Кіріспе

Феминисттік әлеуметтану – әлеуметтанудың гендер және билік қатынастарын қоғамның барлық деңгейінде зерттейтін саласы. Ол қақтығыс теориясы мен теориялық тұжырымдамаларды пайдаланып, жеке қарым-қатынастардан бастап, ірі әлеуметтік құрылымдардағы кері байланысқа дейін гендердің билікке қатысын қарастырады. Назардағы мәселелер: сексуалдық бағдар, нәсіл, экономикалық жағдай және ұлттық ерекшеліктер.

Тарих

Шарлотта Перкинс Гилманның (1860-1935) еңбегі 1960-шы жылдары феминистік теорияны қалыптастыруға көмектесті. Өсіп келе, ол қоғамның оған таңған дәстүрлі шектеулерге қарсы шығып, үй шаруасындағы әйелдерге үйретілгеннен гөрі, оқу мен білім алуға ден қойды. Оның негізгі назары ерлер мен әйелдер арасындағы гендерлік теңсіздікке және қоғамның гендерлік рөлдеріне аударды. Ерлер жұмысқа барып, отбасына лайықты табыс әкелсе, әйелдер үйде қалып, отбасын күтіп, шаруашылық жұмыстарын атқарады. Ол "әртүрлі әлеуметтену гендерлік теңсіздікке қалай әкелетінін" атап көрсетті, бірақ биологиялық тұрғыдан әйел және ерлердің дене құрылысымен туғандар арасында айырмашылық бар екенін мойындады. Оның зерттеулерінің бір бөлігі гендерге көп өлшемді көзқарас теориялық негізін құрайды және ол оны "Әйелдер және экономика" кітабында егжей-тегжейлі талқылайды. Гендерлік рөлдерге байланысты, ол әйелдер үй шаруасының рөлін атқару арқылы толық потенциалын іске асырудан қашып, белгілі бір өмір салтын таңдайды деп сенді. Бұл Зигмунд Фрейд дамытқан неврологиялық теорияның мысалы, ол сананың саналы және санасыз күйлері деп аталатын психоанализ процесі арқылы қалыптасады. Бұл нақты мысал, күнделікті өмірімізді бақылауға көмектесетін сананың орнына, жалған санаға түсуді көрсетеді. Әйелдер күйеулерінің меншігі деп есептелгендіктен, олар қаржылық тұрғыдан күйеулеріне тәуелді болды, олар өздері мен отбасыларын асырауды қамтамасыз етуге міндетті болды. Гилман сондай-ақ, дәстүрлі еңбек бөлінісі биологиялық емес, XIX ғасырға дейінгі қоғамдық құрылымға негізделген әйелдерге таңылды деп дәлелдеді. Қоғам әйелдердің өмірі мен іс-әрекеттерінде маңызды рөл атқарды. Гилман мұны әлеуметтік-биологиялық трагедия деп сипаттады, себебі әйелдер "тіршілік үшін күресте" идеологиясының бір бөлігі ретінде қарастырылмайды. Керісінше, әйелдер тек өнімді мақсаттарға ғана жарамды, жұмсақ және әлсіз деп есептеледі және күйеулеріне, балаларына және отбасына қызмет ету үшін, өздері үшін өмір сүрмей туған эмоционалды және нәзік жандар ретінде бейнеленеді. Гилман өзінің зерттеулерін әйелдердің ғылыммен айналысуы естілмеген және оларға дауыс беруге тыйым салынған кезде жүргізді. Оның зерттеулері, басқа әйел социологтардың еңбектерімен бірге, феминизм мен феминистік теорияға қатысты ұғымдарға жол ашты. Социологияны зерттеу 1970 жылға дейін негізінен андроцентрикалық болды, содан кейін социологиялық ойлау әйелдерге назар аударуды бастады. 1963 жылы Джон Ф. Кеннеди қол қойған Тең жалақы туралы заң, жынысқа байланысты жалақы айырмашылығын заңсыз деп жариялады (Грейди). Тең жалақы туралы заң – АҚШ-та әйелдердің құқықтары, жұмыс орнындағы және жалпы қоғамдағы оларға қалай қарау керек деген ой-пікірді өзгертуге бастаған алғашқы қадамдардың бірі болды. Тең жалақы туралы заң тек жынысына қарамастан тең еңбек үшін тең жалақыға ғана назар аударса, 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауы жұмыс орнындағы кез келген кемсітушілікке қарсы күресте қабылданды. Көптеген әйелдер жұмыс орнында кездесетін кемсітушіліктің басты түрі – жыныстық қорлау. Жыныстық қорлау – билікті теріс пайдалануға негізделген заңсыз кемсітушіліктің бір түрі, ол "жарамсыз әзілдерден" бастап "ашық жыныстық зорлық-зомбылыққа" және одан да көпке дейін жетеді (Конли 312). Жыныстық қорлау тек әйелдерге ғана тән кемсітушілік емес, бірақ жұмыс орнында көбінесе ер адамның әйелді бағынуына немесе әріптесінен жоғары тұруына байланысты болады. 1970-ші жылдары көптеген әйелдер өз денелеріне не болатынын шешу құқығы үшін күресті, мысалы, заңды түрде аборт жасау құқығын орнату, сондай-ақ мәжбүрлі стерилизацияны заңсыз ету (Грейди). Томас Жоғарғы Сот судьясы болып бекітілгеннен кейін, осы айыптауларға қарамастан, көбірек әйелдер үн қата бастады. Сот отырыстарынан кейін жүргізілген сауалнамаларда "әйелдердің 40-65 пайызы жұмыста жыныстық қорлауға ұшырағанын" айтты (Сапиро). Бұл әлеуметтік өзгеріс денелік дербестікке, жұмыс орнындағы және өмір бойындағы шектеулерге қатысты көзқарастың өзгеруіне әкелді. 1990 жылдардың ортасынан бастап әйелдер жыныстық зорлық-зомбылық туралы шағымдар мен жыныстық зорлық-зомбылыққа қатысты айыптауларды еркектерге қарсы көтеріп, жыныстық зорлық-зомбылыққа қарсы күреске белсенді қатысқан әйелдердің саны күрт өскен қозғалысқа әкелді, бұл қоғамда жыныстық қорлауға қатысты маңызды мәселе бар екенін көрсетті (Грейди).

