Кіріспе

Ішкі ұрықтандыру – әйел денесінде жыныстық көбею кезінде жұмыртқа мен сперматозоидтың бірігіп, зигота құруы. Ішкі ұрықтандыру, сыртқы ұрықтандырудан өзгеше, әйелге көбею процесінде көбірек бақылау мүмкіндігін береді. Ішкі ұрықтандыру үшін аталықтың сперматозоидын әйелдің көбею жолдарына енгізу әдісі болуы қажет. Ішкі ұрықтандыру арқылы көбейтін көптеген таксондар гонохорикалық болып табылады. Дэвид Б. Дузенберидің сөзіне сүйенсек, ішкі ұрықтандырумен байланысты барлық ерекшеліктер, көбінесе, оогамияның нәтижесі болып табылады. Ішкі ұрықтандыру сперматозоидтар арасындағы бәсекелестік арқылы туындаған жыныстық таңдаудың нәтижесі деп саналады. Амфибияларда ішкі ұрықтандыру сыртқы ұрықтандырудан дамыған.

Шақыру

Бір кезде өсіп келе жатқан жұмыртқаны немесе ұрпақты шығару қажет болады. Көбейтудің бірнеше мүмкін жолы бар. Олар дәстүрлі түрде былай жіктеледі:

Жұмыртқа туу (овипаритет), көптеген омыртқасыздар мен бауырымен жорғалаушылар, монотремалар, динозаврлар және жұмыртқа салатын барлық құстар сияқты, олардың жұмыртқалары салынғаннан кейін дами береді және кейіннен жарылады. Тірі туу (вивипаритет), киттер, кенгурулер және адамдар сияқты, көбінесе жас ұрпақтарын тірі туатын барлық сүтқоректілерде. Дамып келе жатқан ұрпақ аналық репродуктивті жол ішінде салыстырмалы түрде көбірек уақыт өткізеді. Жас төлдер кейін ата-аналарының түрлі деңгейдегі көмегімен өздігінен тіршілік ету үшін босатылады. Жұмыртқа-тірі туу (ововивипаритет), мысалы, жартияр жыланы, көптеген уытты жыландар және Мадагаскардың сызылдап тұрған тарақаны сияқты, олар қабықшасы бар жұмыртқаларды туады, олар салынған кезде жарылады, бұл тірі тууға ұқсайды.

Ішкі ұрықтандырудың кемшіліктері

Жүктілік ана үшін қосымша қауіптер тудыруы мүмкін және тудырады. Жүктілік кезіндегі қосымша қауіптер – энергияға қосымша талаптардан туындайды. Ішкі ұрықтандырумен қатар, көп жағдайда жыныстық көбею жүзеге асады. Жыныстық көбеюдің өзі де белгілі бір тәуекелдермен байланысты. Жыныстық көбеюдегі тәуекелдер жыныстық қатынасқа байланысты, ол сирек кездеседі және көбінесе ең жоғары фертильділік кезеңінде ғана тиімді болады. Ал сыртқы ұрықтандыруға қабілетті жануарлар жұмыртқа мен сперматозоидтарды, әдетте суға шығарады, оларға көбею үшін нақты серік қажет болмайды.

Балық

Кейбір балық түрлері, мысалы, гуппилер, ішкі ұрықтандыру қабілетіне ие, бұл процесс аталықтың аналықтың көбею тесігіне түтікше тәрізді қанатты енгізуі арқылы жүзеге асады, содан кейін спермасы оның көбею жолдарына түседі. Балықтардың басқа түрлері де бар, олар ауызша шабақтайды, яғни бір балық жұмыртқаларын аузына салып, инкубациялайды. Ауызша шабақтайтын балықтардың белгілі бір түрі цихлидтер деп аталады, және олардың көпшілігі аналық ауызша шабақтайды. Бұл процесте аналық жұмыртқаларды шашып, аузымен жинап алады. Содан кейін аталық аналыққа аузын ашуға ынталандырады, осылай ол аузындағы жұмыртқаларды ұрықтандыра алады. Қылқан қаңқалы балықтардағы ішкі ұрықтандырудың эволюциялық тегі жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілердегі ішкі ұрықтандырудың эволюциялық тегімен бірдей. Сондай-ақ, осы ішкі ұрықтандыру балықтарында сперма көбею жолына өткен кезде, дауыстың өзгеруі байқалмайды.

Құмтазылар

Көптеген қосмекенділер сыртқы ұрықтандыруға бейім, бірақ саламандралар сияқты кейбір ерекшеліктер бар, олар көбінесе ішкі ұрықтандыруға ие. Саламандралар сыртқы пенисі болмағандықтан, жыныстық көбею үшін жыныстық қатынасқа түспейді. Оның орнына, аталық саламандра сперматофор деп аталатын сперма және қоректік заттардан тұратын қапшық түзеді. Аталық сперматофорды жерге қояды, ал аналық оны клоакасымен (несеп шығару және жыныс жолдарының біріккен тесігі) алып, оның көмегімен жұмыртқаларын ұрықтандырады.