Мұсылман әлемінің мәдени дәстүрлері

Кіріспе

Ислам мәдениеті немесе мұсылман мәдениеті – мұсылман әлемінде өмір сүрген түрлі халықтардың тарихи мәдени дәстүрлері. Бұл дәстүрлер әрқашан діни сипатта болмаса да, көбінесе исламның әсерімен қалыптасқан, әсіресе дін түрлі этникалық және ұлттық топтардың ортақ мұсылмандық ұғымы негізінде мәдениеттерін біріктіруге мүмкіндік берген тиімді құрал болды. Мұсылман мәдениетінің алғашқы формалары – Рашид халифаты, Омейяд халифаты және ерте Аббасид халифаты дәуірінде арабтар, Византиялықтар және парсылардың қолданыстағы мәдени дәстүрлеріне негізделген. Бірақ, ислам империясының жылдам кеңеюімен мұсылман мәдениеті ирандық, кавказдық, түркілік, үнділік, малайлық, сомалилік, берберлік және индонезиялық мәдениеттердің ықпалына ілесіп, олардың элементтерін сіңірді. Әртүрлі факторларға байланысты, исламдық сенімдердің әр түрлі мәдениеттер мен дәстүрлерде қолданылуында айырмашылықтар бар.

Араб тілі

Араб әдебиеті (الأدب العربي / ALA LC: al Adab al 'Arabī) – араб тіліндегі жазушылардың проза мен поэзияда жазған шығармалары. Әдебиетті білдіретін араб сөзі "Адаб" – әдеп, мәдениет және рухани байлық мағыналарын қамтиды. Араб әдебиеті 5-шы ғасырда пайда болды, ал оған дейін жазылған тілдің шағын үзінділері ғана кездеседі. Исламның қасиетті кітабы – Құран, араб тіліндегі әдебиеттің ең көрнекті туындысы ретінде кеңінен танылған, араб мәдениеті мен әдебиетіне ең үлкен әсер етті. Араб әдебиеті Исламның алтын ғасырында гүлденді, бірақ араб әлеміндегі және бүкіл әлемдегі ақындар мен прозашылардың еңбектері арқасында бүгінгі күнге дейін дамып келеді.

Парсы/Иран тілі

Парсы әдебиеті – батыс иран тілдеріндегі, әсіресе орта және жаңа парсы тілдеріндегі ауызша және жазба туындыларды қамтиды. Ол екі жарым мың жылдық тарихқа ие. Оның бастаулары Ұлы Иран аумағында – қазіргі Иран, Ирак, Сирия, Ауғанстан, Кавказ, Түркия, сондай-ақ Тажикстан сияқты Орталық Азия аймақтары мен Оңтүстік Азияда жатыр, мұнда парсы тілі тарихи түрде туған немесе мемлекеттік тіл ретінде қолданылған. Мысалы, аса танымал парсы ақыны Руми Балхта (қазіргі Ауғанстан) немесе Вахшта (қазіргі Тәжікстан) дүниеге келді, парсы тілінде шығармалар жазды және Сельджуктердің астанасы Коньяда (Анадолия) өмір сүрді. Ғазнавилер Орталық және Оңтүстік Азияда кең аумақтарды жаулап алып, парсы тілін сарай тілі ретінде қабылдады. Сондықтан, парсы әдебиеті Иран, Месопотамия, Әзірбайжан, Кенді Кавказ, Анатолия, Пәкістанның батыс бөліктері, Бангладеш, Үндістан, Тәжікстан және Орталық Азияның басқа да аймақтарынан тараған. Парсы әдебиетінің барлығы парсы тілінде жазылған емес; грек және араб тілдерінде этникалық парсылар жазған туындылар да кейде оған қосылады. Сонымен қатар, парсы тілінде жазылған барлық әдебиетті этникалық парсылар немесе ирандықтар жазған деуге болмайды; түркі, кавказ және үнді ақындары мен жазушылары да парсы мәдениетінің ықпалында парсы тілін қолданған. Адамзаттың ұлы әдебиеттерінің бірі саналатын парсы әдебиетін Гёте әлемдік әдебиеттің төрт негізгі құрамының бірі деп бағалаған. Оның тамыры Орта және Көне парсы тілдерінде сақталған еңбектерге жетеді, соңғысы б.з.д. 522 жылға – ең ерте сақталған Ахеменид жазуы Бехистун жазуына дейін барады. Дегенмен, парсы әдебиетінің көп бөлігі Персияның мұсылмандар тарапынан шамамен 650 жылы жаулануынан кейін пайда болды. 750 жылы Аббасид халифаты билікке келгеннен кейін парсылар оның хатшылары мен бюрократтары болды, содан кейін жазушылар мен ақындар қатарына қосылды. Жаңа парсы тіліндегі әдебиет Хорасан мен Трансоксианада саяси себептерге байланысты пайда болды және гүлденді, өйткені Тахиридтер мен Саманидтер сияқты ерте ирандық династиялар Хорасанда орналасқан еді. Фердоуси, Саади Ширази, Хафиз Ширази, Нишапурлық Аттар, Низами Ганжави, Руми және Омар Хайям сияқты парсы ақындары Батыста да белгілі және көптеген елдердің әдебиетіне әсер еткен.

