Кіріспе

Мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар өзара қауіпсіздік пен аман қалуды қамтамасыз ету үшін қабылдаған шаралар академиялық журнал. Халықаралық қауіпсіздік – мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар, мысалы Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропалық Одақ және басқаларының өзара аман қалу мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қабылдаған шаралар. Бұл шаралар әскери әрекеттерді және келісімдер мен конвенциялар сияқты дипломатиялық келісімдерді қамтиды. Халықаралық және ұлттық қауіпсіздік тығыз байланысты. Халықаралық қауіпсіздік – әлемдік аренадағы ұлттық қауіпсіздік немесе мемлекеттің қауіпсіздігі. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін халықаралық қауіпсіздікке бағытталған қауіпсіздік зерттеулері академиялық зерттеудің жаңа саласы ретінде пайда болды. Ол тәуелсіз зерттеу саласы ретінде басталып, кейін халықаралық қатынастардың бір саласы ретінде қабылданып алынды. 1950 жылдардан бері халықаралық қауіпсіздікті зерттеу халықаралық қатынастар зерттеулерінің негізгі бөлігі болып табылады. Ол қауіпсіздік зерттеулері, стратегиялық зерттеулер, бейбітшілік зерттеулері және басқа да салаларды қамтиды. "Қауіпсіздік" ұғымы көбінесе "жалпы түсінік" арқылы түсінілетін, ашық айтылмаған консенсусқа негізделген қарапайым термин ретінде қарастырылады. Халықаралық қауіпсіздіктің мазмұны жылдар бойы кеңейіп келеді. Бүгінде ол өмір сүруге әсер ететін әлемдегі өзара байланысты әртүрлі мәселелерді қамтиды. Бұл әскери күштің дәстүрлі тәсілдерінен, мемлекеттер арасындағы соғыстың себептері мен салдарынан, экономикалық күштен бастап этникалық, діни және идеологиялық қақтығыстарға, сауда және экономикалық дауларға, энергиямен жабдықтауға, ғылым мен технологияға, азық-түлікке, сондай-ақ қоршаған ортаның нашарлауына, жұқпалы ауруларға, климаттың өзгеруіне және мемлекеттік емес құрылымдардың әрекеттеріне дейін қамтиды. Халықаралық қауіпсіздіктің кең көзқарасы барлық нәрсені қауіпсіздік мәселесі ретінде қарастырса, дәстүрлі көзқарас негізінен немесе тек әскери мәселелерге назар аударады. Роланд Пари (2004) оны "көзқарастың нәтижесі" деп қарастырады. Қауіпсіздік соңғы елу жылда азаматтық бостандықтарды шектеуге, соғыс жариялауға және ресурстарды жаппай қайта бөлуге негіз ретінде жиі қолданылды. Уолтер Липпман (1944) қауіпсіздікті елдің негізгі құндылықтарын қорғау қабілеті деп есептейді, соғыстан аулақ болу үшін мемлекет негізгі құндылықтарынан бас тартпауы және соғыста жеңіске жетіп оларды сақтай алуы керек. Дэвид Болдуин (1997) қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін кейде шекті және негізгі құндылықтарды қоса алғанда, басқа құндылықтардан бас тарту қажет болатынын айтады. Арнольд Вольферс (1952) "қауіпсіздік" термині көбінесе нормативтік сипатқа ие екенін көрсетеді. Ұлттар оны "тиімді, ақылға қонымды құрал ретінде немесе моральдық тұрғыдан ең жақсы немесе ең аз зиянды әрекет ретінде" қолданады. Адамдардың қауіп пен қатерді сезіну және анықтаудағы айырмашылықтары сияқты, Вольферс әр түрлі ұлттардың қауіпсіздікке қатысты әртүрлі үміттері бар екенін айтады. Тек қана қауіп-қатерлерге төзімділік арасында ғана емес, әр түрлі ұлттар географиялық, экономикалық, экологиялық және саяси орталарына байланысты әртүрлі деңгейдегі қауіп-қатерлерге тап болады. Барри Бузан (2000) халықаралық қауіпсіздікті зерттеуді тек қауіп-қатерлерді зерттеу ғана емес, сонымен қатар қандай қауіп-қатерлерге төзімділік танытуға болатынын және қандай қауіп-қатерлерге дереу араласу қажет екенін зерттеу деп қарастырады. Ол қауіпсіздік ұғымын күш пен бейбітшілік арасындағы жағдай деп санайды. Халықаралық қауіпсіздік акторының түсінігі 1990 жылдардан бері ұлттардан бастап топтарға, жеке тұлғаларға, халықаралық жүйелерге, үкіметтік емес ұйымдарға және жергілікті билік органдарына дейін кеңейді.

