Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Католик шіркеуіндегі шейіттер тізімі – латын шіркеуіндегі шейіттер тізімі.
Listing of martyrs in the Catholic Church
the Martyrology in the Latin Church
Мартирология – шейіттер мен басқа да әулиелер мен құлшынып өмір сүргендердің тізімі, олардың жылдық еске алу күндері немесе мерекелерінің күнтізбелік тәртібімен реттелген. Жергілікті мартирологиялар белгілі бір шіркеудің дәстүрін ғана тіркеуге арналған. Жергілікті тізімдер көршілес шіркеулерден алынған есімдермен толықтырылды. Әдеби көздерден қарыз алып, немесе алмай, бірнеше жергілікті мартирологиялардың бірігуі арқылы жинақтау жүзеге асты. Бұл латын шіркеуінде қабылданған қазіргі мағынасы. Шығыс православие шіркеуінде мартирологияға ең жақын нұсқа – Синаксария және ұзақ Меная, олар кейде Менология деп те аталады. Жабық мартирологиялар тек есімдерді ғана көрсетеді. Тарихи мартирологиялар, кейде пассионарийлер деп те аталады, оқиғалар мен өмірбаяндық мәліметтерді де қамтиды.
A martyrology is a catalogue or list of martyrs and other saints and beati arranged in the calendar order of their anniversaries or feasts. Local martyrologies record exclusively the custom of a particular Church. Local lists were enriched by names borrowed from neighbouring churches. Consolidation occurred, by the combination of several local martyrologies, with or without borrowings from literary sources. This is the now accepted meaning in the Latin Church. In the Eastern Orthodox Church, the nearest equivalent to the martyrology are the Synaxaria and the longer Menaia, both sometimes known as Menologia. Simple martyrologies only enumerate names. Historical martyrologies, also sometimes called passionaries, also include stories or biographical details.
Ең көне үлгілері
IV ғасырдың ортасында Рим шіркеуінің мартирологиясы, немесе фериалы, әлі де сақталып қалған. Ол екі бөлек тізімді қамтиды: Depositio martyrum және Depositio episcoporum, бұл тізімдер көбінесе біріктірілген күйде кездеседі. Тексттің барлық белгілі қолжазбалары осы галликандық редакциясынан тараған. Кейіннен қосылғандарды ескермесе, Иеронимдік мартирологияның негізгі көздері – Шығыс шіркеулерінің жалпы мартирологиясы, Рим шіркеуінің жергілікті мартирологиясы, Италияның жалпы мартирологиясы, Африканың жалпы мартирологиясы және Евсевий сияқты бірнеше әдеби көздер. Виктор Де Бак ("Acta SS.", Octobris, XII, 185 және басқа жерлерде) Иеронимдік мартирологияның Райт тапқан сириялық мартирологиямен байланысын анықтады. Бұл, Шығыстың жалпы мартирологиясының грек тілінде Никомедияда жазылғанын және Иеронимдік мартирологияның бастауы болғанын анықтауға көмектеседі. Бұл құжат нашар сақталған. Жеке есімдер бұрмаланып, қайталанып немесе дұрыс емес орынға қойылған, ал мәтіннің көп бөлігі соншалықты зақымданған, оны түсіну мүмкін емес. Шейіттердің өмірнамаларынан алынған кейбір іздерді есептемегенде, жинақ қарапайым мартирология нысанында. Қолжазбалардың үш нұсқасы бар: Берн, Вольфенбюттель және Эхтернах. Соңғысы, 597 жылы Кентерберийлік Августин Англияға әкелген көшірмеге негізделгендіктен, ең ерте деп саналады және ағылшын миссионері Виллиброрд құрған Эхтернах аббаттығында сақталған. Қазір Париждегі Ұлттық кітапханада сақталған Martyrologium Hieronymianum Epternacense, VIII ғасырдың басында екі бөлек көшірмеден құрастырылған "Hieronymianum" нұсқасы ретінде жазылған деп есептеледі. Кейде мереке бір күнге ығыстырылған. Сондай-ақ Эхтернах редакциясы деп белгілі, ол ағылшын шіркеуіне бейімделген, Кантерберийлік Августин, Йорк шеңберінен Паулин және басқалардың естеліктері қосылған. 1885 жылы Де Росси мен Дюшен "Les sources du martyrologe hiéronymien" (Mélanges d'archéologie et d'histoire, V) атты еңбегін жариялады, ол мартирологияның сынды басылымының бастапқы нүктесі болды, олардың күш-жігерімен 1894 жылы "Acta SS." журналының қараша айындағы II томында жарық көрді. Ортағасырлық зерттеуші Анри Квентин мен Болландист Ипполит Делехае "Commentarius Perpetuus in Martyrologium Hieronymianum" (Брюссель, 1931) атты түсіндірмелі басылымды бірлесіп жасады; Квентин мәтіндік түсіндірмелерді, ал Делехае тарихи мағлұматтарды берді.