Persian literature comprises oral compositions and written texts in Western Iranian languages, particularly Middle and New Persian, and it is one of the world's oldest literatures. It spans over two and a half millennia. Its sources have been within Greater Iran including present day Iran, Iraq, Syria, Afghanistan, the Caucasus, and Turkey, regions of Central Asia such as Tajikistan, and South Asia, where Persian has historically been either the native or official language. For instance, Rumi, one of the best loved Persian poets, was born in Balkh (in what is now Afghanistan) or Vakhsh (in what is now Tajikistan), wrote in Persian, and lived in Konya, then the capital of the Seljuks in Anatolia. The Ghaznavids conquered large territories in Central and South Asia and adopted Persian as their court language. There is thus Persian literature from Iran, Mesopotamia, Azerbaijan, the wider Transcaucasus, Anatolia, western parts of Pakistan, Bangladesh, India, Tajikistan and other parts of Central Asia. Not all Persian literature is written in Persian; works written by ethnic Persians in other languages, such as Greek and Arabic, are sometimes included. At the same time, not all literature written in Persian is written by ethnic Persians or Iranians; Turkic, Caucasian, and Indian poets and writers have also used the Persian language in the environment of Persianate societies. Described as one of the great literatures of humanity, including Goethe's assessment of it as one of the four main bodies of world literature, Persian literature has its roots in surviving works of Middle and Old Persian, the latter of which date back as far as 522 BCE, the date of the earliest surviving Achaemenid inscription, the Behistun Inscription. The bulk of surviving Persian literature, however, comes from the times following the Muslim conquest of Persia c. 650. After the Abbasid Caliphate came to power in 750, Persians became its scribes and bureaucrats and, increasingly, also its writers and poets. The New Persian language literature arose and flourished in Khorasan and Transoxiana because of political reasons, early Iranian dynasties such as the Tahirids and Samanids being based in Khorasan. Persian poets such as Ferdowsi, Saadi Shirazi, Hafiz Shirazi, Attar of Nishapur, Nizami Ganjavi, Rumi and Omar Khayyam are also known in the West and have influenced the literature of many countries.

Индикалық

Ғазнавилердің Үндістанға басып кіргенінен бері мың жыл бойы Ислам әлемінің шығыс жартысындағы парсы-ислам мәдениеті үнді мәдениетіне ықпал ете бастады. Парсы тілі Газнавилер, Делі сұлтандығы, Бенгал сұлтандығы, Деккан сұлтандықтары (Құтб Шахи әулеті сияқты) және Моғол империясы сияқты көптеген үнді империяларының ресми тілі болды. Әдебиет және поэзиядағы парсы көркемдік формалары, мысалы, ғазалдар, урду және басқа да үнді әдебиеттеріне маңызды әсер етті. Парсы әдебиеті Иран әлемінен гөрі Үндістанда көбірек жарық көрді. 20 ғасырдың соңына дейін Аллама Иқбал өзінің маңызды поэзиялық туындыларының кейбіреулері үшін парсы тілін таңдады. Персы тіліндегі алғашқы газет те Үндістанда басылды, себебі баспа машиналарын алғаш рет Үндістанда қолдануға кірісті. Бенгалияда мұсылман жазушылары исламдық хикаялар мен дастандар арқылы мәдениет, космология, махаббат және тарих сияқты түрлі тақырыптарды зерттеді. 14 ғасырда Шах Мұхаммед Сагирден бастап, мұсылман жазушылары 600 жылдан астам уақыт бойы бенгал тілін байытып келді, көбінесе билеушілердің белсенді қолдауы мен ынталандыруымен. 20 ғасырдың басында бенгал ислам әдебиеті үшін жаңа дәуір ашылды, оның ең белгілі ақыны Кази Назрул Ислам отаршылдық пен зұлымдыққа қарсы күшті қарсылық білдірді, сонымен қатар бенгал ғазалдарынан тұратын жоғары бағаланған жинақ жазды. Исламдық феминист Бегум Рокейдің "Сұлтандар арманы" феминистік ғылыми фантастиканың алғашқы туындыларының бірі болып табылады. ЮНЕСКО 21 ақпанды Халықаралық ана тілі күні ретінде атап өтуге шешім қабылдады. ЮНЕСКО Бас конференциясы 1999 жылғы 17 қарашада күшіне енген бұл шешімді қабылдады.

Түркі тілі

11-шы ғасырдан бастап түркі тілдерінде ислам әдебиетінің көлемі артты. Дегенмен, түрік тілді аймақтарда келесі ғасырлар бойы парсы тілі ресми тіл болып қала берді. Анатолияда Селжұқтардың келуімен, аймақта парсы тілінің қолданылуы мен практикасы күшті жанданды. Селжұқтардың бір тармағы – Рум сұлтандығы парсы тілін, өнерін және әдебиетін Анатолияға әкелді. Олар империяның ресми тілі ретінде парсы тілін қабылдады. Олардың кейінгі ұрпақтары саналатын Османлылар осы дәстүрді жалғастырды. Парсы тілі империяның ресми сарай тілі болды, және біраз уақыт бойы империяның ресми тілі ретінде танылды, бірақ 15-16 ғасырлардан бастап қарапайым халық арасындағы лингва франка түрік тіліне айналды, сонымен қатар 4-ші ғасырда түрік тілі үшін белсенді "негіз" қалады (Түркілендіруді қараңыз). Бірнеше ғасыр өткен соң, Осман түрік тілі әдебиеттің толыққанды қабылданған тіліне айналды, тіпті ғылыми тұрғыдан баяндама жасау қажеттіліктерін де қанағаттандыра алды. Алайда, осы еңбектердегі парсы және араб сөздерінің саны кейде 88%-ға дейін жетті.

