Кіріспе

Мысыр перғауыны, 16 ғасырдағы ақын және драматург. Шепсескаре немесе Шепсескара (мысыр тілінде "Раның жаны асқақ") – Ежелгі Мысыр перғауыны, Ежелгі мемлекеттік кезеңдегі Бесінші династияның төртінші немесе бесінші билеушісі. Шепсескаре б.з.д. 25 ғасырдың ортасында өмір сүрген және Абусирдегі аяқталмаған пирамиданың иесі болған болуы мүмкін, ол құрылысының алғашқы кезеңдерінде бірнеше апта жұмыс істегеннен кейін тастап кетілген. Тарихи деректерге сәйкес, Шепсескаре дәстүрлі түрде жеті жыл патшалық құрған деп есептеледі, ол Нефеиркаре Какайдан кейін және Неферефренің алдында таққа отырды, осылайша династияның төртінші билеушісі атанды. Ол осы династияның ең белегі жоқ билеушісі және египтолог Мирослав Вернер Шепсескаренің билігі Неферефренен кейін ең көп дегенде бірнеше ай ғана созылғанын дәлелдеді. Бұл қорытынды Абусирдегі Шепсескаренің аяқталмаған пирамидасының күйі мен орналасуына, сондай-ақ осы патшаға тиесілі заттардың өте аз санына негізделген. Вернердің аргументтері қазір Даррел Бейкер және Эрик Хорнунг сияқты бірнеше египтологтарды сендірді. Шепсескаренің алдыңғы және кейінгі билеушілерімен қарым-қатынасы белгісіз. Вернердің пікірінше, ол Сахуренің ұлы және Нефеиркаре Какайдың ағасы болған, ол алдыңғысы және немере інісі Неферефренің ерте қайтысынан кейін қысқа мерзімге таққа отырған. Шепсескаре күтпеген жерден қайтыс болған немесе ол тағы бір немересіне, болашақ перғауын Нюсерре Иниге тақтан бас тарған болуы мүмкін. Шепсескаренің патшалық отбасынан тыс, қысқа ғұмырлы билігін басып алған адам болған мүмкіндігін толығымен жоққа шығаруға болмайды.

Қазіргі заманғы көздер

Шепсескәр - Ежелгі Мысырдың патшасы, Бесінші династияның төртінші немесе бесінші билеушісі. Сол кезде Мысыр біріктірілген болатын, оның астанасы Мемфис қаласында орналасқан. Шепсескәр Бесінші династияның ең аз танымал патшасы, өйткені оның билігіне жататын өте аз артефакттар осы күнге дейін сақталған. Шепсескардың екі ғана цилиндрлі мөрі белгілі: біреуі қоладан жасалған, Шепсескардың Хорус аты бар және 20-ғасырдың басында Мемфис қираған жерлерінде табылған. Екінші мөрдің шығу тегі белгісіз, қара серпентиннен жасалған және "Шепсескәр - құдайлардың сүйіктісі, Шепсескәр - Хатордың сүйіктісі" деп жазылған. Осы екі мөрден басқа, Шепсескареге жататын жалғыз сақталған артефакттар - Абусирден алынған саз балшықтан жасалған мөрдің бес фрагменті және Неферефре пирамидасының мәйіт сақтау ғибадатханасы мен Санктуарийде табылған тағы алты фрагмент. Бұл фрагменттер үш түрлі мөрден шыққан болуы мүмкін және бәсекелес бөлмелердің есіктеріне қойылған болуы ықтимал. 2022 жылы Нюсердің Абусир күн ғибадатханасының жанында Шепсескардың тағы бір саз мөрдің бедері табылды. Соңында, 19-шы ғасырдың соңында египтолог Флиндерс Петри Шепсескареге жатқызған "Шепескаре" деген жазуы бар бір скарабей мөрі бар. Қазіргі ғалымдар бұл жатқызуға күмән келтіріп, скарабейдің архаикалық стильде орындалған, Саит кезеңінің (б.з.д. 685–525) жұмысы деп санайды. Сондай-ақ, скарабей 25-ші династия кезінде Танистің белгісіз патшасы Джеменефхонсбек Шепескареге (б.з.д. 760–656) тиесілі болуы мүмкін.