The martyrology, or ferial, of the Roman Church in the middle of the fourth century still exists. It comprises two distinct lists, the Depositio martyrum and the Depositio episcoporum, lists most frequently found united. All known manuscripts of the text spring from this Gallican recension. Setting aside the additions it later received, the chief sources of the Hieronymian are a general martyrology of the Churches of the East, the local martyrology of the Church of Rome, a general martyrology of Italy, a general martyrology of Africa, and some literary sources, among them Eusebius. Victor De Buck ("Acta SS. ", Octobris, XII, 185, and elsewhere) identified the relationship of the Hieronymian Martyrology to the Syriac Martyrology discovered by Wright. This is of assistance in recognizing the existence of a general martyrology of the East, written in Greek at Nicomedia, and which served as a source for the Hieronymian. This document is in poor condition. Proper names are distorted, repeated or misplaced, and in many places the text is so corrupt that it is impossible to understand it. With the exception of a few traces of borrowings from the Passions of the martyrs, the compilation is in the form of a simple martyrology. There were three manuscript versions: those of Bern, Wolfenbuttel. and Echternach. The latter is thought to be the earliest, based on a copy possibly brought to England by Augustine of Canterbury in 597, and preserved in a manuscript at the Abbey of Echternach, founded by the English missionary Willibrord. The Martyrologium Hieronymianum Epternacense, now in the Bibliothèque Nationale in Paris, is thought to have been written in the early eighth century as an Insular version of the "Hieronymianum", compiled from two separate copies. In some instances the feast is misplaced by a day. Also known as the Echternach recension, it was adapted to the English Church, incorporating memorials for Augustine of Canterbury, Paulinus of York and others. In 1885 De Rossi and Duchesne published a memoir entitled Les sources du martyrologe hiéronymien (in Mélanges d'archéologie et d'histoire, V), which became the starting point of a critical edition of the martyrology, published through their efforts in Vol. II for November of the "Acta SS." in 1894. The medievalist Henri Quentin and Bollandist Hippolyte Delehaye collaborated on an annotated edition, Commentarius Perpetuus in Martyrologium Hieronymianum, (Brussels, in 1931); Quentin supplied the textual commentary and Delehaye the historical.