Жануарлардың бейнесі

Исламның кейбір түсіндірмелері тірі жандарды бейнелеуге тыйым салуды қамтиды, бұл аниконизм деп аталады. Ислам аниконизмінің себебі, бір жағынан, жалған құдайларға табынуға тыйым салу, екінші жағынан, тірі нәрселерді жарату – Алланың құқығы деген сенім. Құран тікелей түрде ешқандай тірі жанды бейнелеуге тыйым салмайды, бірақ «мұсаувир» (форма жасаушы, суретші) сөзін Алланың сипаты ретінде қолданады. Хадис жинағында (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің (с.ғ.с.) айтқан сөздері) тірі жандардың суреттеріне қатысты нақты тыйымдар бар, суретшілерді суреттеріне «жан беруге» шақырып, Қиямет күні жазалаумен қорқытады. Мұсылмандар бұл тыйымдарды әр түрлі уақытта және әр түрлі жерде әртүрлі түсіндіреді. Діни ислам өнері көбінесе суреттердің болмауымен және каллиграфиялық, геометриялық және абстрактілі гүлдік өрнектердің кең қолданылуымен сипатталады. Дегенмен, Мұхаммедтің (с.ғ.с.) суреттері (кейде беті жасырылған) және басқа да діни тұлғалар Анатолияның шығысындағы Персия мен Үндістан сияқты елдердегі кейбір қолжазбаларда кездеседі. Бұл суреттер исламның жалған құдайларға табынуға тыйым салған ережесін бұзбай, оқиғаны түсіндіру мақсатымен жасалған, бірақ көптеген мұсылмандар мұндай суреттерді харам деп санайды. Араб тілінде «исләми хатт» (خط اسلامي) деп аталады, яғни «исламдық сызық», «дизайн» немесе «құрылыс». Ислам каллиграфиясының дамуы Құранмен тығыз байланысты; Құранның тараулары мен үзінділері – ислам каллиграфиясының негізделген ең көп тараған мәтіні. Бірақ ислам каллиграфиясы тек діни тақырыптармен, заттармен немесе кеңістіктермен ғана шектелмейді. Барлық ислам өнері сияқты, ол әртүрлі контекстте жасалған алуан түрлі туындыларды қамтиды. Ислам өнеріндегі каллиграфияның кең таралғандығы бейнелі емес дәстүрімен тікелей байланысты емес; керісінше, ол исламдағы жазу және жазбаша мәтін ұғымының маңыздылығын көрсетеді. Мұхаммед (с.ғ.с.) айтқан: «Алланың алғаш жаратқан нәрсесі – қалам». Ислам каллиграфиясы екі негізгі стильден дамыды: куфи және насх. Әрқайсысының бірнеше түрі, сондай-ақ аймақтық ерекше стильдер бар. Ислам каллиграфиясы Таяу Шығыстағы отаршылдықтан кейінгі кезеңде, сондай-ақ каллиграффитидің соңғы стилінде қазіргі заманғы өнерге де енгізілді.

Some interpretations of Islam include a ban of depiction of animate beings, also known as aniconism. Islamic aniconism stems in part from the prohibition of idolatry and in part from the belief that creation of living forms is God's prerogative. Although the Quran does not explicitly prohibit visual representation of any living being, it uses the word musawwir (maker of forms, artist) as an epithet of God. The corpus of hadith (sayings attributed to the Islamic prophet Muhammad) contains more explicit prohibitions of images of living beings, challenging painters to "breathe life" into their images and threatening them with punishment on the Day of Judgment. Muslims have interpreted these prohibitions in different ways in different times and places. Religious Islamic art has been typically characterized by the absence of figures and extensive use of calligraphic, geometric and abstract floral patterns. However, representations of Muhammad (in some cases, with his face concealed) and other religious figures are found in some manuscripts from lands to the east of Anatolia, such as Persia and India. These pictures were meant to illustrate the story and not to infringe on the Islamic prohibition of idolatry, but many Muslims regard such images as forbidden. It is known in Arabic as khatt Islami (خط اسلامي), meaning Islamic line, design, or construction. The development of Islamic calligraphy is strongly tied to the Qur'an; chapters and excerpts from the Qur'an are a common and almost universal text upon which Islamic calligraphy is based. However, Islamic calligraphy is not limited to strictly religious subjects, objects, or spaces. Like all Islamic art, it encompasses a diverse array of works created in a wide variety of contexts. The prevalence of calligraphy in Islamic art is not directly related to its non figural tradition; rather, it reflects the centrality of the notion of writing and written text in Islam. Muhammad is said to have said: "The first thing God created was the pen." Islamic calligraphy developed from two major styles: Kufic and Naskh. There are several variations of each, as well as regionally specific styles. Islamic calligraphy has also been incorporated into modern art beginning with the post colonial period in the Middle East, as well as the more recent style of calligraffiti.

