Кіріспе
Силезия автономиясы қозғалысы (Ruch Autonomii Śląska, Bewegung für die Autonomie Schlesiens), RAŚ деп қысқартылатын, – Силезияның біртұтас Еуропа құрамындағы автономиясын қолдайтын ресми жарияланған қозғалыс. Бұл қауымдастық 1990 жылдың қаңтарында Рудольф Колоджиечик құрыған және Жоғарғы Силезияның поляк бөлігінде орналасқан. RAŚ силезиялықтарды поляктар, немістер немесе чехтер ретінде емес, "ерекше ұлт" ретінде қарастырады. 2009 жылдың 17 қазанында Силезия автономиясы қозғалысы Вюрцбургте орналасқан Initiative der Autonomie Schlesiens (IAS) – Германиядағы әріптес ұйымымен және Ұлыбританиядағы Силезия автономиясы қозғалысымен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. 2002 жылы RAŚ Еуропалық еркін альянстың мүшесі атанды. 2007 жылы RAŚ белсенділері 1. FC Katowice футбол клубын қайта құрды. Сондай-ақ, 2007 жылдан бері RAŚ Польшада жыл сайын "Автономия шерулерін" ұйымдастырып келеді (pl, szl). Ұлттық деңгейде партия Азаматтық коалициямен байланысты. 2019 жылы RAŚ Сейм мен Сенатқа сайлауда Азаматтық коалициямен келісімге келді, нәтижесінде екі партия Жоғарғы Силезияда бірлескен тізім бойынша сайлауға түсті. Екі партия одан әрі ынтымақтастығын жалғастырды, ал RAŚ хатшысы Яцек Томашевский де Азаматтық коалицияның мүшесі болып табылады.
Тарих
Силезия өзінің аймақтық өзіндігімен және сепаратистік және автономиялық талаптарымен жақсы танымал болды. 1869 жылы поляк тілшісі Люциан Малиновский: «Силезиялықтар поляк халқынан қашып жүреді» деп жазды. Силезияда 19 ғасырдың соңында «поляк» деген сөз қорлаушы саналды және қала тұрғындары арасында «сарандар» тобымен байланысты болды. Дәстүрлі түсінік бойынша, поляктар Галициядан келген мигрант жұмысшылармен байланысты, олар Силезия шахталарында және зауыттарында қолмен жұмыс істеді, олардың жаман беделдері болды және жергілікті силезиялықтарды ұрыс-керіс, маскүнемдік және ұрлықпен байланысты болғандықтан алшақтады. Силезиялықтар өздерін жеке халық деп санады және Польшадан алшақтады, көбінесе силезиялықтардың Польшаға қарағанда Германиямен көбірек ортақ екенін айтты. Сергей Добровольский былай деп жазды: «Біздің халқымыз батыстағы неміс халқына қарағанда Галициядағы поляк халқына көбірек ұқсайды [ ]. Бұл аралас силезиялық ұлттық ерекшелік – халқымыз бастан өткен тарихи дамудың қажетті салдары; ғасырлар бұрын олар Польшадан бөлініп, жақсырақ неміс үкіметіне қарады және бастапқы тілдерін сақтап, жоғары неміс өркениетімен байланыс арқылы поляк үкіметінің ықпалындағы халықтардан оларды жақсырақ ететін қасиеттерге ие болды». Польша әдебиетіндегі бұл тақырыпта поляк халқының мұндай көзқарасы «поляк ұлтымен қалыпты байланыстардың болмауымен» түсіндірілді, бұл кейбір авторлардың пікірінше, «аймаққа деген берік сүйіспеншілікке, аймақтық мақтанышқа» әкелді. 