Кіріспе

Философия және психологиядағы ұғым. Философия, психология, социология және антропологияда интерсубъективтілік – адамдардың танымдық перспективаларының арақатынасы немесе тоғысуы.

Философия

Қазіргі уақытта интерсубъективтілік – философияның аналитикалық және континенталдық дәстүрлеріндегі маңызды тақырып. Интерсубъективтілік қарым-қатынас деңгейінде ғана емес, сонымен қатар эпистемологиялық және тіпті метафизикалық деңгейде де өте маңызды деп есептеледі. Мысалы, интерсубъективтілік пікірлердің шындығын орнатуда және объектілердің объективтілігін құруда рөл атқарады деп жорамалданады. Соңғы 50 жылдағы сананы зерттеудегі басты мәселе – «басқалардың санасы» мәселесі, ол біздің санамызға ұқсас санаға басқа адамдардың ие екендігіне сенуді қалай негіздеуге болады және тәжірибеміз көрсеткендей, басқалардың саналық күйлерін және мінез-құлқын қалай болжауға болады деген сұрақ қояды. Қазіргі философиялық интерсубъективтілік теориялары «басқалардың санасы» мәселесін шешуі керек. Когнитивті индивидуализм мен когнитивті универсализм арасындағы тартыста ойлаудың кейбір аспектілері толығымен жеке немесе әмбебап емес. Когнитивтік социология жақтастары интерсубъективтілікті қолдайды – бұл әлеуметтік танымның аралық тұғыры, жеке және әмбебап көзқарастар арасында тепе-теңдік береді. Бұл тәсіл адамдар жеке немесе әмбебап ойлаушылар емес, әртүрлі сенімдерге ие «ой қауымдастығына» жататынын көрсетеді. Ой қауымдастығының мысалдары – шіркеулер, кәсіптер, ғылыми сенімдер, ұрпақтар, ұлттар және саяси қозғалыстар. Бұл көзқарас әр адамның басқалардан әртүрлі ойлайтынын түсіндіреді (индивидуализм): мысалы, А адам тағамның жарамдылық мерзіміне қатаң орайтын болса, В адам жарамдылық мерзімін тек ұсыныс ретінде қарастырып, мерзімі өткеннен кейін де тағамды жеуге болады деп санайды. Бірақ барлық адамдар бірдей ойламайды (универсализм). Интерсубъективтілік әр ой қауымдастығының басқа ой қауымдастығынан өзгеше әлеуметтік тәжірибелерді бөлісетінін, осылайша әртүрлі ой қауымдастығының мүшелері арасында әртүрлі сенімдердің қалыптасатынын көрсетеді. Бұл тәжірибелер біздің субъективтілігімізден асып түседі, сондықтан оларды бүкіл ой қауымдастығы бөлісе алады. Гуссерлдің шәкірті Эдит Штайн 1917 жылғы докторлық диссертациясында «Эмпатия мәселесі туралы» (Zum Problem der Einfühlung) эмпатиядағы интерсубъективтіліктің негізін кеңейтті. Интерсубъективтілік объективтілікті құруға да көмектеседі: әлемді тек өзің үшін ғана емес, сонымен қатар басқалар үшін де қолжетімді деп сезіну арқылы, жеке және ортақ, өзің және басқалар арасында байланыс орнатылады.

Психология

Интерсубъективтілік туралы талқылаулар мен теориялар қазіргі психологияда, сананы зерттеуде және басқа адамның санасын түсінуде маңызды орын алады. Қазіргі кездегі интерсубъективтіліктің үш негізгі теориясы – теориялық теория, симуляциялық теория және өзара әрекеттесу теориясы. Оклахома штатының философия профессоры Шаннон Сполдинг былай жазады: Теориялық теорияны қолданушылар, мінез-құлықты түсіндіру және болжау үшін адамдардың күнделікті психологиялық теорияларын пайдаланамыз дейді. Біздің күнделікті психологиялық теориямызбен, біз нысананың мінез-құлқынан оның қандай психикалық күйде екенін анықтауға тырысамыз. Осы тұжырымдарға және психикалық күйлерді мінез-құлықпен байланыстыратын психологиялық принциптерге сүйене отырып, нысананың болашақ мінез-құлқына болжам жасаймыз (Carruthers and Smith 1996; Davies and Stone 1995a; Gopnik and Wellman 1992; Nichols and Stich 2003). Ал симуляциялық теорияны қолданушылар, басқалардың мінез-құлқын түсіндіру және болжау үшін өз санамызды үлгі ретінде пайдаланып, «басқаның орнына қойып ойлауға» тырысады, яғни, егер біз олардың жағдайында болғанда қандай психикалық күйде болар едік және қалай әрекет ететінбізді елестету арқылы. Нақтырақ айтқанда, біз басқа адамның психикалық күйін симуляциялаймыз, ол байқалған мінез-құлықты тудырған болуы мүмкін, содан кейін симуляцияланған психикалық күйлерді, болжамды сенімдерді және қалауларды кіріс ретінде пайдаланамыз, оларды өз шешім қабылдау механизміміз арқылы жүргізе білеміз. Содан кейін біз осы нәтижеге келіп, оны басқа адамға жатқызамыз. Сполдинг, бұл пікірталас соңғы жылдары тоқтап қалғанын, прогресс тек әртүрлі гибридтік симуляциялық теорияларды – «теориялық теория» тұжырымдамаларын жасаумен шектелгенін атап өтеді. Галлахер өзара әрекеттесуді екі немесе одан көп автономды агенттердің бірлесіп реттелетін мінез-құлыққа қатысуы ретінде анықтайды. Мысалы, итті серуендеткенде, иесінің мінез-құлқы иттің тоқтауы мен иіскеуімен реттеледі, ал иттің мінез-құлқы жетекші және иесінің бұйрықтарымен реттеледі. Демек, итті серуендету – өзара әрекеттесу процесінің мысалы. Галлахер үшін өзара әрекеттесу және тікелей қабылдау оның «бастапқы» (немесе негізгі) интерсубъективтілік деп атаған нәрсесін құрайды. Диалог және диалогтық зерттеулер тілдің қаншалықты терең интерсубъективті екенін көрсетеді. Біз сөйлегенде әрқашан өз әңгімелесушілерімізге жүгінеміз, олардың көзқарастарын ескереміз және олардың нені ойлап отырғанына (немесе көбінесе, ойламайтынына) бағыттаймыз. Осы зерттеу дәстүрінде, тілдің негізі болып табылатын жекелеген белгілер мен символдардың құрылымы интерсубъективті екендігі және өзіндік сананы зерттеудің психологиялық процесі интерсубъективтілікті талап етеді деген тұжырым жасалған. Айналы нейрондар туралы соңғы зерттеулер адам психологиясының терең интерсубъективті негізін көрсетеді, ал эмпатия және басқа адамның санасын түсіну туралы әдебиеттің көп бөлігі тікелей интерсубъективтілікке қатысты.