Театр

Театр исламда рұқсат етілгенімен, исламда Құдай, Мұхаммед (с.ғ.с.), оның сахабалары, періштелер немесе дінде егжей-тегжейлі баяндалған, көрінбейтін дүниелерді бейнелейтін қойылымдарға тыйым салынған. Орта ғасырлардағы ислам әлеміндегі театрдың ең танымал түрлері – қуыршақ театры (қол қуыршақтары, көлеңке театры және марионеткалық қойылымдарды қамтиды) және актерлер мұсылман тарихынан эпизодтарды қайта жасайтын “тазия” деп аталатын жанды пьесалар болды. Әсіресе, шиит исламдық пьесалары Әлидің ұлдары Хасан ибн Әли мен Хусейн ибн Әлидің шейіт болуына арналған. Тірі дүниелік пьесалар “ахража” деп аталды, олар ортағасырлық әдебиеттерде жазылған, бірақ қуыршақ театры мен тазия театрына қарағанда сирек кездесетін. Индонезиядағы ең көне және ең ұзақ сақталған қуыршақ театрының бірі – Ваянг. Ол негізінен исламға дейінгі аңыздарды баяндайды, бірақ Әмір Хамзаның ерліктері сияқты ислам эпостарының да маңызды сахнасы болып табылады. Исламдық Ваянг “Ваянг Садат” немесе “Ваянг Менак” деп аталады. Түрік көлеңке театры – Қарагөз, аймақтағы қуыршақ театрына зор ықпал еткен. Оның Қытайдан Үндістан арқылы келгені есептеледі. Кейіннен моңғолдар оны қытайлардан алып, Орталық Ресейдің түрік халықтарына жеткізген. Осылайша, көлеңке театрының өнері Орталық Азиядан көшіп келген түрік халқымен Анатолияға жеткен. Басқа ғалымдар көлеңке театрының 16 ғасырда Мысырдан Анатолияға келгенін айтады. Бұл пікірді қолдайтындар Явуз Сұлтан Селимнің 1517 жылы Мысырды басып алған кезде, оның құрметіне өткізілген тойда көлеңке театрының көрсетілгенін мәлімдейді. Явуз Сұлтан Селимге бұл қойылым қатты ұнағандықтан, қуыршақшыны Стамбулдағы сарайына алып барды. Сол жерде оның 47 жастағы ұлы, кейіннен Сулейман Шаһаншах, театрға қызығушылық танытып, оны жиі тамашалаған. Осылайша көлеңке театры Осман сарайларына еніп, дамыды. Басқа аймақтарда “қаяль әл зил” деп аталатын көлеңкелі қуыршақ театрының стилі сақталған, бұл “ақыл-ойының көлеңкелері” немесе “соқпақтың көлеңкесі” деп аударылатын метафоралық термин. Бұл тірі музыкамен қоса көрсетілетін көлеңкелік қойылым, барабандар, домбыралар мен флейталардың сүйемелдеуімен, сондай-ақ түтін, от, күн күркірі, құлақшалар, сыңғырлаулар, соққылар және көрермендердің күлімсіреуін немесе қорқынышын тудыруға арналған арнайы эффекттермен бірге. Қажар дәуірінде (18-19 ғасырлар) Түркияның ықпалы аймаққа тараған кезде қуыршақ театрының басқа жанрлары пайда болды. Хаиме шаб бази – парсының дәстүрлі қуыршақ шоуы, оны музыкалық орындаушы мен әңгімеші – моршед немесе нагал кішкентай бөлмеде көрсетеді. Мұндай қойылымдар көбінесе дәстүрлі шайханаларда (Ghahve Khave) әңгіме айтумен бірге өтеді. Диалог моршед пен қуыршақтардың арасында жүреді. Қуыршақ театры Иранда өте танымал, соңғы мысал – “Ростам мен Сохраб” операсы. Оманның Маскат қаласындағы Корольдік опера театры ислам мәдениетін классикалық музыкамен байланыстыратын алғашқы опера театры болып саналады. 1947 жылы Пәкістан тәуелсіздік алғаннан кейін дінге негізделген ұлтшылдық күшті болды және елдің екі бөлігіндегі театрға әсер етті. Шығыс Пәкістанда (қазіргі Бангладеш) Ибрагим Хан (1894-1978), Ибрагим Халил (1916 ж.т.), Акбар ад Дин (1895-1978) және тағы басқалар сияқты драматургтер пайда болды. Бұл драматургтер субконтинент пен Таяу Шығыстың ислам тарихына байланысты пьесалар жазды, өткен мұсылман билеушілерін және Пәкістан қозғалысының тарихын дәріптеді.

