Кіріспе
Аногноризис (аногноризис, анагноризис) – пьесада немесе басқа да шығармада кейіпкер маңызды жаңалыққа толы кезең. Анагноризис грек тілінде тек бір адамды ғана емес, оның қандай екенін де тануды білдіреді. Анагноризис – кейіпкердің шын жағдайды кенеттен сезінуі, нәрселердің қалай екенін түсінуі және, соңында, Аристотель трагедиясындағы көбінесе қарсы кейіпкермен қарым-қатынасын түсінуі.
Anagnorisis (,/æ//n//ə//ɡ/'/n//ɒr//ᵻ//s//ᵻ//s/; ἀναγνώρισις) is a moment in a play or other work when a character makes a critical discovery. Anagnorisis originally meant recognition in its Greek context, not only of a person but also of what that person stood for. Anagnorisis was the hero's sudden awareness of a real situation, the realisation of things as they stood, and finally, the hero's insight into a relationship with an often antagonistic character in Aristotelian tragedy.
Қайғылы оқиға
Поэтикасында Аристотель анагноризисті "білімсіздіктен білімге өту, ақынның жақсы немесе жаман тағдырға қадаланған адамдары арасында махаббат немесе жек көруді тудыру" деп анықтады (1452а). Бұл көбінесе Аристотельдің катарсис тұжырымымен бірге талқыланады. Аристотельдің трагедия анықтамасына сәйкес, бұл трагикалық кейіпкердің өзінің жеке басын немесе нағыз мінезін (мысалы, Шекспирдің "Король Лир" пьесасындағы Корделия, Эдгар, Эдмунд т.б.) немесе басқа біреудің жеке басын немесе нағыз табиғатын (мысалы, Лирдің балалары, Глостердің балалары) тануы. Аристотель анагноризистің пайда болуын талқылаған алғашқы автор болды, және перипетия осымен туындайды деді. Ол мұны жоғары сапалы трагедияның белгісі деп есептеді, мысалы, Эдип әкесін өлтіріп, анасына білмей үйленгені және кейін шындықты білгені, немесе Тавристегі Ифигения өз ағасы мен досын құрбан етуге дайындалып тұрғанда, олардың кім екенін уақытында түсініп, құрбандықтан бас тартқаны. Аристотель анагноризис немесе перипетиясыз қарапайым сюжеттерге қарағанда, мұндай күрделі сюжеттерді жоғары бағалады, мысалы, Медея балаларын өлтіруге шешім қабылдағанда, олардың өзінің балалары екенін біліп, солай істейді. Трагедиядағы анагноризистің тағы бір айқын мысалы – Эсхилдің "Хефорой" ("Сырақты әкелушілер") пьесасында, Электра ағасы Орестті Аргосқа жер аударылудан оралғаннан кейін, анасы Клитемнестраның қолынан өлтірілген әкесі Агамемнонның қабірінде таниды. Электра Оресттің өзінің бауыры екеніне үш дәлелмен көз жеткізеді: қабірдегі Оресттің шашы, қабірдің жанындағы оның аяқ іздері және өзі тіккен тоқыма. Аяқ іздері мен шашы оның өзіне ұқсас. Электраның санасы – ағасының бар екендігі, ол әкелерінің өлімі үшін кек алу арқылы оған көмектесе алатын жалғыз адам.
Комедиялық
Аристотельдің "Поэтикасының" комедияға арналған бөлімі сақталмаған, бірақ көптеген сыншылар комедиялардағы танылу туралы да әңгімелейді. Жаңа комедияның әдеттегі сюжеті – кейіпкердің текті туғанының соңғы ашылуы, оның туған белгілері арқылы, соның салдарынан ол басты кейіпкерге үйленуге лайықты болады. Мұндай жағдай көбінесе алаяқ құлдың іс-қимылымен тудырылатын. Осы сюжет Шекспирдің "Қысқы ертегісінде" кездеседі, онда соңғы актідегі танысу көрінісі Пердитаның қойшы қызы емес, патша қызы екенін және ханзадаға үйленуге лайықты екенін аңғартады.
Құпиялық
Анагнориздің қылмыстық құпиядағы ең алғашқы қолданылуы – «Үш алма» классикалық «Араб түндері» ертегісінде, онда бұл тәсіл сюжеттік бұрылысында керемет нәтиже береді. Оқиғаның басты кейіпкері Джафар ибн Яхьяға Харун әл-Рашид үш күн ішінде кісі өлтірудің кінәлісін табуды, әйтпесе өлім жазасына кесіледі деп бұйырады. Ол мерзім өткен соң ғана, өлім жазасына дайындалып тұрғанда, кінәлінің өзінің құлы екенін біледі.