Тарихи дереккөздер

Шепсескаре туралы мәлімет тек Саккара тақташасында (28-ші жазбада) кездеседі. Тақташа Рамзес II (б.з.д. 1279–1213 ж.) тұсында, Шепсескаре өмір сүргеннен кейін шамамен 1200 жыл өткен соң жазылған. Шепсескаре сол кезеңдегі тағы бір патшалар тізімінде мүлдем жоқ: Сети I (б.з.д. 1294–1279 ж.) тұсында жазылған Абидос патшалар тізімі. Ол сондай-ақ Турин канонында (Рамзес II билік құрған кезеңде) да кездеспейді, бірақ бұл жағдайда тізімде Шепсескаре мен Неферефренің есімдері болуы керек болған жерде папируста үзіліс бар. Патшалар тізіміндегі Шепсескаре мен Неферефреге қатысты екі жазбаның тек біреуі ғана оқылды және ол әртүрлі оқылымдарға ие: бір жыл, он бір жыл немесе бір айдан төрт айға дейін. Папирустың зақымдалған күйі кімнің билік мерзімі екенін анықтауға мүмкіндік бермейді. Шепсескаре, бәлкім, Мысыр діни қызметкері Манетоның Птолемей II (б.з.д. 283–246 ж.) тұсында жазылған "Египтика" (Мысыр тарихы) еңбегінде де есімдері айтылған. "Египтиканың" түпнұсқасы қазірге дейін табылған жоқ және ол Секст Юлий Африкан мен Евсевийдің кейінгі жазбалары арқылы ғана белгілі. Африканның мәлімдемесіне сәйкес, "Египтикада" Бесінші династияның орта кезеңі үшін "Неферхер → Сизирес → Херес" деген тәртіп көрсетілген. Неферхер мен Херес сөздері Нефериркаре мен Неферхердің (яғни Неферефренің) грекшеленген формалары деп есептеледі. Осылайша, "Сизирес" Шепсескаренің грекше аты деп саналады, бұл Манетоның Бесінші династияны қалпына келтіруі Саккара тақташасымен сәйкес келеді. Сонымен қатар, Африканның айтуынша, Мането Сизиреске жеті жылдық билік мерзімін жатқызады, ал басқа дереккөздер Манетоның тоғыз жыл көрсеткенін хабарлайды.

Хронологиялық орны

Шепсескаре билігінің салыстырмалы хронологиялық орны және абсолютті мерзімдері белгісіз. Саққара тақтасы Шепсескаренің Нефериркаре Какайдың мұрагері және Неферефренің алдындағысы ретінде көрсетілгенін жазады, бұл египтологтар арасында дәстүрлі пікірге айналды. 1980 жылдардың басындағы жаңа жаңалықтардан кейін, чех египтологы Мирослав Вернер Шепсескаре Неферефренің алдында емес, одан кейін билік құрған деген гипотезаны қолдайды. Бұл гипотезаны негіздеу үшін Вернер ең алдымен Неферефренің қабірлік ғибадатханасының ең көне бөлігінде, «Неферефре қайтыс болғанға дейін» салынбаған Шепсескаренің «Сехемакав» (мәнісі «Көріністері күшті») атты Хорус есімімен мөрленген бірнеше саз мөрлердің табылуын атап өтеді. Бұл Шепсескаре Неферефренен кейін ғана билік құрғанын көрсетеді. Вернердің екінші аргументі Сахуре, Нефериркаре Какай және Неферефре пирамидаларының орналасуына қатысты: олар Гиза пирамидалары сияқты Гелиополис бағытындағы бір түзу сызықты құрайды. Ал Шепсескаренің аяқталмаған пирамидасы Гелиополис бағытындағы сызыққа сәйкес келмейді, бұл Шепсескаре құрылысын бастаған кезде Неферефренің пирамидасы бұрыннан болғанын көрсетеді. Соңында, Вернер Неферефренің Нефериркаренің үлкен ұлы болғанын және әкесі қайтыс болғанда шамамен 20 жаста болғанын, сондықтан ол таққа мұрагер болу үшін ең қолайлы жағдайда болғанын айтады. Осылайша, Шепсескаре Неферефренің орнына отырған болуы мүмкін. Вернердің сөзіне сәйкес, Саққара тақтасында Шепсескаре Неферефренің тікелей алдыңғысы ретінде көрсетілгенімен, «бұл шағын қайшылық сол кездегі [саяси] тәртіпсіздіктер мен әулеттік дау-жанжалдарға байланысты болуы мүмкін».