Whilst theatre is permitted by Islam, Islam does not allow for any performances to depict God, Muhammad, his companions, the angels or matters detailed in the religion that are unseen. The most popular forms of theatre in the medieval Islamic world were puppet theatre (which included hand puppets, shadow plays and marionette productions) and live passion plays known as ta'ziya, where actors re enact episodes from Muslim history. In particular, Shia Islamic plays revolved around the shaheed (martyrdom) of Ali's sons Hasan ibn Ali and Husayn ibn Ali. Live secular plays were known as akhraja, recorded in medieval adab literature, though they were less common than puppetry and ta'zieh theatre. One of the oldest, and most enduring, forms of puppet theatre is the Wayang of Indonesia. Although it narrates primarily pre Islamic legends, it is also an important stage for Islamic epics such as the adventures of Amir Hamzah (pictured). Islamic Wayang is known as Wayang Sadat or Wayang Menak. Karagoz, the Turkish Shadow Theatre has influenced puppetry widely in the region. It is thought to have passed from China by way of India. Later it was taken by the Mongols from the Chinese and transmitted to the Turkish peoples of Central Russia. Thus the art of Shadow Theatre was brought to Anatolia by the Turkish people emigrating from Central Asia. Other scholars claim that shadow theatre came to Anatolia in the 16th century from Egypt. The advocates of this view claim that when Yavuz Sultan Selim conquered Egypt in 1517, he saw shadow theatre performed during an extacy party put on in his honour. Yavuz Sultan Selim was so impressed with it that he took the puppeteer back to his palace in Istanbul. There his 47 year old son, later Sultan Suleyman the Magnificent, developed an interest in the plays and watched them a great deal. Thus shadow theatre found its way into the Ottoman palaces. In other areas the style of shadow puppetry known as khayal al zill – an intentionally metaphorical term whose meaning is best translated as 'shadows of the imagination' or 'shadow of fancy' survives. This is a shadow play with live music "the accompaniment of drums, tambourines and flutes also "special effects" – smoke, fire, thunder, rattles, squeaks, thumps, and whatever else might elicit a laugh or a shudder from his audience"

In Iran puppets are known to have existed much earlier than 1000, but initially only glove and string puppets were popular in Iran. Other genres of puppetry emerged during the Qajar era (18th–19th century) as influences from Turkey spread to the region. Kheimeh Shab Bazi is a Persian traditional puppet show which is performed in a small chamber by a musical performer and a storyteller called a morshed or naghal. These shows often take place alongside storytelling in traditional tea and coffee houses (Ghahve Khave). The dialogue takes place between the morshed and the puppets. Puppetry remains very popular in Iran, the touring opera Rostam and Sohrab puppet opera being a recent example. The Royal Opera House in Muscat, Oman. It is considered to be the first opera house linking Islamic culture with classical music. Following the independence of Pakistan in 1947, religion based nationalism was strong and affected the theatre in both wings of the country. In East Pakistan (modern day Bangladesh), playwrights emerged such as Ibrahim Khan (1894 1978), Ibrahim Khalil (b. 1916), Akbar ad Din (1895 1978) and others. These playwrights would create plays related to the Islamic history of the subcontinent and Middle East, glorifying past Muslim rulers as well as the history of the Pakistan Movement.

