Кіріспе

Молала – бүгінгі Орегон штатындағы түпкілікті американдық тайпа. Түпкілікті американдық халық. Молала – Орегон штатының түпкілікті американдық халқы, бұрын Батыс Каскад тауларында қоныстанған. Молала туралы жазба дереккөздер аз, олардың көп бөлігі жарияланбаған қолжазбалар. Осы жинақта Альберт С. Гатшет, Франц Боас, Лео Дж. Фрахтенберг, Филипп Друкер, Мелвилл Джейкобс және Лесли Спиердің еңбектері бар. Молаланың ұрпақтары Орегон штатының Гранд-Ронде тайпаларының біріккен қауымдастығында, Силетс тайпаларының біріккен қауымдастығында және Кламат тайпаларында тұрады. 1950 жылдары Гранд-Ронде резервациясының 882 мүшесінің 141-і Молала тегінен екенін мәлімдеді.

Атаудың шығу тегі

Молала атауының Клакамас мұлалиштерінен шыққандығы саналады. Жазба әдебиетіндегі нұсқалары: Молалла, Молалли, Молале, Молале, Молеле, Моолалле. Қөршілес халықтар қолданған байланысты терминдерге Васко және Тенино тайпаларының mólališ, ал Калапуян тайпасының mulé•lis сөздері жатады. Тенино молалаларды łytilpam және táytilpam деп атаған, ал қайюс тайпасы бұл сөздерді tlĭ tŭn pŭm деп қабылдаған. Кламаттар молалаларды kúikni деп атаған.

Отан

Молала аумағы бір кезде Батыс Каскадтар арқылы созылып, солтүстіктегі Худ тауы мен Молала өзенінен басталып, оңтүстіктегі Рог өзенінің бастауларына дейін жеткен. Аймақты батыс гемилокы, Дуглас шыршасы және батыс қызыл кедрінің тығыз ормандары жапқан. Молалалар осы тығыз ормандарда қажетті азық-түлік ресурстарын алу үшін отты пайдаланып, ашық кеңістіктер жасаған. 1846 жылы Хале өз еңбегінде Молала тайпасын негізінен Дешут өзені мен Шығыс Каскадтар аралығында орналастырды. 1891 жылы Джон Уэсли Пауэлл Молалалардың бұрын "Колумбия өзенінің оңтүстігіндегі, әсіресе Худ және Джефферсон таулары маңындағы таулы аймақты мекендегенін" айтқан.

Тиг аңғарының шығу гипотезасы

1928 жылы Джеймс Тейт молала тайпасының бұрын Тиг аңғарында мекендегендігі туралы пікір айтты. Ол, солтүстік пайюттердің қысымы молалаларды Батыс Каскад тауларына көшіруге мәжбүр еткенін мәлімдеді. Джоэл В. Берреман Тейттің гипотезасын қабылдап, 1937 жылы оны дамытты. Тейт қолданған үш дереккөзді басқа ғалымдар жарамсыз деп бағалады. Олардың ешқайсысы молала, солтүстік пайют немесе теньно тайпаларының ұрпақтарымен немесе туысқандарымен байланысты болған жоқ. Джордж Мёрдоктың сөзіне қарағанда, бұл «осы тайпалардың тарихын анық қайта құру үшін жеткілікті негіз болмайды». 1930 жылдары жылы бұлақтар резервациясының теньно тайпасынан алынған ақпараттар Мёрдокқа молала тайпасының Тиг аңғарында қысқы ауылы болғандығын айтты. Әр көктемде Шерарс шарлауығындағы Дешутс өзені бойында көп мөлшерде соки лососі мен Колумбия өзенінің қызыл алабұғасы жиналды. Мёрдоктың мәліметінше, 19 ғасырдың басында теньно жауынгерлері осы мол ресурсты қызықтағандықтан, молала тайпасын батыс Каскад тауларына қашуға мәжбүр еткен. 1960 жылдары Ригсби Мёрдоктың айтқандарын растау үшін жылы бұлақтар резервациясындағы бірнеше ақпарат берушілермен сұхбаттасты. Ешкім молала тайпасымен болған қақтығыстар туралы немесе олардың Тиг аңғарынан қуылғандығы туралы еске түсірген жоқ. Бір ақпарат беруші, Уиламет аңғарында балық аулау тоқтағаннан кейін, молала тайпасының бір бөлігі Шерарс шарлауығына балық аулауды жалғастыру үшін баратынын айтты. Он жыл бойы жылы бұлақтар аймағында васко және сахаптин тайпаларымен жұмыс істеген Дэвид Х. Френч сахаптин тайпасының Тиг аңғарында мекендегені және Дешутс су алабын пайдаланғаны 19 ғасырдан бұрын болғанын анықтады. Француз бен Ригсби екі жақтың да аймақтық ресурстарды сахаптин тілінде сөйлейтін тайпалар, васко-вишрам тайпалары және солтүстік пайюттер бірлесіп пайдаланғанына келісті. Молала тайпасы 19 ғасырда бұл аймаққа келген, бірақ тұрақты мекендемеген.