Феминизм және нәсіл

Көптеген феминисттік социологтар әйелдердің, әсіресе нәсілге қатысты, өзара қиылысуын өсіп келе жатқан феминисттік қозғалыстың қабылдамауы мүмкін емес деп санайды. Бұл көзқарастың танымалдылығы артуына байланысты, феминизмді тек батысқа центрірленген идея ретінде қарастыру жеткіліксіз, оның жеке мәдениеттер мен дәстүрлердің контексті мен күрделілігін қамти алу үшін бейімделуі қажет деген пікірдегі трансұлттық феминистердің ықпалы артып келеді. Феминизм мен нәсіл арақатынасы екінші толқын феминистері «қара феминизм» тақырыбында мол әдебиет жариялағанға дейін көбінесе назардан тыс қалды. Феминистердің екінші толқыны нәсіл, жыныс және тапты қамтитын «жаңа феминисттік теорияны» енгізіп, түстес терілі әйелдердің басынан өткен қысымды түсіндірді. Феминисттік социологиядағы интерсекционалистік тәсіл, әртүрлі нәсіл, ұлт, әлеуметтік топ, жыныс, сексуалдық бағдарлама және басқа да факторларды ескере отырып, «жыныс/нәсіл/тап динамикасы» арасындағы «бірлестікке» мүмкіндік береді, адамдарды олардың ерекшеліктеріне қарамастан қабылдауға шақырады. Нәсілдік қысымға ұшыраған әйелдер қос қиындыққа тап болуы мүмкін. Феминизм мен нәсіл арақатынасы екінші толқын феминистері «қара феминизм» тақырыбында мол әдебиет жариялағанға дейін көбінесе назардан тыс қалды. Тарихи тұрғыдан алғанда, феминисттік және әлеуметтану феминисттік қозғалыстарды негізінен ақ нәсілді, орта және жоғарғы тапқа жататын әйелдер басқарды, бұл қозғалыстың әлеуметтік тенденциялары осы стереотиптерге сәйкес келмейтін әйелдердің мәселелерін көбінесе елемеуге алып келді. Феминисттік қозғалыстың тарихындағы интерсекционалды әйелдердің мәселелерін ескермеудің себебі көбінесе осы әйелдердің бастан өткен қиындықтарды білмеу және орта және жоғарғы таптағы ақ нәсілді әйелдердің проблемалары барлық әйелдердің проблемалары деп есептеу болып табылады. Трансұлттық феминизмнің кейбір бөліктерінде «бірлік» мәселесі, әсіресе жаһандық оңтүстіктегі әйелдердің жалпы бейнесіне қатысты пікірталас жалғасуда. Бұл мәселе екінші толқын феминизмінің бір жақты көзқарасына қарсы шыққан «Үшінші әлем феминизмі» деп аталатын қозғалыс тарапынан көтерілді. Өйткені феминисттік қозғалыстарды негізінен батыстық әйелдер басқарады және олар өздерін «батыс емес елдерден келген, көбірек қысымға ұшыраған 'басқа' әйелдерге қатысты» деп анықтауға тырысады. Осының салдарынан жаһандық оңтүстіктегі әйелдер «олардың жүйелері мен институттарының қарапайым объектілеріне, мәдениет деп аталатын ешқашан өзгермейтін алғашқы күштің құрбандарына» айналды, олардың күресін жойып, оларды «құтқаруға тырысатын батыс феминистерінің дауыстарымен алмастырды». Онда ол қара нәсілді әйелдердің феминисттік білім беруден қалай жойылғандығын көрсетеді. Қара нәсілді әйелдер бір-бірімен қиылысып, күшін беретін көптеген жеке тұлғалар ретінде қарастырылуы керек, олардың екі маңызды тәжірибесі – қара болу және әйел болу. Сонымен қатар, қара нәсілді әйелдер расистік және сексистік жағынан да зардап шегеді, олар үлкен қанау жүйелерімен ғана емес, сонымен қатар олардың интерсекционалдығын ескермейтін феминисттік дискурспен де шеттетіледі. Креншоудың жұмысы феминисттік социологияны түсіну үшін маңызды, өйткені ол қара феминисттік ой-пікірді қолдады және Патрисия Хилл Коллинс сияқты болашақ феминисттік социологтар үшін негіз салды. Анна Джулия Купер және Ида Белл Уэллс Барнетт – афроамерикандық әйелдер, олар қара феминизм саласында көптеген зерттеулер жүргізіп, құнды үлес қосты. Купер мен Уэллс Барнетт екеуі де афроамерикандық әйелдер ретінде өмір сүрген тәжірибелеріне сүйене отырып, «қоғам мен әлеуметтік қатынастарды жүйелі түрде түсінуге» ұмтылды. Осылайша, бұл әйелдер түсті әйелдердің мүдделеріне негізделген феминисттік әлеуметтану теориясының дамуын болжады.

