Эми Мод Бодкин: Мифология, поэзия және Юнг теориясының әсері

Кіріспе

Эми Мод Бодкин (1875 жылы Челмсфорд, Эссекс – 1967 жылы Хэтфилд, Гертфордшир) – ағылшын классикалық ғалымы, мифология жайында жазушы және әдеби сыншы. Ол 1934 жылы жарық көрген «Поэзиядағы архетиптік үлгілер: қиялдың психологиялық зерттеулері» (Лондон: Оксфорд университетінің баспасы) атты кітабымен ең көп танылды. Бұл кітап Карл Юнгтың теорияларын әдебиетке қолданудағы маңызды еңбек саналады. Бодкиннің басқа маңызды еңбектері: «Ежелгі және қазіргі заманғы пьесаларда құтқарылу іздеуі» (Лондон және Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1941) және «Поэзияда, дінде және философияда типтік бейнелерді зерттеу» (Лондон және Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1951). Ол 1902 жылдан 1914 жылға дейін Кембридж қаласындағы Хомертон колледжінде лекция оқыды.

Поэзиядағы архетиптік үлгілер

«Поэзиядағы архетиптік үлгілер» атты еңбегінде Бодкин Юнгтың ұжымдық санасыздық теориясын поэзияға қолданады, соның нәтижесінде қайталанатын поэтикалық бейнелер, символдар және жағдайлардың артында жатқан терең, бастапқы мағынаны ашады. Босвеллдің (1936: 553) цитатасы бойынша, ол «ұлы поэзияның қиялға толы тәжірибесіне психологиялық талдау мен ой-толғанысты қолдануға және табиғатымыздың әмбебап күштерінің объективтенген формаларын немесе үлгілерін зерттеуге» тырысты. Босвеллдің сөзіне сәйкес, Бодкин ұсынған формалар мен архетиптік үлгілердің қатарында: «Эдип кешені», «қайта туу архетипі», «Жұмақ пен тозақтың архетипі» және «Ібіліс, Батыр және Құдайдың бейнелері» (Босвелл 1936: 553) болуы мүмкін. Босвелл Бодкиннің «талдаулары мен баяндамалары өте жақсы; бірақ түсіндірмелері, егер олар болса, талдаулар ашқан кейбір маңызды фактілерді түсіндіруге жеткіліксіз» (Boswell 1936: 553) деп атап өтеді. Ал Уилкок (1936: 92) «Бодкиннің кітабынан соңғы қалған әсер – оқу кезіндегі ерекше сезімталдық пен тәжірибені жазудағы шыншылдық» екенін мәлімдейді. Сонымен қатар, «Бодкиннің бастапқы символдарды іздеуі, кемінде бір тұрғыдан, поэзияның не екенін және оның қалай жұмыс істейтінін көрсетуге бағытталған оның ұмтылысына қызмет етеді. Ол парафраз бен қарапайым прозалық мағыналарға құлаудан сақталады; сондай-ақ аллегориялар мен типтеуге де бой алдырмайды» (Уилкок 1936: 91). Ақырында, Хук (1935: 176) «Поэзиядағы архетиптік үлгілер» еңбегін «ерекше кітап; өткір ойлау қабілетімен, кең және терең білімімен, поэтикалық құндылықтарға жоғары сезімталдықпен ерекшеленеді. Бұл – үлкен поэзияның сиқырымен санаға көтерілген тұманды және құпия эмоционалдық үлгілерге аналитикалық психология әдісін қолданудың батыл және, көбінесе, сәтті әрекеті» деп сипаттайды.

Бодкин «Поэзиядағы архетиптік үлгілер» еңбегінде Вергилий, Данте, Шекспир, Мильтон және Колридж (Hooke 1935: 176; Boswell 1936: 553; Willcock 1936: 91); Гете және Эврипид (Boswell 1936: 553); сондай-ақ Эсхил, Шелли, Т. С. Элиот, және христиан Евангелиясы (Hooke 1935: 177) сияқты мәтіндерді талқылайды.