Ұзақтығы

2000 және 2001 жылдары жарияланған екі мақалада Вернер Мането көрсеткенге қайшы, Шепсескаре ең көп дегенде бірнеше ай ғана билік еткен болуы керек деп тұжырымдайды. Бұл гипотезаны француз египтологы Николя Гримал 1988 жылы бұрын ұсынған. Вернердің қорытындысы археологиялық мәліметтерге, әсіресе Шепсескаренің Абусирдегі құрылысы жоспарланған пирамидасына негізделген. Вернер пирамиданың аяқталмаған құрылысының жұмысы бірнеше аптаға созылғанын, мүмкін бір-екі айдан аспайтынын, содан соң тоқтатылғанын баса айтады. Іс жүзінде, жер жай ғана тегістелген және жер астындағы жерлеу бөлмесін салу үшін шұңқырды қазу жұмыстары ғана басталған еді. Сонымен қатар, ғимараттың иесі таңдаған орнымен (Сахуре пирамидасы мен Усеркафтың күн храмының арасындағы орталықта) Сахуреге немесе Усеркафқа қатысы бар екенін көрсетуді ниеттенген. Теориялық тұрғыдан алғанда, Бесінші династияның пирамидалары әлі анықталмаған тек екі патшасын қарастыруға болады – Шепсескаре немесе Менкаухор. Алайда, бірқатар замандас құжаттарға сәйкес, Менкаухор өзінің пирамидасын басқа жерде, Солтүстік Саккарада немесе Дахшурда аяқтаған болуы мүмкін. Сондықтан, Шепсескаре Солтүстік Абусирдегі аяқталмаған пирамида платформасының иесі болуы ықтимал. Дегенмен, платформаны салған адам [атап айтқанда, Шепсескаре] өте қысқа мерзімге билік еткен болуы керек. 2008 жылы Саккарада бассыз пирамиданың қайта табылуы және оны қазба жұмыстарын жүргізген Захи Хавасс басқаратын экспедицияның Менкаухор Каюға жатқызуы Вернердің Абусирдегі аяқталмаған пирамиданы Шепсескареге жатқызғанын растады. Басқа Бесінші династия патшаларынан айырмашылығы, Шепсескаренің есімі сол замандағы адамдардың жеке есімдерінде де, жерлеу мүліктерінің атауларында да кездеспейді. Ол мемлекеттік шенеуніктердің лауазымдары мен өмірбаянларында да жоқ. Мысалы, Бесінші династия шенеунігі Хау Птахтың стеласында оның қызмет еткен патшалардың тізбегі келтірілген: Сахуре, Нефериркаре, Неферефре және Нюсерре. Нефериркаре мен Неферефре немесе Неферефре мен Нюсерре арасында Шепсескаренің атының жоқтығы оның билігінің өте қысқа болғанын көрсетеді. Манетоның "Египет тарихы" б.з.д. III ғасырына жататындықтан, Хау Птахтың замандас есебі Бесінші династиядағы саяси жағдайды дәлірек көрсетеді деп есептеуге болады. Вернердің аргументтері және Шепсескареге жатқызылатын артефакттардың аздығы Даррел Бейкер және Эрик Хорнунг сияқты көптеген египтологтарды Шепсескаренің билігінің шын мәнінде уақытша болғанына көндірді.