19 және 20 ғасырлар аралығында Силезияда поляк ұлттық қозғалысының белсенді қызметіне және соғыстар аралық кезеңде поляктандыруға қарамастан, өздерін жеке халық деп санайтын силезиялықтардың үлкен тобы әлі де болды. Войцех Корфанти бұл Силезия воеводшасы халқының 30% астамын құрайды деп сенді. Силезиялықтар мемлекет құруға қол жеткізе алмаса да, олар анықталған мәдени және тілдік қауымдастық құрды. Сепаратистік силезиялықтардың алғашқы саяси ұйымдарының бірі 1909 жылы Йозеф Кождонь құрған социал-демократиялық Силезия халық партиясы (СПЛ) болды, оның саяси мақсаты аймақтық мәдениетті насихаттау және поляк ұлтшылдығынан қорғау болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін мемлекеттер Силезия жерлеріне халықаралық аренада талаптар айта бастады. Силезиялық саясаткерлер оқиғалардың дамуына бейжай қараған жоқ, 1919 жылы Эдвард Латач және ағайынды Томаш пен Ян Регинк бастамасымен Битомда Жоғарғы Силезия одағы құрылды, ол Жоғарғы Силезияда екі ресми тіл – поляк және неміс тілдерінде тәуелсіз мемлекет құруды ұсынды. Кождоньның жақтастарымен байланыс орнатқаннан кейін олар Цезгинск, Опава Силезия және Судет жерлерін қосып алғысы келді. Жаңа мемлекет Швейцарияға ұқсас жүйеге ие болды. Силезия сепаратистерінің жобасын өнеркәсіпшілер мен жер иелері, соның ішінде Плесс ханзадасы Александр Хохберг қолдады, оның мақсаты – еркін Силезия мемлекетін құру (Freistaat Schlesien). Тәуелсіздік пен аумақтық тұтастықты әлемдік державалар, әсіресе АҚШ қамтамасыз етуі тиіс еді. Жоғарғы Силезияның бір бөлігі Польшаға қосылғаннан кейін сепаратистік белсенділік азайды. Жаңадан құрылған Силезия воеводшасы неміс және поляк ықпалдары арасындағы күрес аренасына айналды, үшінші күшке орын жоқ. Силезиялықтар бір жақты немесе екінші жақты таңдауға мәжбүр болды, өйткені сол кездегі Силезия воеводасы Михаль Гражиньский айтқандай: «Біз поляктар нақты жағдайларды және анықталған мінездерді бағалаймыз. Сондықтан біз адал чехтар мен немістерді құрметтейміз, бірақ аралық түрлерге төзбейміз». Алайда, поляктандыру саясатын кейбір жоғарғы силезиялықтар бағаламады, бұл 1926 жылғы 19 қарашадағы муниципалды сайлаудың нәтижелерінде көрінді, ол екінші силезиялық плебисцит деп те аталады. Ол кезде орындардың көпшілігін неміс топтары жеңіп алды, мысалы, Катовицеде – 56,7%, Святочловицеде – 54,3%, Королевская Хутада (Чорзоу) – 70,3% дейін. Жоғарғы Силезиялықтар неміс азшылық топтарына дауыс берді (неміс азшылығы Силезия воеводшасы халқының шамамен 7% құрады). 2005 жылғы 25 қыркүйекте Польша Республикасының Сейміне және Польша Республикасының Сенатына өткен сайлауда Силезия автономиясы қозғалысы өз кандидаттарын аграрлық Польша халық партиясының (PSL) тізімдеріне енгізді. Бұл, басқалармен қатар, Миколов, Расиборц, Рыбник және Водзислав округтерін қамтитын сайлау округінде болды. Автономистердің PSL-мен және Өрт сөндірушілердің кәсіби одағымен жасасқан келісімі нәтижесінде үш кандидат Силезия автономиясы қозғалысынан Сенатқа, ал екеуі Сеймге енді. Ополе воеводшалығында автономия жақтастары неміс азшылығының тізімінен бақ сынады. Автономистердің стратегиясы күтілген нәтиже бермеді, өйткені кандидаттардың ешқайсысы сайланбады. Польша саясаттанушысы Гжегож Венгжин 1990 жылдардағы БАҚ жүргізген сауалнамалардың нәтижелерінде қолдау деңгейінің шамамен бірдей болғанын атап өтті, автономияға қолдау білдіргендердің саны сауалнамаға қатысушылардың 70% жетті. Ол сондай-ақ: «Тұрғындар санағының көптеген Жоғарғы Силезия тұрғындарына поляк немесе неміс емес нұсқаның бар екенін білдіргендей, RAŚ-тың қызметі автономия мәселесін аймақтық және ұлттық деңгейде әлеуметтік дискурсқа енгізді» деді.