Дәстүрлі қауіпсіздік

Дәстүрлі қауіпсіздік парадигмасы – мемлекетті қауіпсіздіктің негізгі нысаны санайтын реалистік көзқарас. Бұл теорияның кең таралғандығы Суық соғыс кезінде шарына жетті. Шамамен жарты ғасыр бойы әлемнің ірі державалары ұлттық қауіпсіздікті мемлекеттер арасындағы күш тепе-теңдігі арқылы қамтамасыз етуге сенді. Осы тұрғыдан алғанда, халықаралық тұрақтылық мемлекеттік қауіпсіздік сақталса, азаматтардың қауіпсіздігі де автоматты түрде қамтамасыз етіледі деген қағидатқа негізделген. Дәстүрлі қауіпсіздік күштер тепе-теңдігіне, АҚШ пен КСРО (екі супердержава) арасындағы әскери қарулануға және ұлттық мемлекеттің абсолютті егемендігіне сүйенді. Мемлекеттер рационалды ұйымдар, ұлттық мүдделермен және абсолютті билікке ұмтылыспен басқарылатын саясат жүргізушілер деп есептелді. Ұлттық қауіпсіздікті қалай жетістікке жеткізуге болады деген тарихи пікірталас барысында Хоббс, Макиавелли және Руссо сияқты авторлар мемлекеттік егемендіктің салдары туралы пессимистік көзқарас білдірді. Халықаралық жүйе – мемлекеттер көршілерінің есебінен өздерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге тырысатын қатыгез арена ретінде қарастырылды. Мемлекеттер арасындағы қарым-қатынас – үнемі бір-бірін пайдалануға тырысатын билік үшін күрес ретінде көрінді. Осы көзқарас бойынша, мәңгілік бейбітшілікке қол жеткізу мүмкін емес. Мемлекеттердің міндеті – ешбір мемлекеттің үстемдікке ие болмауы үшін басқа мемлекеттердің күшін теңестіру ғана еді. Бұл пікірді Э.Х. Карр және Ханс Моргентау сияқты авторлар да қолдады. Соңғы кезде қауіпсіздіктің дәстүрлі, мемлекетке бағытталған түсінігіне көбірек кешенді тәсілдер қарсы шықты. Адам қауіпсіздігіне қатысты негізгі қауіптерді мойындауға және жоюға бағытталған тәсілдердің ішінде, жеке тұлғаның және, нәтижесінде мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған ынтымақтастық, жан-жақты және ұжымдық шараларды қамтитын парадигмалар бар.

Классикалық реализм

Халықаралық қатынастар саласында реализм ұзақ жылдар бойы үстем теория болып келді, ежелгі әскери теориялар мен қытай және грек ойшылдарының еңбектерінен бастап – Сун Цзы мен Фукидидтің есімдері ерекше аталады, сондай-ақ Хоббс, Макиавелли және Руссоның еңбектері де осы саладағы маңызды қадамдар. Бұл – қазіргі заманғы халықаралық қауіпсіздік зерттеулерінің негізі. ХХ ғасырдың классикалық реализмі Эдвард Халлетт Каррдың «Жыйырма жылдық дағдарыс» атты кітабынан туындады. Реалисттер халықаралық саясаттың ерекшелігі мемлекеттер арасындағы қарым-қатынасты реттейтін биліктің болмауы және анархия екенін санайды. Анархия, яғни үнемігі қарама-қайшылық күйі, халықаралық жүйені ішкі жүйеден ерекшелендіреді. Реализмнің түрлі бағыттары бар, олардың ой-пікірлері үш негізгі қағидаға негізделген: топтық мүдделерді бағалау, жеке пайдакүнемділік және билікке бағыну. Классикалық реалистердің пікірінше, жаман оқиғаларға сыртқы саясатты қабылдайтын адамдардың кейде жаман ниетті болуы себеп болады.

