Кіріспе

Екінші Қытай-Жапон соғысындағы оқиға: Каиминцзедегі бактериялық қару шабуылы – 1940 жылғы қазан айында Жапонияның Қытайдың Цзэцзян провинциясындағы Нинбо қаласының Каиминг көшесіне қарсы жүргізген құпия биологиялық соғысы. Бұл Жапон императорлық армиясының 731-ші және 1644-ші бөлімшелерінің бірлескен операциясы болды. Олар мақсатты аймақтарға астық, жүгері, мақта қалдықтары және обаның жұқпалы биттерімен зарарланған құмды таратып жіберді. Оба індеті басталга́ннан кейін, Нинбо қаласының билігі эпидемиялық аймақтың шетіне 4,3 метр биіктіктегі карантин қабырғасын тұрғызып, науқастар мен күдікті жағдайларды оқшаулады, соңында ауруды жою мақсатымен Каиминг көшесінің аймағын өртеп жіберді. 1960 жылдарға дейін осы өртеліген аймақ «жоқпалы ауру алқабы» деп аталып келді. 731-ші бөлімнің әскери дәрігері Джуничи Канеконың докторлық диссертациясына сәйкес, 1940 жылғы 27 қазанда 731-ші бөлім ұшақтар арқылы Нинбо, Цзэцзян қаласына 2 килограмм оба бактериясын таратып, бірінші және екінші толқындағы инфекциядан барлығы 1554 адамның өмірін қиды.

Жапондық биологиялық соғыс жоспары

1925 жылдың маусым айында Жапония Женева хаттамасына қол қойды, ол Жапонияны соғыста биологиялық және химиялық қару қолданудан бас тартуға міндеттендірді. Жапонияның биологиялық қару әзірлеуі жоғары құпиялылықта жүргізілді және Широ Ишии басшылық етті. Ол Жапонияның биологиялық қару бағдарламасын жоспарлады және қаржыландырды. 1939 жылы Жапон императорлық армиясы Нанкин қаласында биологиялық және химиялық қаруды зерттеу үшін 1644-ші бөлімді құрды. 1644 және 731 бөлімшелері әскерилер мен азаматтарға биологиялық қару ретінде қолданылуы мүмкін әртүрлі химиялық заттар мен патогендердің әсерін зерттеді және Жапон империясының Азиядағы аумағын кеңейтуге арналған қару жасады. 13 маусымда Шаосин қаласының Лихай ауданында көп мөлшерде ақ ұнтақ таратылды. 15 маусымда жергілікті өзен полициясы жүргізген химиялық сынақтарда ешқандай аномалия анықталған жоқ, бірақ кейіннен жасалған бактериялық мәдениет зерттеулері бір сынақ түтігінде тұмандылықты, ал екіншісінде мақта тәрізді иілген заттарды көрсетті, микроскоппен қарағанда тетанус және дифтерия сияқты патогендер байқалды. Ұнтақ таратылғаннан кейін бірнеше күн ішінде Шаосин ауданында ашық, күннөлді ауа-райы болды, бұл бактериялардың өсуіне қолайсыз жағдай тудырды, сондықтан эпидемия болған жоқ. Бұл – Жапонияның Цзэцзян провинциясында бактериологиялық қару шабуылының алғашқы тіркелген дерегі.