Қоғам

Молала қоғамы қысқы ауылдарға негізделген. Әдетте, бұл бір ұзартылған отбасынан тұратын және темен жерлерге орналасқан. Қысқы үйлер қызыл кедр және батыс гемолока ағашының тақталарынан жасалған және жартылай жерге көмілген. Жазғы үйлер қазылмай, сабан немесе ағаш қабығынан тұрғызылған. Маусымдық ресурстар қолжеткілі болғанда, отбасы оларды пайдалану және жинау үшін кішірек топтарға бөлінетін. Осы демографиялық үрдістерге байланысты Молалалардың басшылығы децентрализацияланған, жергілікті және міндеттерге бағытталған болды. Ауылдың ең бай адамдарын Молалалар яʔqánt деп атаған, ал отарлаушылар жай ғана басшылар деп атаған. Яʔqánt-тың ықпалының басты көзі туыстарға көмек көрсету болды. Құлдар мен жылқыға ие болу, сондай-ақ жануарлардың терілері мен денталиум шеберлігі Молала қоғамындағы негізгі байлық көзі болып саналды.

Бөлімшелер

Молалалар бастапқыда ғалымдар тарапынан екі топқа бөлінді, бірақ үшінші бөлініс туралы да деректер бар. Дегенмен, молала халқының тілдік және мәдени әртүрлілігі туралы мәліметтер өте аз. Бұл үш топ – Оңтүстік Молала, Жоғарғы Сантиам Молала және Солтүстік Молала. Оңтүстік Молалалар Кратер көлі мен Маклауглин тауының етегінде, Рог және Ампква өзендерінің бастауларында қоныстанды. Солтүстік молалалар оларды "тульяŋси" – "алыс ел" деп атаса, кламаттар "шакге•нкни•" – "сервисберри аймағының халқы" немесе "сервисберри алқабының халқы" деп атаған. Сантиам өзенінің молалаларын этнологтар көршілес Сантиам Калапуян халқынан ажырату үшін "Жоғарғы Сантиам Молала" деп атайды. Франц Боас Албани қаласының сыртындағы жергілікті қоныс шаруашылығы ретінде "чимбу•ихе" деп жазған, ал кейін Альберт С. Гатше бұл Сантиам өзенінің бастауында орналасқан Молала ауылы екенін хабарлаған. Солтүстік Молалалар негізінен Молала өзенінің су алабында шоғырланған. Солтүстік Молалалардың жалғыз өзіндік атауы – "ла•ти•ви", ол "молала адамы" және "молала халқы" деген мағынаны білдіреді.

Диета

Рузвельт бұғысы және қара құйрықты елік Молала халқы үшін "экономикалық тұрғыдан ең маңызды пайдаланылған ресурс" болды. Олар қақпандар мен түйреуіштерді қолданғанмен, ірі аң аулаудың көп бөлігі садақ пен жебемен жүзеге асырылды. Аң аулауға үйретілген иттер де аңды қууға пайдаланылды. Кламат ақпарат көздері Шпиерге Молала иттерінің кішкентай, "қысқа аяқты, артқы аяқтары қисық болған" деді. Олардың жүні қысқа, құлақтары тік, беттері қысқа, кейде жоғарғы қабақтарында қара дақтар болған. Көптеген басқа жануарлар да азық үшін емес, қауырсындары мен терілері үшін ауланды, мысалы, ақбас бүркіт, қойқарық және қарақұмырсқа. Стальхед және чинук лососі себет қаптармен немесе гарпунмен ұсталды. Ет жиналғаннан кейін кептіріліп, кейін пайдалану үшін сақталды. Молала халқы маусымдық түрде көптеген өсімдік ресурстарын пайдаланды. Олардың батыс аймақтарында камас пияздары өсіп, маңызды калория көзі болды. Құрғақ далаларда жаңғақ және қара бидай тұқымдары жаз және күз айларында жиналды. Камас пияздары жерде пісіріліп, кептіріліп, жаңғақтармен араластырылып, қаптарға сақталды. Шығысқа қарай, Каскад тауларының жоғары биіктіктерінде, жаздың соңында таулы бүлдірген жидектері жиналды; Каскад бүлдіргенімен, сопақ жапырақты бүлдіргенімен және қызыл бүлдіргенімен бірге. Жиналғаннан кейін бүлдірген жидектері кептірілді. Кратер көлінің жанында орналасқан Бүлдірген тауы Оңтүстік Молала және Кламат үшін "ең маңызды жидек жинау орны" болды. Айналадағы жеуге жарамды жидектерге кішкентай жапырақты бүлдірген, батыс бүлдіргені, манзанита жидегі, жабайы бүлдірген, қара егіз жидегі, мәңгі жасыл бүлдірген, қарақұмырсқа бүлдіргені, саусақ қысымды бүлдірген, көк елік, қызыл елік, балдырған және жергілікті жабайы гүлдің гүлшошасы кіреді.