Билеу

Би өнерінің көптеген түрлері мұсылман мәдениеттерінде діни және зайырлы аяларда қолданылады (халық және тайпалық билер, сарай билері, тойлар мен мерекелердегі билер, іш билері және т.б.). Ислам фикхының кейбір ғалымдары биге қатысты гендерлік ережелерді жариялады, оған сәйкес әйелдерге әйелдер ортасында билеуге рұқсат берілді, бұл мерекелерде жиі кездеседі, ал еркектерді одан аулақ болуға кеңес берді. Басқа классикалық авторитеттер, соның ішінде әл-Газзали мен әл-Науауи, осы шектеусіз рұқсат берді, бірақ "әлсіз" немесе нәпсілік құштарлықты қоздыратын билерді сынады. Дәстүрлі мұсылман діни өміріне үстемдік ететін діни ордендердің (тарика) көпшілігі дхикр рәсімдері аясында бидің рәсімдік түрлерін орындайды. Дхикр, "еске алу" (Құдайды еске алу) – бұл ғибадаттың медитативтік түрі, ол рәсімдік дұғадан өзгеше, онда ізденуші барлық сезімдері мен ойларын Құдайға бағыттайды, марифатқа (Құдайды тәжірибелік білуге) жету және өзінде мистикалық күйлерді ояту үмітімен. Дхикр жеке немесе шейх басшылығымен, осындай ойлы ізбасарлармен бірге орындалуы мүмкін. Ол үнсіз медитацияны немесе Құдайдың 99 есімін немесе Құран сөздерін қайталау мен бейнелеуді қамтиды. Дхикр тыныш күйде немесе ритмдік қозғалыстармен және тынысты бақылау арқылы орындалуы мүмкін. Дәстүрлі ислам ордендері суфи поэзиясы мен классикалық музыкамен бірге өте күрделі рәсімдік билерді қамтитын әртүрлі дхикр жаттығуларын жасады. Әл-Газзали дхикр кезінде музыка мен биді пайдалану және олардың табынушыларда тудыратын мистикалық күйлер, сондай-ақ осы рәсімдерге байланысты әдептілік туралы "Бақыттың химиясы" атты ислам руханилығы туралы қысқаша трактатында және оның өте ықпалды еңбегінде "Діни ғылымдардың қайта жаңғыруы" жазды. Әл-Газзали музыка мен бидің діни ізденушілерге пайдалы екенін, егер олар осы амалдарға кіріспес бұрын жүректері таза болса, атап көрсетті. Айта кетерлік мысалдарға Жалалуддин Руми құрған Мевлеви ордені, Осман империясының негізгі сүнниттік ордені және оның сама рәсімі (Батыста "бұралып айналатын дервиштер" деп белгілі) кіреді. Мевлеви ордені, оның рәсімдері мен Осман классикалық музыкасы 20 ғасырдың көп бөлігінде Түркияда елдің зайырлы "модернизациясына" ұмтылуының бөлігі ретінде тыйым салынды, орденнің мүлігі тәркіленді және елдің мешіттері оның бақылауынан шығарылды, бұл қазіргі Түркиядағы оның ықпалын күрт азайтты. 2008 жылы ЮНЕСКО Түркияның "Мевлеви Сама рәсімін" адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлерінің бірі деп мойындады, ал осы амал қазір қайтадан қызығушылық тудырып отыр. Мысыр мен Левантта саманың Мевлеви түрі таннура деп аталады және басқа суфи ордендері де оны өзгерістермен қабылдады. Чишти ордені, дәстүрлі түрде Ауғанстан мен Үндістан субконтинентіндегі басым ислам институты және ірі суфи ордендерінің ең көнесі, мевлевилерге ұқсас сама түрлерін, сондай-ақ басқа да құлшылық билерін орындайды. Бұл орден Әмір Хусроу сияқты белгілі тұлғалар арқылы Хиндустани классикалық музыкасының және қауали сияқты жартылай классикалық құлшылық жанрларының дамуымен тығыз байланысты. Чишти ордені әлемдегі ең ірі және ең күшті мұсылман діни ордендерінің бірі болып табылады, ол Үндістан субконтинентінде тұратын 500 миллионға жуық мұсылманның рухани және мәдени өміріне зор ықпал етеді. Бағыштану билерінің басқа мысалдары Магребте, онда гнава музыкасымен байланысты, сондай-ақ Сахарадан оңтүстік Африка мен Оңтүстік-Шығыс Азияда кездеседі. Иранның сүнни азшылығында басымдықты орын алған Нақшбанди ордені ерекшелік танытады, өйткені олар дхикр аясында музыка мен биді қолданбайды. Бұл қатаң діни би түрлерінен басқа, мұсылман қауымдастықтарында тойлар мен қоғамдық мерекелер кезінде, мысалы, Мәүлид, айт әл-Адха және т.б. әдемі би процессиялары дәстүрлі түрде өтеді. Көптеген ислам мәдениеттері сондай-ақ Моғол, Осман, Парсы және Яван сарай мәдениеттерінде, сондай-ақ бедуиндер, туарегтер және пушту халықтары арасындағы көптеген жергілікті халықтық және тайпалық билерде, сондай-ақ ойын-сауық немесе кейде емдеу үшін қолданылатын бидің басқа түрлерінде (әсіресе египеттік мәдениетке байланысты іш билерінде) классикалық би түрлерін дамытты. Тарикалар мен олардың рәсімдері ислам тарихының көп бөлігінде мұсылман өмірінің ажырамас бөлігі болды және исламның бүкіл әлемде таралуына үлкен үлес қосты, бірақ олардың ізбасарлары мен ықпалы 19 ғасырдың соңынан бері күрт төмендеді, француз және британ отаршылдық әкімшіліктерімен және Мұстафа Кемаль Ататүрік сияқты мұсылман модернистері мен зайырлылармен күресті. Соңғы онжылдықтарда Сауд Арабиясы тарапынан қолдау табатын фундаменталисттік уахаби сектасы оларға қарсы белсенді оппозиция көрсетті (онда 1930 жылдары суфизм мен тарикамен байланысты мұраның көп бөлігі мемлекет тарапынан жойылды). ИСИЛ және Талибан сияқты уахабилік экстремистік топтары Мысыр мен Пәкістан сияқты елдерде дхикр рәсімдеріне жасалған террористик шабуылдарда жиі нысана алады.