Бодкиннің кейінгі кітаптары

Христиандық тақырыптар, сондай-ақ "Шығыстың ұлы діндерінен" (Хейвард 1952 ж. көрсетілген) Бодкиннің кейінгі ойлары мен жазбаларында үстемдік құрды, оған, басқалармен қатар, Мартин Бубер, Гилберт Райл және Карл Ясперстердің оқылуы да әсер еткен болуы мүмкін, себебі оның 1944 жылғы «Философия» журналының редакторына жазған хатындағы «Біздің бір-бірімізді білу» және 1956 жылғы сол журналдағы «Білім және сенім» мақаласы көрсеткендей. Бодкиннің қысқа (54 беттік) кітабының атауы – «Ежелгі және қазіргі заманғы пьесада құтқарылу іздеуі» – оның басты мәселелерінің бірін көрсетеді. Бұл кітап Эсхилдің «Евменидтер» пьесасын Т.С. Элиоттың «Отбасылық қайта қосылу» атты «қазіргі заманғы пьесасымен» салыстырады, Бодкин бұл пьесаны екі жыл бұрын, 1939 жылдың мамырында рецензиялаған болатын. Бодкиннің соңғы маңызды еңбегі – «Поэзия, дін және философиядағы типтік бейнелерді зерттеуде» Карре (1952: 285) оны «дін тақырыбындағы еркін ойлар, бұлтты идеялар мен романистерден, драматургтерден, ақындардан және пайғамбарлардан алынған цитаталар жинағы» деп сипаттайды. «Поэзия, дін және философиядағы типтік бейнелерді зерттеудің» «негізгі сұрағы» «авторға Мартин Бубер ұсынған», ал «жауап, егер жауап беру мүмкін болса, Карл Юнгтың психологиялық зерттеулерінің философиялық салдарынан туындаған» (Хейвард 1952: 225). Бұл кітапта Бодкин «әдеби, ритуалдық немесе философиялық формаларда біздің арамызда жұмыс істейтін және бізге қол жетімді типтік бейнелерді түсінуге және олардың арасында ақылға қонымды айырмашылықтар жасауға» тырысты (Хейвард 1952: 225). Хейвард сондай-ақ Бодкиннің «Фрейдтің дінге қатысты сын-пікірін, оның тек Зевс немесе Яхве, әкелік авторитаризмдік Құдайды білгендігі үшін сынағанын» айтады, себебі «бұл Құдай Дионис немесе Иса сияқты туылмаған, азап көрмеген және өлмеген» (Хейвард 1952: 226). Сонымен қатар, Олдрич (1953: 153) «Поэзия, дін және философиядағы типтік бейнелерді зерттеу» кітабының «поэзиядағы архетиптік үлгілерге жалғасы және толықтыруы» екенін, ал екі кітаптың тақырыбы «біздің мифтік сананың «ұйқысынан» толық оянбағанымыз туралы кең таралған идея, оның символдары әлі де ұлы поэзияда, дінде және тіпті метафизикада қолданылады» екенін атап өтеді. Бұдан әрі, «екі кітаптың да негізінен К.Г. Юнгтың, сондай-ақ Альберт Швейцер мен Платонның ықпалында жазылғаны айтылады. Екеуі де тереңдік психологиясының интроспективті, субъективті әдістерін қолданады, прелогикалық тәжірибе мен мәдениеттің «архетиптік үлгілерін» ашуға немесе нақтылауға тырысады» (Олдрич 1953: 153). Кейбір жазушылар Бодкиннің соңғы кітабының «типтік бейнесі» оның алғашқы кітабының «архетипінен» гөрі жемісті ұғым деп санайды. Мысалы, Уолтер Саттон 1960 жылы «К.Г. Юнгтің «архетип» ұғымын әртүрлі сыншылар, әсіресе Мод Бодкин қалай қолданғанын талқылайтын» эссе жариялады. Талқылаудың қорытындысы бойынша «біз «архетип» орнына Мауд Бодкин соңғы кезде қолданған «типтік бейне» ұғымын қолдануымыз керек. Осылайша біз «архетип» терминінің күмәнді мифологиялық және психологиялық коннотацияларының алдын аламыз: «типтік бейне» термині типтердің тарихи тізбесін мойындайды, бірақ барлық әдеби формалардың негізгі негізі болып табылатын бірегей прототиптің бар екендігін білдірмейді, ол бастапқы «мифке» сілтеме жасайды. Ұсынылған жаңа термин «архетип» идеясына тән біркелкілік пен қайталану идеясын сақтайды, бірақ әдебиетті мифтік біркелкілік үшін емес, тарихи түрде әртүрлі түпнұсқалықты бағалау үшін бағаланатын мәдени шартталған құбылыс ретінде қарастыруға мәжбүр етеді» (Ризер 1962: 109).

