Кіріспе
Бигос – поляк ұлттық тағамы, түрлі еттерді ұсатып, қымыз және майдаланған капустамен, дәмдеуіштермен бірге қайнатылған қою сорпа. Оны ыстық күйінде береді, сондай-ақ қосымша көкөністер мен шарап қосып да дайындауға болады. Бұл тағам Польшада пайда болған, содан кейін Польша-Литва одағының кең аумағында да дәстүрлі тағамға айналды.
Bigos , often translated into English as hunter's stew, is a Polish dish of chopped meat of various kinds stewed with sauerkraut, shredded fresh cabbage and spices. It is served hot and can be enriched with additional vegetables and wine. Originally from Poland, the dish also became traditional in the areas of the vast Polish–Lithuanian Commonwealth.
Этимология
Поляк тіліндегі [[wikt:bigos]] сөзі, әдетте, неміс тілінен шыққан деп есептеледі, бірақ оның нақты этимологиясы даулы. Эльжбета Соболдың поляк сөздігінде көрсетілгендей, бұл сөз неміс тіліндегі begossen сөзінен туындауы мүмкін, яғни "су шашу" немесе "май құю" деген мағынаны білдіреді. Ежи Бралчик бұл сөзді архаикалық неміс тіліндегі Beiguss, "соус" сөзімен байланыстырады. Александр Брюкнер болса, "қорытатын құйма" мағынасындағы неміс тіліндегі Bleiguss сөзін ықтимал көз деп ұсынады, бұл суға тамшылатылған балқытылған қорғасынның ерекше пішіндес кескіндері арқылы болжам жасау дәстүріне сілтеме жасайды. Мария Дембиньска бұл этимологияны "күмәнді, қате" деп санайды және оның орнына ежелгі неміс тіліндегі becken, "доғару" немесе ескі неміс тіліндегі bîbôz (қазіргі неміс тілінде Beifuss), яғни "ырмақ" (Artemisia vulgaris) – орта ғасырларда танымал болған шөпті ұсынады. Анджей Банковский итальян тіліндегі bigutta, яки "сорпа пісіруге арналған қазанды" неміс тілі арқылы алынған болуы мүмкін деген пікірді келтіреді.
Ингредиенттер мен дайындау
Бигоның негізгі ингредиенттері – әртүрлі еттер, олар тіске шайналатын кесектерге туралып, қышқыл капуста мен майдаланған жаңа ақ капуста қоспасымен дайындалады. Еттердің құрамына шошқа еті (мысалы, ветчина, иық, бекон, қабырға және белдеме), сиыр және бұзау еті, құс еті (тауық, үйрек, қаз, түйеқұс) және жабайы аң, сондай-ақ шұжық өнімдері, әсіресе әртүрлі киелбаса түрлері кіруі мүмкін. Еттің алуан түрлілігі жақсы бигоның маңызды шарты; оны дайындау мұздатқышты тазалауға және басқа ет тағамдарының қалдықтарын пайдалануға ыңғайлы жағдай тудыруы мүмкін. Кейбір еттерді басқа еттермен бірге турау алдында пісіріп, майға немесе өсімдік майына қуыруға болады. Қышқыл капустаны көбінесе шаю және суын тоқтату арқылы тазартып, содан кейін майдалап, жаңа капустамен араластырады. Қамырдың мөлшері оның пісу дәрежесіне байланысты. Дәстүр бойынша, капуста күзде ашытылған, сондықтан сол кезде жасалған биго жартылай ашытылған капустадан дайындалуы мүмкін, бірақ көктемнің басында ашытылған капустаны жаңа капустамен тең пропорцияда қосу қажет. Қоспаны аз мөлшерде суға салып, алдымен пісіріп, содан кейін қуырылған етпен араластырып, бірнеше сағат бойы қайнатуға қалдырады. Идеалды жағдайда, сорпа булану арқылы қалыңдауы керек, бірақ артық ылғалды сіңіру үшін ұн, роукс, ұсақталған қара нан немесе кеспеленген шикі картоп қосуға болады. Бигосқа жиі қосылатын басқа ингредиенттер – пияз, оны етпен бірге майдалап, қуырып, ал құрғақ орман саңырауқұлақтарын қайнаған суда бөлек пісіріп қосады. Тағамға тұз, қара бұрыш, зәйтүн, қаусилжан жемісі және лавр жапырақтарымен дәмдеу жасалады. Кейбір рецепттерде қарақұмық, құмырық, сарымсақ, маржорам, горчица тұқымы, мускат жаңғағы, паприка және тимьян да қолданылады. Қышқыл капустаның қышқыл дәмін құрғақ қызыл шарап немесе қызылша шырыны (борщтың дәстүрлі құрамына кіретін ашытылған қызылша шырыны) қосу арқылы күшейтуге болады, бұл сорпаға қызғылт түс береді. Бигос көбінесе қант, бал, кішміш, құрма немесе шабдалы жемісінің қою құймасы (повидл) қосылып аздап тәттілендіріледі. Дәстүр бойынша, бигос ашық оттағы қазанға немесе пештегі үлкен қазанға салынып пісіріледі, бірақ оны электрлік баяу пісіру пешінде де дайындауға болады. Құрамын ара-тұра арастырып тұру қажет, сорпаның күйіп қалмауы үшін, себебі күйгеніш дәм бүкіл тағамға өткізілуі мүмкін. Бигос дәмдері бірігіп, толыққаннан кейін ең жақсы болады, сондықтан оны бірнеше рет салқындатып, қайта қыздыру ұсынылады.