Феминизм және қабаттану

Гендер мен стратификация арасындағы байланысты сипаттауға тырысатын әртүрлі модельдер бар. Бір модель – жыныстық айырмашылықтар моделі, ол еркек және әйел деп аталатын кезде мінез-құлық пен көзқарастардағы айырмашылықтарды талқылайды. Бұдан әрі, ол барлық "әлеуметтендіру алынған" кездегі нақты айырмашылықты табуға тырысады. Қазіргі теңсіздіктер қалыпты әлеуметтендірудегі маңызды процестердің нәтижесінде туындайды. Алайда, осы процестер жойылған жағдайда қарастырылады. Тағы бір модель – жыныстық рөлдер моделі, ол оны елемеудің орнына, әлеуметтендіруді пайдаланады, гендердегі айырмашылықтарды және адамдар гендерлік рөлдерді анықтау үшін қалай таңдайтынын анықтауға тырысады. Көптеген "гендер теориялықтары" стратификацияның толыққанды теориясы бойынша келіспейді. Бұл стереотиптер көбінесе әйелдермен байланысты, себебі АҚШ-та ерлердің феминист болуы жиі кездеспейді. Феминистік қозғалыс әйелдерге гендерлік теңдікті қамтамасыз ету мақсатымен басталды, бірақ ол әйелдермен ғана шектелмейді. Әйелдерге тең құқықтар берілуіне сенетін ерлер де феминист бола алады. Гендер – қоғамның нормаларынан туындаған әлеуметтік құрылым; ол еркек немесе әйел өзін қалай ұсынуы керек деген сенімге негізделген. Феминизмнің үшінші толқыны нәсілдік, сексуалдық және гендерлік идентитілерді байланыстыру идеясын қалыптастырды. Гендер көптеген адамдар үшін әртүрлі болуы мүмкін және ол міндетті түрде адамның биологиялық жынысына сәйкес келуі керек емес. Бұл интерпретацияға жатады, феминизм және жеке адамның феминист болуын қалай таңдауы да интерпретацияға жатады. Әйелдердің әйелдік мінез-құлықтарына ие болуы гендердің ерлер мен әйелдерге билік орындарында теңсіз қарау себептерін түсіндіруге тырысқан кезде айқын болды; сондай-ақ, әйелдерді "әлсіз" деп атауға бағытталған мизогиниялық көзқарастарға әкелді, себебі "әйелдік – әйелдің кемшілігі". Әйелдерді сипаттау үшін қолданылатын сөздер еркектерді мақтау ретінде қолданылады. Мысалы, әйел адам шешімділік танытса, агрессивті немесе батыл болса, оны басқаруға тырысатын деп сипаттайды. Феминистер ерлердің феминист бола алмайды және әйелдік тек әйелдерге тән деген пікірден бас тартуға үнемі тырысады. Макканн феминистік социологияның теориялық перспективасы мен әдістемесіне қарсы тұрады: "[тақырып] денелер мен тәжірибелердің сұйық, тұрақсыз және динамикалық шындықтарын сирек көрсетеді. Сондықтан, тақырыптық санатка "бекіту" – кейбіреулерді, көбінесе зорлық-зомбылықпен (мысалы, олардың денесі дискретті екілікке сәйкес келмегендіктен, сөзбе-сөз жойылғандарды) алып тастайтын тұрақтылықты қайтадан енгізу болып табылады" (Макканн 2016, 231–232). Саланы қайта құру мүмкін, онда шекараны кеңейту арқылы квир теориясын қосу "зерттеуге жаңа және инновациялық теориялық тәсілдерді әзірлеуге және қоғамдағы теңсіздікті шешуге" мүмкіндік береді (Макканн 2016, 237).