Отбасы

Шепсескаре туралы мәліметтердің жетіспеуіне байланысты, оның алдыңғыларымен қарым-қатынасы туралы нақты ештеңе белгілі емес. Ол, әдетте, патшалық отбасының мүшесі болған, бірақ оның алдыңғыларымен байланысы жоқ, билікті басып алған болуы мүмкін деген мүмкіндікті толығымен жоққа шығаруға болмайды. Силке Рот Шепсескаренің Нефериркаре Какайдың ұлы және Неферефре мен Нюсерре Инидің бауыры болғанын ұсынды. Ал Вернер Шепсескаренің Сахуренің ұлы болғанын, ол Неферефренің ерте қайтысынан кейін билікті қысқа мерзімге иеленгенін болжады. Бұл Шепсескаренің аяқталмаған пирамидасының Сахуре пирамидасына жақын орналасуын түсіндіреді. Бұл теорияны 2005 жылы Вернер мен Тарек Эль-Авадидің Сахуре пирамидалық кешенінің жолынан Сахуренің, оның әйелі Меретнебти мен олардың екі ұлы Ранефер мен Нетжериренре бейнеленген рельефтерді тауып алуы нығайтады. Рельефте екі ұл да «патшаның үлкен ұлы» деген атаққа ие, бұл олардың мүмкін егіз болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ, рельефте Ранефердің «Жоғарғы және Төменгі Египеттің Нефериркаре патшасы» ретінде таққа отырғаны көрсетілген. Вернер мен Авади пікірінше, Ранефер мен оның ұлы Неферефре патша болғанда, Нетжериренре соңғысының өлімінен кейін таққа таласуға тырысқан болуы мүмкін. Осы гипотеза бойынша Шепсескаре Нетжериренренің таққа отыру аты болған болар еді. Дегенмен, Вернер 1997 жылы Шепсескаренің Төртінші династияның соңғы фараоны Шепскефтің немесе Роттың ұсынғандай, Усеркафтың немесе Нефериркаре Какайдың ұлы болуы мүмкін екенін жазған: мәселеге қатысты нақты дәлелдер өте аз болғандықтан, барлық мүмкіндіктер тек болжамдар ғана. Тағы бір гипотеза бойынша, Яромир Кречи Шепсескаренің Неферефренің ұлы болғанына сендіреді. Шепсескаренің билігі күтпеген өлімімен қысқарған болуы мүмкін, немесе оның таққа талабын Нюсерре Ини, Неферефренің інісі және король Нефериркаре мен королева Хенткаус II-нің кіші ұлы тоқтатып берген болуы мүмкін. Нюсерренің таққа отыруындағы Хенткаус II-нің маңызды рөлі египет халық фольклорында оның жоғары бағалануын және Нюсерренің «оның зираттық ғибадатханасын қосымша кеңейтуін және жаңартуын» түсіндіруі мүмкін. Сондай-ақ, Нюсерреге ықпалды сарай қызметкерлері мен шенеуніктердің көңілі толған сияқты, олардың ішіндегі ең бастысы – Птахшепсес, ол Нюсерренің күйеуі мен визирі атанды.