Шәкіртақы
Мартирологияларды сын тұрғысынан зерттеу олардың құрамына кіретін элементтердің көптігі және әртүрлілігімен қиынға соғады. Алғашқы зерттеулер тарихи мартирологияларға қатысты. Мартирологиялар бойынша маңызды еңбектер – 1613 жылы Антверпенде Адоның мартирологиясын жариялаған Хериберт Росвейдтің еңбегі, Усуардың толыққанды басылымын жасаған Соллерийдің еңбегі және 1688 жылы Әулие Жеромның Мартирологиясының түсіндірмелі басылымын жариялаған Фиорентидің еңбегі болып табылады. Соңғысының сындық басылымы Дж. Б. де Росси мен Луи Дюшене тарапынан 1894 жылы жарық көрді. Баронидің Римдік мартирологияға жазған түсініктемелерін назардан тыс қалдыруға болмайды, себебі бұл еңбек орта ғасырлардағы жинақтардың тарихи көздерін таныстыруға үлкен үлес қосты. "Acta Sanctorum" журналының 1668 жылғы наурыз айындағы II томында Болландистер "Martyrologium venerabilis Bedæ presbyteri ex octo antiquis manuscriptis acceptum cum auctario Flori" атты басылымын ұсынып, мартирологиялық сынауға жаңа материалдар қосты. Бұрын қол жеткізген нәтижелердің бір бөлігі түзетілді, ал қалған бөлігі нақтыланды, сондай-ақ "Acta Sanctorum" журналының VI және VII томдарында маусым айында бөлімдермен жарық көрген ca, "Martyrologium Usuardi monachi" (Антверпен, 1714) еңбегі үлкен рөл атқарды. Дю Сольердің Усуар мәтіні сынға түспесе де, бұл басылым бұрын жасалған барлық басылымдардан жоғары тұрады. Анри Квентин (Les Martyrologes historiques du moyen âge, Париж, 1908) жалпы мәселені қарастырып, қолжазбаларды мұқият зерттеу арқасында ақылға қонымды шешім тапты.
The critical study of martyrologies is rendered difficult by the multitude and the disparate character of the elements that compose them. Early researches dealt with the historical martyrologies. The chief works on the martyrologies are those of Heribert Rosweyde, who in 1613 published at Antwerp the martyrology of Ado; of Sollerius, who produced a learned edition of Usuard; and of Fiorentini, who published in 1688 an annotated edition of the Martyrology of St Jerome. The critical edition of the latter by J. B. de Rossi and Louis Duchesne, was published in 1894. The notes of Baronius on the Roman Martyrology cannot be passed over in silence, the work having done much towards making known the historical sources of the compilations of the Middle Ages. In Vol. II for March of the "Acta Sanctorum" (1668) the Bollandists furnished new materials for martyrological criticism by their publication entitled Martyrologium venerabilis Bedæ presbyteri ex octo antiquis manuscriptis acceptum cum auctario Flori The results then achieved were in part corrected, in part rendered more specific, by the great work of ca, Martyrologium Usuardi monachi (Antwerp, 1714), published in parts in Vols. VI and VII for June of the "Acta Sanctorum." Although Du Sollier's text of Usuard is not beyond criticism, the edition surpasses anything of the kind previously attempted. Henri Quentin (Les Martyrologes historiques du moyen âge, Paris, 1908) took up the general question and succeeded in giving a reasonable solution, thanks to careful study of the manuscripts.
Римдік мартирология
Римдік мартирологияның үлгісі тікелей тарихи мартирологиялардан алынған. Бұл, негізінен, Усуардың мартирологиясы болып табылады, ол Римде қолданысқа ие болған инкунабула басылымының атауы еді. Папа Григорий I-нің «Диалогтары» мен кейбір шіркеу әулиелерінің еңбектерімен толықтырылған, ал грек әулиелері үшін Серлеттің «Менологиясы» деп белгілі каталог қосылған. «Editio princeps» 1583 жылы Римде «Martyrologium romanum ad novam kalendarii rationem et ecclesiasticæ historiæ veritatem restitutum, Gregorii XIII pont. max. iussu editum» деген атаумен жарық көрді. Ол мақұлдауға ие емес. Осы жылы Римде екінші басылым да жарық көрді. Бірақ ол көп ұзамай 1584 жылғы басылыммен алмастырылды, оны Папа Григорий XIII бүкіл Рим шіркеуінің ресми нұсқасы деп жариялады. Барониус бұл еңбекті қайта қарастырып, түзетіп, 1586 жылы «Нотациялар» және «Римдік мартирология туралы трактат» кітабымен бірге қайта басып шығарды. 