Баланың дамуы

Кольвин Тревартен интерсубъективтілікті жаңа туған нәрестелердің өте жылдам мәдени дамуына қатысты қолданды. Зерттеулер көрсеткендей, нәресте кезінде адамдар "өз әрекеттерін басқалармен үйлестіруге" биологиялық тұрғыдан дайын болады. Басқалармен үйлестіру және синхронды жұмыс істеу қабілеті әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы танымдық және эмоционалдық оқынуды жеңілдетеді. Сонымен қатар, балалар мен ересектер арасындағы ең өнімді қарым-қатынас екітаралы болып табылады, онда екі тарап та бірлескен мәдениетті белсенді түрде анықтайды. Бұл "ортақ мәдени түсінік" кішкентай, ежелгі американдық қауымдастықтарда дамуы мүмкін, онда балалар өз қауымдастығының құндылықтарымен, күтулерімен және өмірлік жолдарымен бірге өседі – үлкендермен тікелей сөйлесу арқылы емес, оларға қатысу арқылы оқып, күнделікті ортақ іс-әрекеттерде бір-бірімен үйлесімді жұмыс істейді. Осындай ортада өскен қауым мүшелері кейбір адамдар "мақсаттардың үйлесуі" деп сипаттайтын жағдайға ие болуы мүмкін. Егер қауымның немесе отбасы мүшелерінің жалпы мақсаттары бірдей болса, олар ортақ ой-пікірде әрекет ете алады. Адамдар бір-бірімен бірге болсын немесе бір қауымда болсын, мақсаттардың үйлесуі немесе ниеттердің бірігуі осы ортақ іс-әрекеттерде интерсубъективтіліктің пайда болуына мүмкіндік береді. Анд тауларындағы Чилихуани ауылының балалары тоқуды тікелей нұсқаусыз үйренді. Олар негізгі техниканы басқаларын бақылап, қауымдастыққа қатысуға құштарлықпен үйренді. Оқу процесі ересектерді бақылау және өз тоқу техникаларын жасау үшін құралдарды қолданып ойнауға және тәжірибе жасауға мүмкіндік беру арқылы жеңілдетілді.

Психоанализ

Brandchaft, Doctors & Sorter (2010). Ерікке негізделген психоанализге қарай. Routledge: Нью-Йорк. Laplanche, J. & Pontalis, J. B. (1974). Психоанализ тілі. W. W. Norton & Company баспасынан. Orange, Atwood & Stolorow (1997). Интерсубъективті жұмыс. The Analytic Press: Хиллсдейл, Нью-Джерси. Stolorow, R. D., Atwood, G. E., & Orange, D. M. (2002). Тәжірибе әлемі: Психоанализде философиялық және клиникалық өлшемдердің өзара байланысы. Нью-Йорк: Basic Books. Stolorow & Atwood (1992). Болу контекстері. The Analytic Press: Хиллсдейл, Нью-Джерси. Stolorow, Brandchaft & Atwood (1987). Психоаналитикалық емдеу: Интерсубъективті тәсіл. The Analytic Press: Хиллсдейл, Нью-Джерси.

Философия

Эдмунд Гуссерл "Интерсубъективтілік феноменологиясы" туралы. Мұрағаттан алынған мәтіндер 1905–1920
Эдмунд Гуссерл "Интерсубъективтілік феноменологиясы" туралы. Мұрағаттан алынған мәтіндер 1921–1928
Эдмунд Гуссерл "Интерсубъективтілік феноменологиясы" туралы. Мұрағаттан алынған мәтіндер 1929–1935
Эдмунд Гуссерл "Картезиандық медитациялар", С. Страссердің редакциясы, 1950.