Many forms of dancing arts are practised in Muslim cultures, both in religious and secular contexts (such as folk and tribal dances, court dances, dances of celebration during weddings and festivals, belly dancing, etc.). Some scholars of Islamic fiqh pronounced gender based rulings on dance, making it permissible for women within a female only environment, as is often performed at celebrations, but discouraging men to engage in it. Other classical authorities including Al Ghazzali and Al Nawawi allow it without this distinction, but criticised dancing which is "languid" or excites carnal lusts. Most of the religious orders (tariqa) which dominate traditional Muslim religious life practice ritualised forms of dance in the context of dhikr ceremonies. Dhikr, "recollection" (of God) is a meditative form of worship different from ritual prayer where the seeker focuses all of his senses and thoughts on God in the hope of attaining maarifat (experiential knowledge of God) and triggering mystic states within him or herself. Dhikr can be performed individually or with like minded followers under the direction of a sheikh, and can involve silent meditation or repetition and visualisation of sacred words such as the 99 names of God or Quranic phrases, and may be done at rest or with rhythmic movements and controlling one's breath. Traditional Islamic orders have developed varied dhikr exercises including sometimes highly elaborate ritual dances accompanied by Sufi poetry and classical music. Al Ghazzali discussed the use of music and dancing in dhikr and the mystical states it induces in worshippers, as well as regulating the etiquette attached to these ceremonies, in his short treatise on Islamic spirituality The Alchemy of Happiness and in his highly influential work The Revival of the Religious Sciences. Al Ghazzali emphasized how the practices of music and dance are beneficial to religious seekers, as long as their hearts are pure before engaging in these practices. Notable examples include the Mevlevi Order founded by Jalaluddin Rumi, which was the main Sunni order of the Ottoman Empire, and its sama ritual (known in the West as "the whirling dervishes"). The Mevlevi order, its rituals and Ottoman classical music has been banned in Turkey through much of the 20th century as part of the country's drive towards secular "modernisation", and the order's properties have been expropriated and the country's mosques put out of its control, which has radically diminished its influence in modern Turkey. In 2008, UNESCO confirmed the "Mevlevi Sama Ceremony" of Turkey as one of the Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity, and the practice is now regaining interest. In Egypt and the Levant, the Mevlevi form of sama is known as tannoura and has been adopted (with some modifications) by other Sufi orders as well. The Chishti order, traditionally the dominant Islamic institution in Afghanistan and the Indian subcontinent and the most ancient of the major Sufi orders, also practices forms of sama similar to the Mevlevis, as well as other forms of devotional dance. The order is strongly associated with the development of Hindustani classical music and semi classical devotional genres such as qawwali through famed pioneer figures such as Amir Khusrow. The Chishti order remains one of the largest and strongest Muslim religious orders in the world by far, retaining a vast influence on the spirituality and culture of around 500 million Muslims living in the Indian subcontinent. Other examples of devotional dance are found in the Maghreb where it is associated with gnawa music, as well as Sub Saharan Africa and South East Asia. The Naqshbandi order, predominant among Iran's Sunni minority, is a notable exception in that they do not use music and dancing in the context of dhikr. In addition to these strictly religious forms of dance, colourful dancing processions traditionally take place in Muslim communities during weddings and public celebrations such as Mawlid, Eid el Adha, and so on. Many Islamic cultures have also developed classical forms of dance in the context for instance of Mughal, Ottoman, Persian and Javanese court cultures, as well as innumerable local folk and tribal dances (for instance amongst Bedouin, Tuareg and Pashto peoples), and other forms of dance used for entertainment or sometimes healing such as belly dancing (principally associated with Egyptian culture). Although tariqas and their rituals have been an omnipresent part of Muslim life for most of Islam's history and were largely responsible for the spread of Islam throughout the world, their following and influence has sharply declined since the late 19th century, having been vigorously opposed and combated in turns by the French and British colonial administrations and by Muslim modernists and secularists like Kemal Atatürk, and in recent decades have been the target of vocal opposition by the fundamentalist Wahhabi sect promoted by Saudi Arabia (where most of the heritage associated with Sufism and tariqa was physically destroyed by the state in the 1930s). Wahhabi militant groups such as ISIS and the Taliban are repeatedly targeting dhikr ceremonies in terrorist attacks, notably in Egypt and Pakistan.

Отбасылық өмір

Мұсылман отбасында баланың дүниеге келуіне орай бірнеше діни рәсімдер орындалады. Бала туған бойда оның оң құлағына азан айтылады. Жетінші күні ақиқа рәсімі жасалады, онда мал сойылып, еті кедейлерге таратылады. Баланың шашы да қырқылып, оның салмағына тең ақша кедейлерге садақа етіледі. Мұсылман отбасының негізі болып табылатын неке – екі куәгердің қатысуымен екі құзырлы тараптың ұсынысы мен қабылдауынан тұратын азаматтық шарт. Күйеу жігіт келісімшартта белгіленгендей, қалыңдыққа (маһр) сыйлық беруге міндетті. 49 мұсылман көпшілігі бар елдерден және бүкіл әлемде үлкен азшылықтардан келген мұсылмандардың алуан түрлілігіне байланысты мұсылман тойларында көптеген айырмашылықтар бар. Жалпы, мұсылман отбасында әйелдің қызмет ету аймағы – үй, ал ер адамның тиісті аймағы – сыртқы әлем. Дегенмен, іс жүзінде бұл бөлініс көрінетіндей қатаң емес. Мұсылманның өлімі кезінде және одан кейін белгілі бір діни амалдар орындалады. Өлім төсегінде жатқан адамға шәһада айтуға кеңес беріледі, себебі мұсылмандар соңғы сөздерінің сенімді білдіруі болуын қалайды. Өлгеннен кейін дене бір жынысты адамдармен тиісінше жуылып, үш қабатты ақ матадан жасалған кафанға оралады. Денені бөренеге қойып, бірінші кезекте мешітке алып барып, онда марқұмға дұға оқылады, содан кейін зиратқа жерленеді.