1589 жылғы Антверпен басылымын Барониус өзі кейбір жерлерінен түзетті. Текст пен түсіндірмелердің жаңа басылымы Папа Урбан VIII тұсында жүзеге асырылып, 1630 жылы жарық көрді. Папа Бенедикт XIV-тің Римдік мартирологияға қызығушылығы болды: оның 1748 жылғы Буласы Португалия королі Иоанн V-ге арналған және Римдік мартирологияның басылған нұсқаларына көбінесе алғысөз ретінде қосылған. Екінші Ватикан соборынан кейін 2001 жылы толыққанды қайта қарастырылған басылым жарияланды. Одан кейін 2005 жылы 2001 жылғы басылымдағы типографиялық қателерді түзеген (2004 жылы басылған) нұсқасы жарық көрді, сондай-ақ 2001 мен 2004 жылдар арасында қасиетті деп жарияланған 117 қасиетті мен бақыттының есімдері қосылды, ал бұрынғы басылымға енбеген бірқатар көне әулиелердің есімдері де қосылды. «Жаңартылған мартирологияда қазіргі уақытта шіркеу құрметтейтін, культі ресми түрде танылған және адалдарға еліктеуге лайық үлгі ретінде ұсынылған 7000 қасиетті мен бақыттының есімдері бар».
The model of the Roman Martyrology is directly derived from the historical martyrologies. It is in sum the Martyrology of Usuard, which was also still the title of an incunabula edition for use in Rome, completed by the "Dialogues" of Pope Gregory I and the works of some of the Church Fathers, and for the Greek saints by the catalogue known as the Menologion of Sirlet. The editio princeps appeared at Rome in 1583, under the title: Martyrologium romanum ad novam kalendarii rationem et ecclesiasticæ historiæ veritatem restitutum, Gregorii XIII pont. max. iussu editum. It bears no approbation. A second edition also appeared at Rome in the same year. This was soon replaced by the edition of 1584, which was promulgated as official for the entire Roman rite of the Church by Pope Gregory XIII. Baronius revised and corrected this work and republished it in 1586, with the Notationes and the Tractatio de Martyrologio Romano. The Antwerp edition of 1589 was corrected in some places by Baronius himself. A new edition of the text and the notes took place under Pope Urban VIII and was published in 1630. Pope Benedict XIV was also interested in the Roman Martyrology: his Bull of 1748 addressed to John V, King of Portugal, was often included as a preface in printed copies of the Roman Martyrology. After the Second Vatican Council, a fully revised edition was promulgated in 2001, followed in 2005 by a version (bearing the publication date of 2004) that adjusted a number of typographical errors that appeared in the 2001 edition and added 117 saints and blesseds canonized or beatified between 2001 and 2004, as well as a number of more ancient saints not included in the previous edition. "The updated Martyrology contains 7,000 saints and blesseds currently venerated by the Church, and whose cult is officially recognized and proposed to the faithful as models worthy of imitation."
Қосымша ескертулер
"Акта Санкторум" журналының I томының басында қараша айына арналған тізім жасалған. Мартирологиялар деп аталатын жинақтардың арасында Андре дю Соссаның "Martyrologium Gallicanum" (Париж, 1637), Филиппо Ферраридің "Catalogus Sanctorum Italiæ" (Милан, 1613), және Тамайоның "Martyrologium Hispanum" (Лион, 1651–1659) (сақтықпен қарастырылады) бар. Кастеленнің жалпыға ортақ мартирологиясы (Париж, 1709) – зор зерттеулердің нәтижесі.
There is a list drawn up at the beginning of Vol. I for November of the Acta Sanctorum. Among the compilations given the title of martyrologies are the Martyrologium Gallicanum of André du Saussay (Paris, 1637), the Catalogus Sanctorum Italiæ of Filippo Ferrari (Milan, 1613), the Martyrologium Hispanum of lt=Tamayo (Lyon, 1651–1659) (consulted with caution). The universal martyrology of Chastelain (Paris, 1709) represents vast researches.