Неореализм

1960 жылдардан бастап реализмге сын көбейгенімен, Кеннет Уолц реалистік теорияның дәстүрлі түрін жаңғыртуға тырысты. Ол реалистік идеялардың негізгі принциптерін дедуктивті, жоғарыдан төменге қарай құрылған теориялық аясқа аударды, ол кейін неореализм деп аталды. Неореализм мемлекеттердің өзара әрекеттесуіне қалай әсер ететіні туралы бұрынғы реалистік идеяларды біріктіріп, нақтылады: "Неореализм мына сұрақтарға жауап береді: қазіргі мемлекеттер жүйесінің кейбір мемлекеттердің үстемдік құруға тырысуына қарамастан, қалай сақталғаны; ғасырлар бойы үлкен державалар арасындағы соғыстардың қайталану себебі неде; және мемлекеттер неліктен көбінесе ынтымақтастыққа келуде қиындықтарға тап болады. Бұдан өзге, кітапта мынадай нақты теория ұсынылды: көпполярлы (үш немесе одан көп ірі мемлекеттің күшімен қалыптасқан халықаралық жүйе) жүйедегі ірі державалар арасындағы соғыс биполярлы (екі ірі мемлекет немесе супердержаваның күшімен қалыптасқан халықаралық жүйе) жүйеге қарағанда жиірек болады". Неореализмнің негізгі теориялары – билік теңгерімі теориясы, қатер теңгерімі теориясы, қауіпсіздік дилеммасы теориясы, шабуыл-қорғаныс теориясы, гегемониялық тұрақтылық теориясы және билік ауысу теориясы.

Либерализм

Либерализм реализмге қарағанда тарихы жаңа, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері маңызды теория болып табылады. Бұл түсінік әртүрлі мағыналарды қамтиды. Либералдық ой-сана Томас Пэйн және Иммануил Кант сияқты философтарға дейін жетеді, олар республикалық конституциялар бейбітшілікті қамтамасыз етеді деп сарқылап айтқан. Канттың «Мәңгілік бейбітшілік» тұжырымы қазіргі либералдық ойдың бастапқы нүктесі саналады.

Экономикалық либерализм

Экономикалық либерализм экономикалық ашықтық пен елдердің бір-біріне тәуелділігі елдерді оқшауланған елдерге қарағанда бейбітшіл етеді деп санайды. Эрик Гарцке жазғандай, экономикалық еркіндік демократиядан 50 есе гөрі бейбітшілік орнатуда тиімді. Ғаламдану экономикалық либерализм үшін маңызды рөл атқарды.

Либералды институционализм

Либералды институционализм халықаралық институттарды ұлттар арасындағы қақтығыстарды болдырмаудың басты факторы деп санайды. Либералды институционалистердің пікірінше, реалистер ұсынған анархиялық жүйені институттар толығымен жоя алмайды, бірақ олар құратын халықаралық орта жүйедегі мемлекеттердің мінез-құлқына әсер ете алады. Халықаралық үкіметтік ұйымдардың (ХҮҰ) және халықаралық үкіметтік емес ұйымдардың (ХҮЕҰ) түрлі нысандары әлемдік бейбітшілікке үлес қосады. Бірқатар сарапшылар бұл халықаралық институттар нео-трастыққа немесе постмодерн империализмге алып келуі мүмкін деп есептейді. Халықаралық институттар күшті және әлсіз, сондай-ақ қақтығыстан кейінгі елдердің байланысын күшейтеді. Өзін-өзі қалпына келтіруге қабілетсіз, құрдымға кеткен немесе әлсіз ел жағдайында, халықаралық институттар көбінесе күшті мемлекеттердің араласуына, қалпына келтіруге көмектесуге әкеледі. Әлсіз немесе қақтығыстан кейінгі елдерге қатысты нақты халықаралық қауіпсіздік саясаты болмағандықтан, күшті елдер көбінесе "миссиялық кеңеюмен" бетпе-бет келеді – әлсіз елдерге көмек көрсету және жабдықтаудан бастап, миссия мақсаттарының кеңеюіне дейін. Сонымен қатар, халықаралық араласудың тиімділігін тексеру жеткіліксіз болғандықтан, оның әлсіз немесе соғыстан кейінгі елдерге көмек көрсетудегі ең тиімді институт емес деген пікірлер де бар. Миссиялық кеңею мүмкіндігі және халықаралық араласудың тиімсіздігі халықаралық институттардың бейбітшілікті сақтаудағы тиімділігі туралы пікірталас тудырады.

Конструктивизм

1980 жылдары құрылғаннан бері конструктивизм халықаралық қауіпсіздік зерттеулерінде ықпалды көзқарасқа айналды. "Дегенмен, бұл халықаралық қатынастар немесе қауіпсіздік теориясы емес, қауіпсіздікті зерттеуге қалай көңіл бөлуімізді анықтайтын кең ауқымды әлеуметтік теория." Конструктивистер қауіпсіздікті әлеуметтік құрылым деп санайды. Олар әлеуметтік, мәдени және тарихи факторлардың маңыздылығын баса көрсетеді, осының нәтижесінде әртүрлі актерлер бірдей оқиғаларды әртүрлі түсіндіреді.