Емдеу тәртібі мен диета

Көптеген іс-әрекеттер адаб немесе ислам әдептілігі санатына жатады. Бұл басқаларға «ас-саламу алейкум» («Сендерге амандық пен тыныштық болсын») деп сәлемдесу, тамақ ішер алдында «бисмиллаһ» («Алланың атымен») айту және тамақ жеу мен ішуде оң қолыңызды ғана пайдалануды қамтиды. Исламның гигиеналық ережелері негізінен жеке тазалық пен денсаулыққа қатысты. Ислам дінінде еркек балаларды сүндеттеу де дәстүр бар. Ислам дінінің жерлеу рәсімдеріне суға шомылған және киіммен жабылған марқұмның үстінен Салат әл-Жаназа («жерлеу намазы») оқу және оны қабірге қою кіреді. Мұсылмандардың тамақтануында шектеулер бар. Тыйым салынған тағамдарға шошқа еті, қан, өлік және алкоголь жатады. Барлық ет мұсылман, яһуди немесе христианның Алланың атынан сойған, шөппен қоректенетін жануардан болуы керек, егер ол аң аулау немесе балық аулау үшін өзіңіз аулаған немесе ұстаған болмаса. Мұсылмандарға рұқсат етілген тамақ халал деп аталады. Бұл туралы Құрандағы мына аяттарда айтылған, мұсылмандарға ет жеу туралы нұсқаулар:

Many practices fall in the category of adab, or Islamic etiquette. This includes greeting others with "as salamu 'alaykum" ("peace be unto you"), saying bismillah ("in the name of God") before meals, and using only the right hand for eating and drinking. Islamic hygienic practices mainly fall into the category of personal cleanliness and health. Circumcision of male offspring is also practiced in Islam. Islamic burial rituals include saying the Salat al Janazah ("funeral prayer") over the bathed and enshrouded dead body, and burying it in a grave. Muslims are restricted in their diet. Prohibited foods include pork products, blood, carrion, and alcohol. All meat must come from a herbivorous animal slaughtered in the name of God by a Muslim, Jew, or Christian, with the exception of game that one has hunted or fished for oneself. Food permissible for Muslims is known as halal food. It is indicated in these verses of Quran, guidelines for Muslims about the consumption of meat:

text=He has only forbidden you ˹to eat˺ carrion, blood, swine, and what is slaughtered in the name of any other than Allah. But if someone is compelled by necessity—neither driven by desire nor exceeding immediate need—then surely Allah is All Forgiving, Most Merciful.|title=|source=Quran (An Nahl, Verse 115)
text=Tell them (O Muhammad! ): 'I do not find in what has been revealed to me anything forbidden for anyone who wants to eat unless it is carrion, outpoured blood and the flesh of swine, all of which is unclean; or that which is profane having been slaughtered in a name other than that of Allah. But whosoever is constrained to it by necessity neither desiring to disobey nor exceeding the limit of necessity your Lord is surely All Forgiving, All Compassionate.|source=Quran (Al An'am, Verse 145)
text=Forbidden to you is that which dies of itself, and blood, and flesh of swine, and that on which any other name than that of Allah has been invoked, and the strangled (animal) and that beaten to death, and that killed by a fall and that killed by being smitten with the horn, and that which wild beasts have eaten, except what you slaughter, and what is sacrificed on stones set up (for idols) and that you divide by the arrows; that is a transgression. This day have those who disbelieve despaired of your religion, so fear them not, and fear Me. This day have I perfected for you your religion and completed My favor on you and chosen for you Islam as a religion; but whoever is compelled by hunger, not inclining willfully to sin, then surely Allah is Forgiving, Merciful.|source=Quran (Al Maidah, Verse 3)

«Ол сендерге тек өлік, қан, шошқа еті және Алладан басқа біреудің атымен сойылған малды ғана тыйым салады. Бірақ егер біреу қажеттілікке байланысты, тілексіз және қажетті шектен аспайынша оған мәжбүр болса, онда Алла, әрине, Кешірімді және Мейірімді.» (Құран, Ан-Нахл, 115-аят)

«Оларға (Мұхаммедке): «Саған уахи етілген нәрседе, жегісі келетін кісіге ешқандай тыйым салынған нәрсе таппаймын, бірақ өлік, төгілген қан және шошқа еті – олардың бәрі де нәпақасыз. Немесе Алладан басқа біреудің атымен сойылған нәрсе. Бірақ кімде-кім қажеттілікпен мәжбүр болса, тілексіз және шектен аспаса, онда Раббың, әрине, Кешірімді және Мейірімді.» (Құран, Ал-Ан’ам, 145-аят)

«Сендерге өліп қалған жануардың еті, қан, шошқа еті, Алладан басқа біреудің атымен шақырылған, мойны бұтырылған, соққыға ұшыраған, құлап өлген, мүйізімен шабуылдап өлген, жыртқыштар жеген (жануарлардың еті) тыйым салынды, бірақ сендер сойсаңдар басқаша. Сондай-ақ, құдайыларға арналған тастарға құрбандық шалу және садақпен бөлісу (харам). Бүгін олар сендердің діндеріңнен үмітсіздікке ұшырады, сондықтан олардан қорқпаңдар, Мені қорқаңдар. Бүгін Мен сендер үшін діндеріңді толықтырып, сендерге берген нығметімді толықтырып, сендер үшін Исламды дін ретінде таңдадым. Бірақ кімде-кім аштыққа байланысты, күнә жасауға ниетсіз және шектен аспаса, онда Алла, әрине, Кешірімді және Мейірімді.» (Құран, Ал-Маида, 3-аят)