Идеология
Партияның және оның идеологиясының басты өкілі – Силезия мен Польша арасындағы тарихи қатынастарға қатысты көңілді дау тудырған мәлімдемелерімен танымал Ежи Горзелик. Оның ең әйгілі сөздерінің бірі: "Польшаға Силезияны беру – маймылға сағат берумен тең, ал сексен жылдан кейін маймыл сол сағатты бұзғанын көресің" (Дэвид Ллойд Джорджтың Париж бейбіт келісімдері конференциясындағы мәлімдемесінен алынған). Сондай-ақ, "Мен поляк емес, силезиялықпын, Польшаға адал болуға ант бермедім, демек, оған сатқындық жасаған жоқпын және осы елге адал болуға міндеттімін деп ойламаймын" деген сөздерін айтады. Ол Польша партияларының бұрынғы бағдарламаларын, мысалы, "Азаматтық платформаның" 2011 жылғы бағдарламасындағы жергілікті билік органдарына мемлекеттік қаражатты бөлуді күрт орталықтандырмау және орталық үкіметтің бірқатар өкілеттіктерін жергілікті билік органдарына беру туралы ұсыныстарды келтіреді. Силезия автономиясы қозғалысы Бавария сияқты Силезияның да жеке және ерекше саяси партиялық жүйеге ие болуы керек, өздерінің жеке конституциясы болуы керек, оны силезиялықтар референдумда бекітуі керек, сот және децентрализация жүйелерін өздері анықтауға бостандықтары болуы керек, сондай-ақ Польшаның конституциясына және Сейміне әсер ету құқығы болуы керек деп мәлімдейді.
Идеологиялық спектр
Партия Польшаның сол жақ саяси спектрінде орналасқан. Катаржина Стелмахтың айтуынша, "сайлау үндеуінде партия "теңдік" аргументтерін қолданды, бұл оны "Бірге қалды" партиясының риторикасына жақындатты". 2012 жылы либералды консервативті "Rzeczpospolita" газеті RAŚ өзінің риторикасына польшалық ұлтшылдыққа қарсылық білдіру сияқты өте солшыл элементтерді енгізеді деп мәлімдеді. Партияны Каталониядағы солшыл ұлтшыл қозғалыстармен бағдарламалық және риторикалық жағынан салыстырған. Силезия автономиялық қозғалысы каталондық ұлтшыл қозғалыстарды қолдайтынын мәлімдеді, сондай-ақ каталондық сепаратизмді қолдайды. Польша саясатында RAŚ үнемі Азаматтық коалициямен бірігіп келеді және 2010 жылы және 2015 жылы Жоғарғы Силезияда Азаматтық платформамен коалициялық үкімет құрды. Екі партия да 2019 жылы Польша парламенті сайлауы үшін бірлескен сайлау тізімдерін құра отырып, ынтымақтастықты одан әрі жалғастырды. Саяси сарапшылар сондай-ақ партияның қолданып жүрген сөздерін атап өтті, мысалы, Варшаваның "Силезияны отарлаушылықпен емдеуіне" тоқталуға уәде бергені. Польшалық саясаттанушы Магдалена Сольска Силезия автономиясы қозғалысы солшыл популистік партия екенін, ол "солшыл, прогрессивті аймақтық популизмнің" мысалы екенін, ол Польшаны 2015 және 2023 жылдар аралығында басқарып келген "Құқық және әділдіктің" "оңшыл ұлттық консервативті" популизмімен салыстыратынын айтты. Ол сондай-ақ Польша бастамасы және Польша жасылдары сияқты басқа да солшыл партиялармен бірге партияның Силезияның осы ресурсқа экономикалық тәуелділігіне қарамастан, сайлау бағдарламасына көмірді кезең-кезеңмен жою жоспарларын енгізгенін атап өтті. Сонымен қатар, Силезия автономиясы қозғалысы әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан байлықты әділетсіз қайта бөлуге қарсы науқан жүргізді, сонымен қатар өңірлік қайта бөлуді алға тартты. Соңғысы үшін партия "Силезия ақшасы - силезиялықтарға" деген ұранды қолданды, бұл тікелей сол жаққа бейім Шотландия ұлттық партиясы қолданған "Бұл Шотландияның мұнайы!" деген ұраннан шықты. Партия таза