Әйел киімінде билейтін жас құлдар: Көшектер мәдениеті

Кіріспе

Жас ер адам құл биші, әйелдік киім киетін.

Көшек (түрік тілінде көшектер) әдетте өте әдемі, әйелдік киім киетін жас құл биші (раққас) болған және ойын-сауық үшін жұмыс істеген.

Тамырлар

Түрікше köçek сөзі парсы тіліндегі کوچک (kūchak) сөзінен туындаған болуы мүмкін, орта парсы тілінен (kwck' /kūčak, “кішкентай”) протоиран тілінен *kaw ča ka, протоиндоиран тілінен *kaw ~ *ku “жас, кішкентай” сөздерінен, бұл прототүрік тіліндегі kiçük / kiçüg “кішкентай” деген сөзбен кезекті ұқсастық жасайды. Қырым татар тілінде köçek сөзі “бала түйе” дегенді білдіреді. 18-19 ғасырларда гүлденген köçek мәдениеті Османдық сарайларындағы, әсіресе гаремдердегі дәстүрлерден бастау алды. Оның жанрлары Османлылардың музыкасын да, биін де байытты. Осы рәсім империя бойынша тәуелсіз топтар арқылы тарады. Көшек ойыны деп аталатын билер империяның әртүрлі элементтерін біріктірді, ең маңыздысы түрік (мысалы, Карсилама және Кашық Хавасы) және шығыс элементтері. Олар köçekçe деп аталатын музыка жанрының сүйемелдеуімен орындалды, ол белгілі бір мелодияда сюита түрінде таралды. Бұл суфи, Балқан және классикалық Анатолиялық ықпалдардың қоспасы болды, олардың кейбіреулері бүгінгі түрік музыкасында сақталған. Сүйемелдеуге әртүрлі соққы аспаптары кірді, мысалы, davul köçek, davul – үлкен барабан, бір жағы ешкі терісімен, екінші жағы қой терісімен жабылған, әртүрлі дыбыстарды шығарады. Көшектің шеберлігі тек билеу қабілетімен ғана емес, сонымен қатар соққы аспаптарын, әсіресе шарпаре деп аталатын кастаньетаның бір түрін ойнау шеберлігімен де бағаланды. Сондай-ақ, екі әнші де болды. Османдық сарай гареміндегі (сераль) көшек биінде бір-екі ондаған көшек және көптеген музыканттар қатысты. Эндерунлу Фазил сияқты белгілі ақындар өлеңдер жазды, ал сарай музыканты Хаммамизаде Исмаил Деде Эфенди (1778–1846) сияқты классикалық композиторлар атақты көшектер үшін köçekçe шығармаларын жазды. Көптеген Стамбул мейханелері (мезе, рақы немесе шарап ұсынатын түнгі таверналар) көшектерді жалдады. Олар өнер көрсетуді бастамас бұрын, көрермендердің арасында би билеп, оларды одан да қызықтыратын. Көрермендер арасында олардың назарын аудару үшін бәсекелестік жиі дүрлік пен қақтығыстарға әкеліп соқты. Ерлер ашуланып, әйнектерін сындырып, дауыстарын шығарып, ұрысып, кейде бір-бірін өлтіріп, балаларды зорлау, жыныстық қанау немесе басқа да жыныстық құлдыққа мәжбүрлеу мүмкіндігі үшін күресті. Бұл Сұлтан Абдулмеджид I тұсында осы практиканы тоқтатуға әкелді. Сұлтан Абдулазиз (1861–1876) және Сұлтан Абдул Хамид II (1876–1908) тұсында гарем мәдениетінің басылуымен köçek биі мен музыкасы императорлық демеушілердің қолдауын жоғалтып, біртіндеп жоғалып кетті. Көшектер әйелдерге қарағанда көп сұранысқа ие болды. Кейбір жастарды сенгилер (қарны тоқ әйелдер) ер адамдардың жігіттерге деген қызығушылығына қызғанышпен қарап өлтірген.

Turkish köçek might be derived from the Persian word کوچک kuchak, from Middle Persian (kwck' /kūčak/, “small”) from Proto Iranian *kaw ča ka, from Proto Indo Iranian *kaw ~ *ku “young, small”, which is coincidentally similar to Proto Turkic kiçük/kiçüg "little, small". In the Crimean Tatar language, the word köçek means "baby camel". The culture of the köçek, which flourished from the 18th to the 19th century, had its origin in the customs in Ottoman palaces, and in particular in the harems. Its genres enriched both the music and the dance of the Ottomans. From there the practice dispersed throughout the Empire by means of independent troupes. The dances, collectively known as köçek oyunu, blended elements from throughout the empire, most importantly Turkish (like Karsilamas and Kaşık Havası) and oriental elements. They performed to a particular genre of music known as köçekçe, which was performed in the form of suites in a given melody. It too was a mix of Sufi, Balkan and classical Anatolian influences, some of which survives in popular Turkish music today. The accompaniment included various percussion instruments, such as the davul köçek, the davul being a large drum, one side covered with goat skin and the other in sheep skin, producing different tones. A köçeks skill would be judged not only on his dancing abilities but also on his proficiency with percussion instruments, especially a type of castagnette known as the çarpare. There were also two singers. A köçek dance in the Ottoman seraglio (palace harem) involved one or two dozen köçeks and many musicians. Famous poets, such as Enderûnlu Fâzıl, wrote poems, and classical composers, such as the court musician Hammamizade İsmail Dede Efendi (1778–1846), composed köçekçes for celebrated köçeks. Many Istanbul meyhanes (nighttime taverns serving meze, rakı or wine) hired köçeks. Before starting their performance, the köçek danced among the spectators, to make them more excited. In the audience, competition for their attention often caused commotions and altercations. Men would allegedly go wild, breaking their glasses, shouting themselves voiceless, or fighting and sometimes killing each other vying for the opportunity to rape, molest, or otherwise force the children into sexual servitude. This resulted in suppression of the practice under Sultan Abdulmejid I. With the suppression of harem culture under Sultan Abdulaziz (1861–1876) and Sultan Abdul Hamid II (1876–1908), köçek dance and music lost the support of its imperial patrons and gradually disappeared. Köçeks were much more sought after than the çengi ("belly dancers"), their female counterparts. Some youths were known to have been killed by the çengi, who were extremely jealous of men's attention toward the boys.

Қазіргі заманғы бұтақтар

Бүгінде Түркияда көшек биі әлі де кездеседі, бірақ ол формасын өзгертті, көбірек халықтық және жыныстық белгісіздігі азайтылған биге айналды. Қазір оны ересек ер адамдар, әлі де көйлек, сақалдарымен бірге орындайды. Осы бидің қазіргі заманғы интерпретациясы – режиссер Нежат Сайдамның 1975 жылғы "Көшек" фильмі. Фильм өзінің гендерлік идентитігімен күресіп жатқан андрогин рома Каниконың өмірін баяндайды.