Өнеркәсіптік бұйымдар

Молала Тынық мұхитының қарағашы мен сіңірден күрделі садақтар жасаған.

Тіл

Молала тілі жойылып кетті. Қазіргі уақытта ол Плато Пеноутия тілдер отбасына жатады, ал Кламат және Сахаптин ең жақын туыс тілдер деп есептеледі.

Көршілес қоғамдар

1820-1830 жылдары жылқы пайда болғанға дейін молала тайпасының көршілерімен байланысы аз болған сияқты. Олар әртүрлі экологиялық аймақтармен қалыптасқан бірнеше мәдени аймақтардың арасында қоныстанды. Шекаралас халықтардың ішінде батысқа қарай Уилламет аңғарында калапуялықтар, солтүстікке қарай Колумбия өзенінде жоғарғы чинукандықтар, оңтүстік-шығысқа қарай кламат тайпасы болды. Жоғарғы чинукандықтар жасаған каноэлерді әсіресе солтүстік молала тайпасы іздеген. Бас формасын өзгерту (жағдайын өзгерту) чинукандықтарға әйелдерін көбірек ұнату үшін жасалған. Кейбір аралас некелер туралы мәліметтер болғанымен, молала тайпасы құлдар үшін калапуялықтарға шабуыл жасаған. Кламат тайпасы молала тайпасымен тығыз байланыста болған, тіпті "молала тайпасы қоныстанған бүкіл аймақ бойынша осы екі тайпаның арасында байланыс болғанын көрсетеді". Оңтүстік молала тайпасы кламат тайпасы жасаған әсемдіктер мен вокус тұқымдарын алу үшін қара терілермен сауда жасаған. "Ағыншылар" деп аталған, қарулы адамдардан құралған хайлунци тобы, кейде молала тайпасының құл қоныстарында шабуыл жасаған. Бұл құл сатушылар кайюзе және нез персе тайпаларынан болған. Гатшеттің мәліметінше, соңғы кайюзе шабуылы 1820 жылдардың соңында болған. Шабуылда молала тайпасының беделді адамы қаза тапқан. Клакамас тайпасының бір өкілі молала тайпасы мен кайюзе шабуылшылары арасында шайқас ұйымдастыру үшін делдалдық қызмет атқарған. Соңғы екі күндік шайқаста молала тайпасы жеңіске жеткенін мәлімдеген.

Мифология

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында этнографтар жазған бірнеше Молала мифтері ғана сақталған. Боас Молаланың әлемнің бір кезде толығымен сумен жабылғандығы туралы айтқан әңгімесін баяндайды. Әлемдік мұхит тартылған сайын, Худ тауы бірінші болып, ал Уилламет аңғары кейін ашылды. Ерекше орын алған оқиға – Молала халқының жаратылуы, оны Стивен Савидж 1877 жылы Гатшетке айтып берді. Бір күні Худ тауының жанында Койот Гризли аюмен кездеседі, ол оны жекпе-жекке шақырады. Шайқас орнына Койот кімнің көбірек ыстық тас жей алатынын көруді ұсынады. Бірақ, тас жеудің орнына Койот жабайы құлпынай жейді. Бес ыстық тас жегеннен кейін Гризли аю өлді, ал Койот оның денесін зерттеді:

Көшіп келушілермен шиеленістер

1848 жылдың наурыз айының соңында қоныс аударушылар аң аулауға шыққан Молала руының басшысының үйін өртеп жіберді. Уильям Т'Вольт Уиламет алқабының жергілікті тұрғындарымен қарым-қатынасты шиеленістірген зорлық-зомбылықты айыптады. Бұл зорлық-зомбылық Кламат руынан келген бір адамның "мардымсыз құны бар бір нәрсені" ұрлағандығына жауап ретінде жасалды.