Пирамида

Әбусирдің солтүстігінде, Усеркафтың күн ғибадатханасы мен Сахуре пирамидасының арасында орналасқан аяқталмаған пирамида Шепсескареге тиесілі деп есептеледі. Құрылысты 1980 жылы Мирослав Вернер басқарған чехословакиялық археологиялық экспедиция ашқан, және жұмыс бірнеше апта немесе ай ғана созылғаннан кейін тоқтатылған сияқты. Шамамен 4 км² аумақ тегістеліп, ортасында Т-тәрізді шұңқыр қазу басталған. Бұл шұңқыр пирамида салынысы кезінде ашық күйінде қалдырылуы керек еді, бұл пирамиданың ішін толтыру және оның ішкі құрылыстарымен бірдей уақытта жұмыс істеуге мүмкіндік беретін еді. Бұл құрылыс әдісі Бесінші династияның барлық пирамидаларына тән және Неферефре пирамидасының мысалында тікелей көрініс тапқан, ол да аяқталмай қалған. Бұл техника, сондай-ақ аяқталмаған пирамиданың Бесінші династияның патшалық бейіт қабірінде орналасқандығы, оның Шепсескареге тиесілі екенін көрсетеді, өйткені династияның басқа патшаларының пирамидалары бұрыннан мәлім. Егер пирамида қалыптасқан үлгі бойынша аяқталған болса, ол Нефериркаре пирамидасы сияқты биікке жетер еді. Шепсескаре есімі жазылған саз мөрлердің сынықтарын зерттеген швейцариялық египтолог Питер Каплони, Шепсескаре пирамидасының ежелгі атын Rsj Špss k3 Rˁ деп қайта құруға болатынын ұсынды, оны "Resj Shespeskare" деп оқып, "Шепсескаренің оянуы" деп түсіндірді. Вернер бұл гипотезаны қабылдамайды және кейбір таңбаларды оқу мен оларды пирамида аты ретінде интерпретациялауға қарсы тұрады.

Күн ғибадатханасы

Каплоний Шепсескаре Хтп жб Рˁ деп аталатын күн ғибадатханасын салуды бастады деп ұсынды, бұл "Хотэпибр" деп оқылады және "Раның жүрегі қанағаттанды" деген мағынаны білдіреді. Бесінші династияның басы мен ортасы аралығында, Усеркафтан Менкаухор Каюға дейінгі барлық патшалар күн ғибадатханаларын салғанмен, Вернер Каплонидің гипотезасын "таза болжам" деп санайды, себебі ол бір ғана саз мөрді болжамды түрде қайта құруға негізделген. Вернер алдымен бұл мөрде Шепсескаренің есімі жазылмағанын, керісінше, Хорус есімінің іздері бар екенін, ол Дедкаре Исесидің аты болуы мүмкін дейді. Екіншіден, Вернер күн ғибадатханасының аты оны салған патшаның атымен сирек кездесетінін, көбінесе мөр жасалған патшаның тұсы туралы ақпаратты қамтитынын айтады. Соңында, ол Хтп ("Хотеп") деген жазудың күн ғибадатханасының атының бір бөлігі екеніне күмәнданады. Оның пікірінше, мөр Нефериркаренің күн ғибадатханасына, St жб Рˁ.w, яғни "Setibraw"; немесе Нюсерренің күн ғибадатханасына, Šsp жб Рˁ, "Shesepibre" деп аталған, қатысты болуы ықтимал.

Неферефренің бейіт ғибадатханасы

Шепсескаре өзінің алдыңғысының жерлеу кешенін салуды жалғастырған болуы мүмкін. Неферефре қысқа ғана билік еткен соң қайтыс болғандықтан, оның пирамида кешені толыққанды аяқталмаған, тіпті қабір бөлмесі мен мәйітхана ғибадатханасы да салынбаған еді. Сондықтан жоспарланған пирамида асығыс түрде стильделген алғашқы төбе бейнесіндегі шаршы мастабаға айналдырылды, ал оған ілеспе мәйітхана ғибадатханасы Нюсерре билігі тұсында аяқталды. Неферефренің мәйітхана ғибадатханасының ең көне бөлігінде Шепсескаре мөрлерінің табылуы, ол да сол жерде құрылыс жұмыстарын жүргізген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мұндай жұмыстарға қатысты дәлелдер нақты емес: бұл мөрлер кейіннен ғибадатхананың қойма бөлмелеріне көшірілген жәшіктерге қойылған болуы мүмкін. Мысалы, ғибадатханада Усеркаф, Сахур және Нефериркаре Какай мөрлері де табылған, бірақ бұл үш фараон Неферефре билікке келгенге дейін қайтыс болған.