көмір технологиясын, топырақты удан тазартуды және жаңартылатын энергияны қолдауға шақырды. Партияның өзі солшыл партиялардың ұсыныстарымен көптеген ұқсастықтарды бөліскенін атап өтті, RAŚ басқалармен бірге әскери міндеттілікке және жобаға қатал қарсылық білдірді, оның орнына қатаң ерікті армияны қолдады. Партия сонымен қатар Польшадағы социалистік жүйенің құлдырауынан кейін Силезия мен Польшаның "эмиграция, қоршаған ортаның бұзылуы, активтерді сату және жүздеген өнеркәсіптік зауыттардың өлімі" арқылы сипатталатын баяу құлдырау жағдайында екенін мәлімдеді. Партияның пікірінше, Польшаның "орталық басқаруы" "көрнекі сәтсіздікке ұшырады" және "облыстық бірегейлікті қалпына келтірудің барлық әрекеттері Силезия халқының ренжітуіне бағытталған, өйткені өз сенімдері жоқ бұқаралық топты салық ағынын дұрыс бағытта ағыту үшін басқару оңайырақ". RAŚ сонымен қатар, Силезияның қуғын-сүргінін Польшадан коммунизмге аудару үшін жасалып жатқан әрекеттерді сынға алды. RAŚ-тің пікірінше, поляк коммунизмі поляк саясатына қарсы саясатты коммунизм емес, поляк коммунизмі әртүрлі мөлшерде национализммен араласты деп, және осыған байланысты капиталистік Польша жалғастырып отырған ұлттық біртекті мемлекетті ұстанды деп дәлелдеді. Партия сондай-ақ коммунизмнің ұлттардың бар екендігін және олардың таптық қақтығыстарға қатысы бар екенін мойындайтынын, сондай-ақ коммунизмнің өзі космополиттік емес екенін атап өтті.
Дін
Силезия автономиялық қозғалысы Рим-католик шіркеуін қолдайды, және партия 1990 жылдың қаңтарында 15 силезиялық священник және католик белсенділері тарапынан құрылды.
Халықаралық байланыстар
Құрылғаннан бастап Силезия автономиясы қозғалысы басқа еуропалық аймақтық қозғалыстармен ынтымақтастық орнатты. 1990 жылдары Силезия автономиясы қозғалысы Чехия (Моравия және Силезия үшін өзін-өзі басқару демократиясы қозғалысы – HSD SMS қауымдастығы) және Италия (Пьемонт лигасы және Ломбард лигасы) аймақтық қозғалыстарымен ынтымақтастық жасады. RAŚ сондай-ақ Еуропалық еркін альянстың (2004) негізін қалаушыларының бірі және оның саяси бағдарламасы – Барселона декларациясының авторларының бірі. Осы ұйым шеңберінде Силезия автономистері ЕО елдерінен, негізінен Шотландия, Уэльс, Фризеланд, Оңтүстік Тироль және Испаниядан (басктар, каталондықтар) келген аймақтық қозғалыстармен ынтымақтасады. 2008 жылы Баск Ұлттық партиясының (PNV) мүшесі, Бильбао вице-президенті Ибон Аресо Мендигурен RAŚ шақыруымен Катовицеге келді. Сапар барысында Катовице қаласының болашағы талқыланды, екі өнеркәсіптік қаланың өтіп кеткен жолы және саяси және фискалдық автономияның Бильбаоның дамуына тигізген әсері салыстырылды. RAŚ жастар белсенділерінің тобы 2010 жылы Баск еліне сапар шекті, онда олар «Қазіргі Еуропадағы қауымдастықтардың өзін-өзі анықтау құқығы» тақырыбындағы жастар ұйымдарының конвенциясында Силезияны өкілдік етті. Іс-шараны Баск Ұлттық партиясының (PNV) жастар бөлімшесі – Euzko Gaztedi ұйымдастырды. Силезия автономиясы қозғалысының заңдық өкілдігі жоқ жерлерде оның мүшелері Жоғарғы Силезияда автономия идеясын қолдайтын ұйымдар мен веб-сайттар құрды: Initiative für Autonomie Schlesiens e. V. (Германия), Silesian Autonomy Movement UK (Ұлыбритания) және Bevegelsen for Autonomia Silesia (Норвегия). RAŚ басқа партиялармен салыстырғанда сайлау кампаниясын жетілдірмеді, сонымен қатар RAŚ саяси партия емес, әлеуметтік ұйым.