Түрлері
Бигос рецепті өте икемді және кешірімді, сондықтан көптеген нұсқалары бар, көбінесе қолдағы ингредиенттерді пайдаланады. Польшада рецепттердің саны пісірушілердің санымен тең дейді. Үлкен Польша аймағында бигосқа көбінесе томат пастасы қосылады және сарымсақ пен майжоранмен дәмделеді. Куявия бигосын қызыл және ақ капустадан дайындайды. Силезияда оны көбінесе копытка немесе класкимен – ұн мен картоп пюресі қосылған ашытқысыз қамырдан жасалған кішкентай қайнатылған кнедликтермен араластырады. Антоновка сияқты қышқыл, шарапты дәмді алмадан жасалған нұсқасы литвалық бигос деп аталады және бұрынғы Ұлы Литва княздығының (қазіргі Беларусь, Литва және Украина) аумағында таралған. Бигос myśliwski, яки "аңшы бигосы", кем дегенде бір бөлігі жабайы шошқа, бұғы немесе қоян сияқты аң етінен жасалады. Оны көбінесе қадімгі шырша жемісімен дәмдейді, ол жабайы жануарлардың етінен шығатын жағымсыз иісті сейілтуге көмектеседі.
Қызмет көрсету
Тез бұзылмайтын және әр қайта қыздыруда дәмділігі артады деп есептелетін тағам ретінде бигос дәстүрлі түрде саяхатшылар мен кемпингке барушыларға немесе аулау немесе польшадағы "кулиг" деп аталатын карнавалдық шанамен жүру сияқты ашық ауадағы іс-шараларда қолданылып келген. Оны үй ішінде де таңғы асқа, кешкі асқа немесе кешкі ас алдындағы ыстық тағам ретінде жеуге болады. Бигос Польшадағы сүт бары, пабтар мен бистролардың мәзірлерінде жиі кездеседі. Бигос әсіресе Рождество және Пасха сияқты католик мерекелерімен байланысты, себебі оны алдын ала көп мөлшерде дайындап, мереке күні мен одан кейінгі күндері ғана қыздыруға болады. Бұл тұшпараға көбінесе қара нан немесе қайнатылған картоп қосылады. Көбінесе оны тас ыдыстарда, қамырдан жасалған тостағаншаларда немесе наннан жасалған ыдыстарда береді. Бигос, әсіресе ашық ауада жегенде, дәстүрлі түрде суытылған, мөлдір немесе дәмді водкамен ішіледі. Бигосқа жақсы үйлесетін дәмді водка түрлері: żubrówka (бизон шөбі), jałowcówka (арша), piołunówka (ақ жусан), Goldwasser (әртүрлі шөптер) және starka (еменде сақталған). Үйде немесе мейрамханада жегенде, тұшпараны сырамен, қызыл шараппен немесе рислингпен бірге беруге болады.