Нингбоның стратегиялық орны

1937 жылға дейін Чжэцзян провинциясының Нинбо, Цзиньхуа және Кючжоу сияқты қалаларында оба эпидемиясы тіркелмеген. Дегенмен, 1910 жылы Шанхайдағы Нинбо маңында обаның болғаны туралы хабарлар тараған болуы мүмкін. Обаның инкубациялық кезеңі 2-ден 8 күнге дейін созылады. Осы оқиғаның кезінде сульфаниламидтер, стрептомицин және басқа да антибиотиктер тағы әзірленбегендіктен, Нинбо тұрғындары антибиотиктерге қол жеткізе алмады және көбінесе сарысумен емделді. Емделмеген жағдайда обадан өлім-жітімге ұшу көрсеткіші шамамен 100% құрады, ал алдын ала дайындалған сарысудың жеткілікті мөлшері болмады. 1937 жылдың 16 тамызында Лише әуежайына жасалған жапондық әуе шабуылынан бастап, жапон әскері Нинбоға кемінде 7 рет тікелей шабуыл жасады. 1940 жылдың 17 шілдесінде жапон әскері алғаш рет Чжэнхайға шабуыл жасады, бірақ 22 шілдеде қытай әскері оларды ығыстырып шықты. Жапон әскері сол жылдың 5 және 10 қыркүйегінде Нинбоны қайтадан бомбалады. 18 қыркүйектен 8 қазанға дейін жапондықтар Нинбоға барлығы алты рет шабуыл жасады, бірақ олардың ешқайсысы обаның пайда болуына себеп болмады. 4 қазанда Кючжоуға бөренелер тасталғанына қарамастан, қазан айының соңына дейін ешқандай көзге көрінетін әсері байқалмады. Кючжоудағы әуе шабуылдары провинциялық үкіметтің назарын аудармады, олардың назары Императорлық жапон армиясымен байланысы жоқ Циюаньдағы обаға аударылды. Халық Донгоу және Каимин көшелерінде бөренелердің күрт өскенін байқады, бірақ кеміргіштер арасында өлім-жітім туралы хабарламалар түспеді. Жапондықтардың әуе шабуылының шын мәнінде биологиялық қару шабуылы болғаны туралы әңгімелер тарады. Кейіннен Ван Шуньсиннің нан пісіру шеберханасы, Ху Юаньсиннің домино дүкені, Юань Тай қонақ үйі, Шығыс Чжуншань көшесіндегі Бао Чансян іш киім дүкені және Донгоу көшесінің маңындағы адамдар қайтыс болды. Бастапқыда адамдар оны бубондық оба немесе қатерлі безгек деп жаңылыстырды. Адамдар ауруханалардан хинин іздеді, бірақ ол тиімсіз болды. Эпидемиялық аймақтағы материалдарды өңдеу мәселесін шешу үшін эпидемиялық аймақтағы барлық үйлер мен заттарды тіркеуге арналған мүлік тіркеу кеңсесі құрылды. Құнды немесе жылжымалы заттар эпидемиялық аймақтан шығарылғанға дейін міндетті түрде дезинфекцияланды. Эпидемиялық аймақтың оңтүстік-батыс бұрышында Каймин-Лейннің ашық жерінде қайнату және дезинфекциялау үшін екі үлкен пеш салынды. Дезинфекциялаушы персонал қорғаныш киімдері мен бас киімдерін киді және тіркеу кітабындағы үй шаруашылығы туралы мәліметтерге сүйене отырып, үй-үйлеп дезинфекциялауға арналған заттарды алып шықты, оларды жинау үшін отбасы мүшелері жауапты болды. 1960 жылдарға дейін осы күйген аймақ әлі де "обалы жер" деп аталатын.

Биологиялық соғыс теориясы

1940 жылы 28 қарашада жапондықтар Цзиньхуа қаласын бомбалады, нәтижесінде балық жұмыртқасына ұқсайтын ұсақ бөлшектер шашылды. Бұл бөлшектерде Yersinia pestis бактериясы бар екені анықталды. Чэнь Ванли және Чжэцзян провинциясының басқа да денсаулық сақтау қызметкерлерінің айтқандарын Ұлттық денсаулық сақтау басқармасының сарапшылары, соның ішінде Роберт Политцер, сенбеді. Жин Баошан төрағалық еткен Чжэцзян провинциясындағы оба жөніндегі кеңес мәжілісінде Роберт Политцер бактериологиялық соғыстың обаға себеп болғаны туралы теорияға күмән білдірді. 1941 жылы 4 қарашада жапондықтар осы әдісті пайдаланып Чанде қаласына шабуыл жасады, соның салдарынан 2810 адам обаға шалдықты. Шабуылдан кейін Чэнь Вэньги бастаған топ дереу тергеу жұмыстарын жүргізді. Ол жеке өзі қаза болғандардың мәйітін қарап, аутопсия жасады және науқастардың лимфа түйіндерінен алынған қанды теңіз шошқаларына (гивинея шошқаларына) енгізді. Бес күннен кейін теңіз шошқалары қырылды. Науқастардың сынамаларын зерттеу және патологиялық талдау жүргізу арқылы, науқастардың Yersinia pestis бактериясынан туған септицемиядан көз жұмғаны анықталды. Чэнь Вэньги жиналған дәлелдерді "Хунань провинциясының Чандэ қаласындағы оба жөніндегі тергеу есебі" деп жинақтап, жапондықтардың бактериологиялық соғыс жүргізгенін растады. Бірақ Ұлттық үкімет бұл мәселенің халықаралық беделге тигізетін әсерін ескере отырып, есепті өзгертті. Бұл есеп 1950 жылға дейін мұрағаттан табылмай келді. Есептің мұқабасында "Әскери құпия" деген жазу бар, сондай-ақ 1943 жылдың 14 желтоқсанында мазмұнын тіркеген Тейкё университетінің түлегі, жоғары дәрежелі әскери дәрігердің аты көрсетілген. Есепте "PX" деген терминді Yersinia pestis бактериясымен жұққан масалар (блохалар) деп түсіндірілген, сонымен қатар бактериялық бомбаларды соғыс даласында таратудың тиімділігі есептелген. Есепте Қытайдың Нонг'ан, Кучжоу, Нинбо, Чандэ, Гуансинь, Гуанфэн және Юшань қалаларында қолданылған PX мөлшері және жұқтырған адамдардың саны көрсетілген. Аталған мәліметтерге сәйкес, 26000-нан астам адам бір немесе екі рет жұқтырылған, ал PX "психологиялық және экономикалық үрей туғызатын ең тиімді бактериялық бомба" деп сипатталған.