1848 жылдың көктемінде сексен Кламат адамы қазіргі Клаккамас округіне келді. Бұл оқиға Каюсе соғысы кезінде болды, бұл қоныс аударушылардың жергілікті халықтан зорлық-зомбылық күтетініне байланысты алаңдаушылықты тудырды. Кламаттардан кетіп қалуларын сұрады, бірақ олар бас тартты. Жергілікті Молала басшысы Крут-Фингр Кламаттардың Молала туыстарының арасында тұру құқығын қорғады. Бірнеше ұрлықтан кейін, қарулы қоныс аударушылар тобы бірнеше Кламатты өлтіріп, оларды шығысқа қарай Каскад тауларына қашуға мәжбүр етті. XIX ғасырдың соңындағы бір жазбада бұл зорлық-зомбылықты қоныс аударушылар мен Молала арасында болған деп жаңылысқан. 1848 жылдың маусым айында Молала немесе Кламат тобы киім мен жылқы ұрлады деген күдік туды. Олардың ізінен әскер шақырылып, қоныс аударушының атын және өздерінің екі атын тастап, оларды қуды.

Шарт келіссөздері

1850 жылы Ансон Дарт Орегон үндістері ісі жөніндегі бастық болып тағайындалды. Федералдық бұйрықтар бойынша Каскад тауларының батысында тұратын түрлі тума тайпаларды таулардың шығысында құрылған резервацияларға күштеп көшіру жоспарланған. Дарт 1851 жылдың көктемінде Чампоэгте Уилламет аңғарындағы түрлі тума тайпалармен келіссөздер бастады. Ол ешкімді Шығыс Орегонға көшуге көндіре алмады. Белгісіз аймақтағы тағамдық ресурстар туралы білімнің жетіспеуі наразылыққа себеп болды. Бастапқы бұйрықтарына қайшы келіп, Дарт ақырында Уилламет аңғарында резервациялар құруға келісті. Дарт жасаған келісімдердің ішінде Молала тайпасы үшін екі келісім болды. 6 мамырда Солтүстік Молала тайпасы өз территориясының көп бөлігін беру шартымен тауарлар, ақша және Молала өзенінен бастап Каскад тауларына дейінгі аймақты қамтитын резервация алуға келісті. Келесі күні Жоғарғы Сантиам Молала тайпасы да ұқсас шарттарға келісті, олардың резервациясы Мт. Джефферсон тауынан батысқа қарай Сантиам өзеніне дейін созылды. Екі тайпаның арасында барлығы 121 немесе 123 Молала тайпасының өкілдері болды. Осы келісімдер Калапуян және Молала тайпаларына Уилламет аңғарының бір бөлігін сақтап қалуға мүмкіндік бергендіктен, қоныс аударушылар Дарт келісімдеріне қарсылық білдірді. Олардың шағымдары АҚШ Конгресіне жетті, ол кейіннен келісімдерді бекітуден бас тартты. Соның салдарынан Дарт отставкаға кетіп, Молала тайпасының тәуелсіздігі мәселесі шешілмей қалды. Джоэл Палмер келесі бастық болып тағайындалды және Орегонның тума тайпаларымен бірқатар келісімдер жасасты, олардың көпшілігі Федералдық үкімет тарапынан мақұлданды. 1855 жылдың қаңтар айында Дейтон қаласында ол Уилламет аңғары келісіміне әкелген бірқатар келіссөздерге қатысты. Басқалармен қатар, Солтүстік және Жоғарғы Сантиам Молала тайпалары Палмер таңдаған жерге ауысу шартымен Уилламет аңғарынан бас тартуға келісті. Келісім 1855 жылдың наурыз айында Конгресс тарапынан бекітілді.

Мұра

1931 жылы Ангел тауында Молала тайпасының жеке коллекциясы табылды. Онда 535 кремнезный жебе ұшы, 20 см-лік томахок басы және түрлі әшекей бұйымдары болған. 2008 жылға қарай, Молала тайпасы жасаған мұқтарлы мокасиндер мен тоқылған себеттер Британ мұражайында, Вашингтон штатының Бёрк және Уотком мұражайларында, сондай-ақ Орегон штатының Орегон қаласындағы Орегон аумағы мұражайында қойылған.

Белгілі Молала

Молала Кейт Шанталь (шамамен 1844–1938), этнографиялық дереккөз және Молала тілінің соңғы сөйлеушілерінің бірі. Виктория Вишикин Говард (шамамен 1865–1930), әңгімеші.