Тарих
Польшалық тағам тарихшысы Мария Дембиньсканың айтуынша, бигос латын тілінде композитум немесе "қоспа" деп аталатын ортағасырлық тағамнан шыққан болуы мүмкін. Ол әртүрлі көкөністерден, мысалы, капуста, шпинат және пияз, ұсақтап немесе кесіп, үш аяқты голланд пешіне қабаттап салынып, сөндіріліп немесе пісірілген. Осы ескі әдістің іздері 19 ғасырдағы Елена Молоховецтің орыс аспаздық кітабындағы «Жас үй шаруасындағы әйелдерге сыйлық» кітабында кездесетін бигос рецептінде де бар, онда бекон мен капуста қабат-қабат орналастырылған. Бұл тағамды аймаққа Португалияның Алентежу аймағынан келген сефард яхудилері әкелген деп саналады, олар жергілікті өнімдермен ингредиенттерді алмастырған. Ортағасырлық дәуірден бастау алған ұқсас қабатталған тағамдар басқа еуропалық асүйлерде де бар; оларға итальяндық месколанца (16 ғасырғы Польшада полякшаланған miszkulancja деген атпен белгілі) және альзастық Baeckeoffe (сонымен қатар potée boulangère деп те аталады), капустадан, қалған еттен және жемістерден жасалған. Олар әртүрлі аймақтарда пичонка, пражонки, дузонки, машципула және басқа да аттармен белгілі, дәстүрлі поляк қазанды еске салады. Ол әдетте кесілген немесе кубиктелген картоп, пияз, сәбіз, шұжық және беконнан жасалады, олар майға майланып, капуста жапырақтарымен қапталған шойын қазанға қабаттап салынып, оттың күліне пісіріледі. «Бигос» сөзі 17 ғасырға дейін кездеспеген. Ол кезде ол ұсақ-ұсақ кесілген ингредиенттерден тұратын кез келген тағамды білдірді, әдетте ет немесе балық, бірақ капустасыз, көп мөлшерде ерітілген майға құйылып, қышқыл, тәтті және дәмді ингредиенттермен ауыр дәмделген. Князь Александр Михал Любомирскийдің бас аспазшысы Станислав Черниецкий, ол үнемі «бигосек» кішірек атауын қолданған, 1682 жылы жарық көрген «Compendium ferculorum, albo Zebranie potraw» («Тағамдар жинағы») кітабына бірнеше рецепттерді енгізген, бұл поляк тілінде басылған және жарық көрген ең көне кітап. Соңғы жылдары (шамамен 2019 жылы) бұрынғы, яғни 16 ғасырға жататын, жоғалған поляк аспаздық кітабынан рецепттерді қамтитын тағы бір ескі аспаздық кітап табылды. Оларға кесілген капондан, қарақұмырскадан, карптан, шабақтан және ракушадан сиыр сүйегімен дайындалған бигосек кірді. Бұл рецепттердің көпшілігінде пияз, шарап сіркесі, лимон немесе лайм шырыны, вержуй, сорпа, қант, кішміш, қара бұрыш, корица, мускат жаңғағы, құмырсқа және зира қолданылады. Радзивилл отбасы сарайының 1686 жылға дейінгі қолжазба рецепттер жинағында жармаланған сиыр етінен, қуырылған балықтан және тіпті кеспелерден (жұқа пирожки) бигос пісіру туралы нұсқаулар бар. Войцех Виэладконың 1783 жылы жариялаған «Кухарь doskonały» («Кәдемі аспаз») кітабында сиыр етінен, бұзау етінен, қой етінен, устрицадан, сондай-ақ тамыр көкөністерінен жасалған бигос рецепттері бар (соңғысы сәбіз, пастернак, рутабага және келеріктің қоспасы). Ет пен экзотикалық дәмдеуіштерден жасалған бигосты тек поляк аристократиясы ғана қол жеткізе алатын. 18 ғасырда «бигос хультайски» немесе «раскаль бигосы» деп аталатын тағамның кедейлерге арналған нұсқасы пайда болды, онда сірке және лимон шырынының орнына арзан қымыз қолданылды. Қымыз бен капуста да тағамдағы ет мөлшерін азайтуға мүмкіндік беретін толтырғыш ретінде қызмет етті. Раскаль бигосы Польша королі Август III (1734-1763) тұсында кеңінен таралды. 19 ғасырдың аясында оның танымалдылығы артып, ет үлесі қымыздың пайдасына азайды, ақырында басқа барлық бигос түрлерін ығыстырып, осы процесте кемсітуші есімді жойды.
Мәдениетте
Бигос поляктардың ұлттық тағамы болып саналады. Америкалық тағам тарихшысы Уильям Войс Уивердің сөзіне қарағанда, бигос "өлеңдерде романтикаланды, түрлі әдеби контекстерде ең ұсақ бөлшектеріне дейін талқыланды және ешқашан шағын мөлшерде дайындалған емес". Бигосқа арналған ең танымал әдеби ескерткішті Адам Мицкевичтің 1834 жылы жазған "Пан Тадеуш" атты пародиялық-батырлық поэмасында табуға болады. Бұл поэма поляк ұлттық эпосы ретінде құрметтеледі және Литваның Ұлы Герцогтігіндегі поляк ақсүйектерінің ауылдық өмірін жырлайды. Онда орманға шыққан ер адамдар тобы аю аулаудан кейін "тамаша дәмді, керемет түсті және ғажайып иіске ие" қазанды қызықтап жеп отырғаны суреттеледі.