Хабаровск, КСРО

1949 жылы 25 желтоқсанда Кеңес Одағы Хабаровскіде бактериологиялық соғысқа қатысқан жапон әскери тұтқындарының сот процесін бастады. Хабаровск сот процесінде жапон тұтқындары 1940 жылы Нинбо қаласында болған “патогендердің әуе арқылы таратылуы” оқиғасын мойындады. Сусуму Хатано Нинбодағы тәжірибе – бұл алғашқы нақты далалық сынақ болғанын, және ол жау территориясында өткендіктен, нәтижелері нақты болмағанын мәлімдеді. Бірақ жапон әскері Нинбо газеттерінде жарияланған ақпарат пен зертханалық сынақтардың нәтижелеріне сүйене отырып, бактериологиялық соғыс эксперименті туралы шешім қабылдады. Бұл бөлімнің қызметі алғаш рет 1981 жылы жарық көрген “Шайтанның ашкөздігі” атты кітап арқылы жұртшылыққа мәлім болды. 20 ғасырдың бірінші жартысында, оның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, жапон үкіметі мен жапондық агрессияға қатысы бар компанияларға қарсы соғыс кезеңіндегі зиянды өтеу үшін ондаған сот процесі ашылды. Алайда, Жапония соттарының көпшілігі бұл талаптарды қабылдамады. Дегенмен, жапон үкіметі жапон әскерінің бактериологиялық соғыс жүргізгенін ресми түрде мойындаған жоқ. Бұрынғы әскерилердің куәліктеріне қарамастан, жапон үкіметі бөлімнің бар екенін мойындады, бірақ ғалымдардың қызметінің ауқымын жариялаудан бас тартты. Токио аудандық сотындағы отырыстарда қытай бактериологы Хуан Кетай, бұрынғы эпидемиялардан өзгеше, 1940 жылғы Нинбо обасы жазда емес, қыста болғанын, және бұл оба аймаққа тән емес блохалар арқылы таралып, адамдарға зиян келтірген, ал егеуқұйрықтарға әсер етпегенін атап көрсетті. 2002 жылы 28 сот отырысы мен көптеген дәлелдер негізінде Токио аудандық соты жапон әскерінің бактериологиялық соғыс жүргізгенін алғаш рет растайтын жазбаша қорытынды жасады. Бірақ көптеген талапкерлер өтемақы талаптары қабылданбағанын қанағаттандырмай, шағымдануға мәжбүр болды.

Ескерткіштер

1995 жылғы 3 қыркүйекте Нинбо қалалық халық үкіметі Каиминг көшесінің жаяу жолында "Жапон басқыншыларының бактериологиялық соғысынан жұқтырған Нинбодағы оба ошағының орны" деп жазылған ескерткіш орнатты. Орталық жазуда "Ұлттық ұятты ешқашан ұмытпайық, елді күшейтуге тырысайық" делінген. Оған "Жапонға қарсы соғыстағы жеңістің 50 жылдығына орай, Нинбо қаласының түрлі салалары" қол қойды. 2005 жылы ескерткіш Тиани Хаотиннің батыс жағындағы бактериологиялық эпидемия аймағының бастапқы орнына көшірілді. Жаңа ескерткіштің алдына "Ұлттық ұятты ұмытпайық, елді күшейтуге тырысайық" деген сөздер жазылды, екі жағына бактериологиялық соғыс тарихына қатысты материалдар мен құрбандардың тізімі ойылып жазылды. 2009 жылы Хайшу аудандық комитетінің пропаганда бөлімі, аудандық радио, теледидар және жаңалықтар бюросы, аудандық мәдени мұраларды басқару кеңсесі және Нинбо жаңа төртінші армиясы тарихын зерттеу қауымдастығы бірлесіп "Нинбо Каиминг көшесі оба апаты көрме залын" ашты. Көрме залының кіреберісіндегі қисық қабырғада барлық құрбандардың есімдері тізілген. Залдың ортасында, құрбан болған Ху Динянның отбасы ұсынған "Оба аймағының картасы" бойынша қайта жаңартылған Каиминг көшесіндегі оба аймағындағы ғимараттардың макетін көрсететін құм үстелі орналасқан.