Польшадағы жергілікті сайлау, 2018
2018 жылғы жергілікті сайлау партия үшін сайлаудағы жеңіліс болып есептелді, себебі партия 8-орынды алды және Силезия воеводалығында халықтың 3,10% дауысын жинады, бұл ешқандай мандатты жеңіп алуға жеткіліксіз болды. Сол сайлауда Силезия автономиясы қозғалысы Силезия аймақтық партиясының тікелей өкілі ретінде қатысты; сайлаудан кейін Силезия автономиясы қозғалысының жетекшілері бұл қателік болғанын мойындады, өйткені бұл әрекет Силезия аймақтық ұйымдастырушыларды біріктіруге бағытталғанмен, сайлаушыларды одан әрі шатастырды. Саяси комментаторлар "Силезиялықтар бірге" партиясының да қатысқанын, олар жеке бағытта сайқас жасап, халықтың 3,23% дауысын алғанын атап өтті.
Польшадағы жергілікті сайлау, 2024
2024 жылғы сайлауда партия Силезия облыстық мәжілісіне өтуге тырысып, осылайша кем дегенде бір мандатқа қол жеткізуді көздеді. Силезия автономиялық қозғалысы Силезия аймақтық партиясының тізімімен қатыспады, орнына өз сайлау комитеті мен тізімдерін тіркеді. Бірақ партия ешқандай мандат жеңіп алмады, дауыс берушілердің 3,21% дауысын алып, бұл көрсеткіш 2018 жылғы нәтижесінен аздап жоғары болды. Силезия автономиялық қозғалысы «Силезиялықтар бірге» бірлестігімен де келісімге келе алмады, олар тағы да өздерінен қатысып, дауыс берушілердің 2,34% дауысын жеңіп алды. Бұқаралық ақпарат құралдары Силезия аймақтық партияларының сайлаудағы сәтсіздігін Польшаның басты партияларының көпшілігі Силезия тілін Польшадағы ресми аймақтық тіл деп мойындауға уәде бергенімен байланыстырды, бұл Силезия автономиялық қозғалысының ықпалын азайтты.
Даулар
2000 жылы Польшаның мемлекеттік қорғау басқармасы өз есебінде RAŚ Польшаның мүдделеріне қауіп төндіруі мүмкін екенін ескертті. 2007 жылы RAŚ белсенділерінің 1. FC Katowice футбол клубын қайта құруы дау тудырды. 1. FC Katowice – 1905 жылы немістер құрған футбол клубы. 1921 жылы Силезия көтерілісі мен одан кейінгі Ұлттар Лигасының плебисциті нәтижесінде, аймақтың бір бөлігі, Катовицті қоса алғанда, Польшаға берілді және қаланың атауы Катовицеге өзгертілді. Катовице қаласы Польшаға өткеннен кейін, 1922 жылы клубтың атауы «1. Sportowy Klub Katowice» деп полякшаландырылды. Сол жылы клуб мүшелері сотқа шағымданып, «1. FC Katowice» ретінде ойнау құқығын алды. 1924 жылға қарай команда аймақтық польшалық жарысқа қатысып, «1. FC Katowice» ретінде өнер көрсетті. 1929 жылы Катовице нашарлап, польша футбол чемпионатының бірінші лигасынан төмендеп, 1932 жылы чемпион атанған аймақтық Силезия лигасында ойнай бастады. 1939 жылдың маусымында клубтың қызметі Польша билігі тарапынан нацистік Германияның мүдделерін насихаттау және қолдау айыбымен тоқтатылды (1930 жылдарда клуб Jungdeutsche Partei радикалды пронацистік ұлтшылдарының бақылауына көшкен). 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға неміс басқыншылығы басталғаннан кейін, команда ойынды қайта бастады, неміс билігі 1. FC Katowice клубын Жоғарғы Силезиядағы үлгілік команда ретінде көрсетуді мақсат тұтты. 