Christian themes, along with those from "the great religions of the East" (cited in Hayward 1952), came to dominate Bodkin's later thought and writings, which may also have been influenced by her readings of Martin Buber, Gilbert Ryle, and Karl Jaspers (among others), as her 1944 letter to the editor of Philosophy, "Our Knowledge of One Another," and a 1956 article in the same journal, "Knowledge and Faith," seem to show. The title of Bodkin's short (54 pages) book, The Quest for Salvation in an Ancient and a Modern Play, substantiates one of her chief concerns. This book compares Aeschylus's Eumenides with themes in T. S. Eliot's The Family Reunion, the "modern play" which Bodkin had reviewed two years earlier, in May 1939. As for Bodkin's last major work, Studies of Type Images in Poetry, Religion and Philosophy, Carré (1952: 285) states that it "comprises loose meditations on religious themes, straying through a range of cloudy ideas and culling bunches of quotations from novelists, playwrights, poets and prophets." The "basic question" that Studies of Type Images in Poetry, Religion and Philosophy explores was "suggested to the author by Martin Buber," while "the answer, insofar as any answer can be given, is derived from certain philosophical implications of Carl Jung's psychological studies" (Hayward 1952: 225). In this book, Bodkin tried "to understand and make some reasonable discrimination and choice among the type images which are actually working among us and openly available to us in literary, ritualistic, or philosophical forms" (Hayward 1952: 225). Hayward also states that Bodkin criticised "Freud's critique of religion on the grounds that he knew only Zeus or Jehovah, the paternal authoritarian type of God, a God who never underwent birth, suffering, death, as did Dionysos or Jesus" (Hayward 1952: 226). In addition, Aldrich (1953: 153) points out that Studies of Type Images in Poetry, Religion and Philosophy is "a sequel and supplement" to Archetypal Patterns in Poetry and that the theme of both books is "the current widespread idea that we have not wholly awakened out of the 'dream' of mythic consciousness, whose symbols are still exploited in great poetry and religion and even metaphysics." Furthermore, "both books were written under the spell mainly of C. J. Jung, but also of Albert Schweitzer and Plato. Both use introspective, subjectivist methods of depth psychology, attempting to disclose or make explicit the 'archetypal patterns' of prelogical experience and culture" (Aldrich 1953: 153). Some writers felt that the "type image" of Bodkin's last book was a more fruitful concept than the "archetype" of her first. For example, Walter Sutton published an essay in 1960 which

"discusses C. G. Jung's concept of 'archetype' as it was used by various critics especially by Maud Bodkin. The conclusion of the discussion is to the effect that instead of 'archetype' we should rather use the concept of 'type image' as Maud Bodkin did lately. We avoid thereby the dubious mythological and psychological connotations of the term: archetype—since the term ‘type image’ admits the possibility of a historical succession of types without implying the existence of a unique prototype supposed to be the underlying substratum of all literary forms referring to a primordial ‘myth.’ The proposed new term retains the idea of uniformity and recurrence inherent in the idea of ‘archetype’ but makes us conceive literature as a culturally conditioned phenomenon valued not because of mythical uniformity but because of appreciation of historically varying originality” (Rieser 1962: 109).