Феминисттер көпмәдениеттілікті сынға алады

Этностық қатынастардағы, әсіресе ассимиляция мен көпмәдениеттіліктің қарама-қарсы тұжырымдарына байланысты пікірталастар, феминизмнің көпмәдениеттілік саясатына қайшы екендігі туралы айыптауларға әкелді. Феминистердің көпмәдениеттілік идеясын қолдайтын көптеген сыншылары бар. Бұл сыншылар феминистердің өз көзқарастарын басқа мәдениеттерге таңуға болмайды деп есептейді, себебі бұл басқаларға батыстық идеяларды күштеп сіңіруге тең. Әлемдегі феминистер басқа елдерде ерлердің әйелдермен дұрыс қарым-қатынас жасамайтынын айтады, бірақ сол елдердегі ерлер элитасы өздерінің мәдениетінің бір бөлігі деп бағалап, әйелдердің құқықтарын бұзуды ақтауға тырысады (Моллер Окин). Феминистік идеалдарды ұстанатындар әлемдік көшбасшылар мен басқа елдердің наразылығына мән бермейді. Олар әйелдердің құқықтарын бұзуға бүкіл әлемде тыйым салынуы керек деп санайды және олардың миссиясы – әйелдерді қанаудың барлық мәдени себептерін жою (Моллер Окин). Көпмәдениеттіліктің мақсаты – батыс қоғамдарында немесе жалпы алғанда, бөлек қоғамдарда әртүрлі мәдениеттердің қатар өмір сүруіне жағдай жасау, бірақ мұның салдары ретінде кейбір діни немесе дәстүрлі амалдар батыстық феминистік идеалдарға қарсы келуі мүмкін. Басты пікірталастар ретінде күйерген некелер мен әйелдердің қынап мүшелерін кесу мәселелері талқыланады. Тағы да біреулер бұл пікірталастардың батыстық ориентализм мен шетелдік мигранттарды қабылдауға байланысты жалпы саяси тартыншақтықтан туындайды деп санайды.

Феминисттік әлеуметтануды сынға алу

Феминизмге ерлер де, әйелдер де сын айтқан. Феминистік идеяларды қолдау, феминист деп өзін анықтаудан жоғары. Бұқаралық ақпарат құралдарында феминистерді теріс бейнелеуге бейімділік бар. Феминистер "қарапайым әйелдердің күнделікті жұмысымен және демалысымен сирек байланыстырылады". Феминистерге деген жағымсыз көзқарас ерлер мен әйелдердің олардың әйелдерді барлық нәрседен жоғары қоюға тырысады деген сенімінен туындайды. Жан Бетке Элштейн, Дафне Патай және Камиль Паглиа сияқты феминистер феминизмнің кейбір аспектілеріне қарсы шығады. Олардың барлығы әйелдердің мүдделерін ерлердің мүддесінен жоғары қоюға қарсы, себебі бұл феминизмнің негізгі қағидаларына қайшы. Олар сондай-ақ, радикалды феминизмнің ерлер мен әйелдерге зиян келтіретініне сендіреді, өйткені ол екі топты да қарсы-қарастырады. Дафне Патай "антифеминист" терминінің академиялық пікірталстарда феминизмді ығыстыру үшін қолданылатынын айтады.

Феминизмге қарсылық

Антифеминизм – феминизмнің кейбір немесе барлық түрлеріне қарсылық. Антифеминизм 19 ғасырдан бері бар және негізінен әйелдердің сайлау құқығына қарсылық көрсетуге бағытталған. Әйелдерге қоғамдық өмірде лайықты орын табуға ұсыныс жасалса, саяси сала сияқты басқа салалардан мүлдем қашық болу қажет болды. Кейін антифеминистер әйелдердің жоғары білім беру орындарында орын жоқ екенін айтты, себебі бұл олар үшін тым ауыр физикалық жүктеме болды. Сондай-ақ, әйелдердің кәсіподақтарға қосылу, еңбек нарығына қатысу, қазылар құрамында отыру, бала тууды реттеу және өз жыныстық өмірін бақылау құқығына қарсы пікірлер айтылды. Әйелдердің қазылар алқасына сайлану құқығы бар екені 1975 жылы ғана Жоғарғы Сот шешімімен расталды.