2010 жылы RAŚ ресми сайтындағы сурет дау тудырды. Суретте жас жігіт бір қолында кубок, екіншісінде диплом ұстап тұрған, ал оның артында «Zum gedenken den gefallenen» (Қайтыс болғандардың есіне) деген жазуы бар ескерткіш тақтасы және 1939-1945 жылдары жазылған Темір крест орналасқан. Ескерткіш тақтасының екі жағында Силезия және қазіргі Германияның тулары ілінген. Скандал жария болғаннан кейін, Силезия автономиясы қозғалысы «Volksdeutsche ұйымы» деп айыпталды, оның нақты мақсаты – Силезия аймағын Польшадан бөліп алып, Германияға қайтару және «Польшадағы неміс бесінші колоннасы» болу. Сурет БАҚ-та жарияланғаннан кейін RAŚ сайтынан жойылды. Польшалық саясатшы, «Құқық және әділет» партиясынан Төменгі Силезия және Ополь сайлау округінің Еуропалық парламент мүшесі Рышард Чарнецкий өзінің ресми Еуропарламент сайтында былай деді: «Бір жағынан, бұл силезиялық сепаратистердің қаншалықты ұятсыз және қайсары екенін көрсетеді, екінші жағынан, польшалық БАҚ егер олар осындай әділетсіздікке, екінші дүниежүзілік соғыста неміс қолынан қаза тапқан поляктарды жамандауға қарсы тұрғысы келсе, оң рөл атқара алады. Осы прогермандық қайсарылыққа тоқтамау керек». Сонымен қатар, «Мемлекеттің жағдайы» атты партиялық құжатта «Құқық және әділет» (PiS) партиясының жетекшісі Ярослав Качиньский «Силизиялық болу – [поляк үлтімен] байланысты үзудің оңай жолы, және ол шын мәнінде неміс үлтін жасырудың тәсілі болуы мүмкін» деді. Кейінгі баспасөз конференциясында бұрынғы премьер-министр өзінің Силезия ұлтын жариялаған кез келген адамның қандай да бір деңгейде «неміс екенін жариялағанын» айтты. Силезия автономиясы қозғалысының қазіргі жетекшісі және өкілі Ежи Горзелик өзінің поляк емес, «Жоғарғы Силезиялық» екенін бірнеше рет мәлімдеді. Ол бірде былай деді: «Мен поляк емес, силезиялықпын. Менің отаным – Жоғарғы Силезия. Мен Польшаға ешқандай уәде бермедім және оған ешқандай міндеттеме де алған жоқпын, демек, оған сатқындық жасамадым. Польша Республикасы, мен азаматы болып табылатын мемлекет, менің және достарымның өзін-өзі анықтау құқығын беруден бас тартты, сондықтан мен осы елге адал болуға міндетті емеспін». 2010 жылы Горзелик Силезия воеводиясының Сеймигіне сайланды. Сеймикте кеңесші орынға ие болғаннан кейін ол ант берді (әрбір воевод Сеймигінің әрбір кеңесшісі үшін міндетті), сондықтан автоматты түрде Польша Республикасына адалдыққа ант берді (Горзелик сайланбастан бұрын, Сеймикте әрқашан бірлесіп ант берілетін). Ант мынадай мазмұнда: «Мен Польша халқына адал және жауапкершілікпен қызмет етуге, Польша мемлекетінің егемендігі мен мүдделерін қорғауға, Отанның өркендеуі үшін, воеводалық автономиялық үкімет қауымдастығының және оның азаматтарының игілігі үшін бар күшімді салуға, Польша Республикасының Конституциясы мен басқа да заңдарын сақтауға салтанатты түрде ант етемін». Сепаратизмге қатысты қорқыныш, ресми түрде автономия жариялаудың орнына, RAŚ ресми журналы «Jaskółka Śląska» жариялаған кейбір материалдармен күшейді. Бұл мақалаларда тәуелсіз, егемен Силезия мемлекеті құруға ашық шақырылды.
I do solemnly swear to honestly and diligently carry out my duties to the Polish nation, to protect the sovereignty and the interests of the Polish State, to do everything for the prosperity of the Fatherland, for the community of the autonomous government of the Voivodeship and for the good of its citizens, and to abide by the Constitution and other laws of the Republic of Poland. Fear of separatism, instead of officially declared autonomy, was flamed up by some publications in "Jaskółka Śląska" RAŚ's official magazine. Articles were published that openly called for a sovereign, independent Silesian state.