Жарияланымдар

Бодкин, М. (1934). Поэзияның архетиптік үлгілері: қиялдың психологиялық зерттеулері. Лондон: Оксфорд университетінің баспасы. [Соңғы басылымдарда бірінші басылымның беттеуі сақталған.] Бодкин, М. (1935). Өлеңдегі шындық. Философия 10(40):467–472. Бодкин, М. (1938). [Редакцияға хат.] Философия 13(51):379–380. Бодкин, М. (1939). Эвменидтер және қазіргі заманғы сана. [Т. С. Элиоттың "Отбасылық қайта қосылу" кітабына шолу.] Адельфи 15:411–413. Бодкин, М. (1940). [Редакцияға хат.] Философия 15(59):334–335. Бодкин, М. (1941). Ежелгі және қазіргі драмада құтқарылу іздеуі. Лондон және Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. Бодкин, М. (1944). Бір-бірімізді тану туралы. [Редакцияға хат.] Философия 19(73):190. Бодкин, М. (1945). Физикалық факторлар және құдайлық ықпал. Философия 20(76):148–161. Бодкин, М. (1951). Поэзияда, дінде және философияда типтік бейнелерді зерттеу. Лондон және Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. Бодкин, М. (1956). Білім және сенім. Философия 31(117):131–141.

Бодкиннің шығармаларына шолу

Олдрич, В. К. (1953). Бодкиннің (1951) еңбегіне шолу. Философиялық шолу 62(1):153–154. Босвелл, Ф. П. (1936). Бодкиннің (1934) еңбегіне шолу. Американдық психология журналы 48(3):553–554. Карре, М. Х. (1952). Бодкиннің (1951) еңбегіне шолу. Философия 27(102):285. Хейвард, Дж. Ф. (1952). Бодкиннің (1951) еңбегіне шолу. Дін журналы 32(3):225–226. Хук, С. Х. (1935). Бодкиннің (1934) еңбегіне шолу. Халықтық әңгімелер 46(2):176–179. Уилкок, Г. Д. (1936). Бодкиннің (1934) еңбегіне шолу. Қазіргі тілдер журналы 31(1):91–92.

Басқа дереккөздер

Аллгейер, Дж. (1973). «Лир патша» – авторитаризмге қарсы пьеса ма? Қазіргі заманғы тілдер қауымдастығының мәліметтері 88(5):1033–1039. Найт, В. Ф. Дж. (1938). «Прометейдегі Зевс». Грек зерттеулер журналы 58(1):51–54. Монтелла, И. З. (1978). «Кездесу бейнелері»: Мод Бодкиннің күнделігі және әдеби жауап психологиясы [Докторантура диссертациясы, Сиракуза университеті]. Жеке Google Drive: Бодкиннің күнделігі диссертациясының мәтіні: 2 бөліктен 1-бөлігі, 2-бөлігі. Морган, С. Х. (1971). Уитменнің «Дағдарысына» жаңа көзқарас. Оңтүстік Атлантика бюллетені 36(2):41–52. Ризер, М. (1962). Жақында жарияланған қызықты мақалалар. Эстетика және өнер сын журналы 21(1):107–110. Розенман, Дж. Б. (1978). Фокнердің «Сол кешкі күнде» және Брэдберидің «Қызыл гүл» шығармаларындағы жұмақ пен тозақ архетипі. Оңтүстік Атлантика бюллетені 43(2):12–16. Шмифский, М. (1967). «In Memoriam»: Маусымдық бейнелеріне қайта қарау. SEL: Ағылшын әдебиеті бойынша зерттеулер 1500–1900 ж. 7(4):721–739. Саттон, У. (1960). Архетип және тарих. Rivista di Estetica 5(3):349–357. Уильямс, Э. У. (1973). Леди Макбеттің қорғаны. Шекспир тоқсаны 24(2):221–223.