by Henry Salt, who interviewed the son in law of Yohannes. This man states that Yohannes "after a reign of only five months died of disease, not of poison, as stated by Bruce." Based on this evidence, Shiferaw argues for a natural death for emperor Yohannes, not from poison. He suggests that the story that Yohannes was poisoned by Ras Mikael Sehul due to the circumstances of his burial and lack of a period of mourning; "rumours of poison in the town found its way into the ears of Bruce several months later and ultimately into the book."