Кіріспе

Валентиандықтар – гностикалық христиандық қозғалысының маңызды түрлерінің бірі. Валентин 2-ші ғасырда құрған бұл қозғалыстың ықпалы Римде ғана емес, Солтүстік-Батыс Африкадан Египетке, Кіші Азия мен Сирияға дейін кеңінен тарады. Қозғалыстың тарихында кейін Шығыс және Батыс мектептері бөлініп шықты. Валентиннің шәкірттері Рим императоры Теодосий I-нің 380 жылы жариялаған Тесалоника жарлығынан кейін де 4-ші ғасырға дейін белсенді қызметін жалғастырды, бұл жарлық Никей христиандығын Рим империясының мемлекеттік діні деп жариялады. Валентиннің доктринасы, тәжірибесі және сенімдері, сондай-ақ оның атымен аталған гностикалық қозғалысы протоортодоксалды христиан басшылары мен ғалымдары тарапынан қателік деп айыпталды. Лиондық Ириней және Римдік Гипполит сияқты көрнекті шіркеу әкелері гностицизмге қарсы жазды. Ерте шіркеу басшылары гностикалық мәтіндерді жоюға шақырғандықтан, Валентиандық теорияға қатысты көптеген мәліметтер оның сыншылары мен қарсыластарынан, әсіресе Иринейден алынды, өйткені ол Валентиандыққа қарсы айғақтар келтіруге ерекше көңіл бөлді.

Тарих

Валентин шамамен 100 жылы дүниеге келіп, шамамен 180 жылы Александрияда қайтыс болды. Христиан ғалымы Эпифаний Саламисскийдің айтуынша, ол Мысырда туып, Александрияда оқыған, онда гностик Базилид сабақ берген. Алайда Александриялық Климент (шамамен 150 – шамамен 215 жыл), тағы бір христиан ғалымы және ұстазы, Валентинді елші Пауылдың шәкірті Теода үйреткенін хабарлайды. Ол өте шешен, харизмалы, адамдарды өз өзіне тарта алатын қабілетімен көзге түскен адам болды. Римге біздің заманымыздың 136 және 140 жылдары аралығында, папа Игинус тұсында келді, ал 150 және 155 жылдары, папа Пийдің кезінде ұстаздық мансабының шыңына жетті. II ғасырдың ортасында ол Римдегі прото-ортодоксальдық қауымның белгілі және құрметті мүшесі болды. Бір кезде мансабында епископтық лауазымға ие болуға үміттенеді, және содан кейін, осы лауазымға ие болмағаннан кейін Католик шіркеуінен бөлініп кеткені айтылады. Ол материалдық әлемнің толық емес жаратушысы. Адам, осы материалдық әлемдегі ең жоғары жаратылыс, рухани және материалдық табиғаттың екеуіне де қатысады. Құтқару жұмысы бұрынғысын соңғысынан босатудан тұрады. Гнозиске (білімге) қол жеткізу үшін, барлық болмыстың тереңдігі – Әкені, құдайлық күштің нағыз көзі ретінде тану қажет еді. Валентиандықтар бұл білімге жеке адамның қол жеткізуі ғаламдық тәртіпте оң нәтижелер береді және осы тәртіпті қалпына келтіруге көмектеседі деп сенді, және гнозис, сенім емес, құтқарылудың кілті еді. Климент Валентиандықтардың католик христиандарын "сенімді қарапайым адамдар деп есептегенін, ал өздерінде гнозис бар деп ойлағанын" жазды. Олар өздерінің тамаша тұқымы арқылы табиғатынан құтқарылған, ал олардың гнозисі руханидан физикалықтан қаншалықты алыс болса, соншалықты сенімнен де алыс.

Эондар

Аспан жүйесінің, Аэондардың аспан әлемінің құрылымы қысқаша баяндалған. Аэондар таза идеалдық, ноумендік, түсінікті немесе сезімге жетпейтін әлемге жатады; олар материалдық емес, олар – гипостаздық идеялар. Олар өздері шыққан бастаумен бірге Плероманы құрайды. Материалдық емес нәрседен материалдыққа, ноумендік нәрседен сезімге өту әйел Аэон Софияның қателігі, құштарлығы немесе күнәсі арқылы болады. Эпифаний Валентиандықтардың «өздерінің отыз Аэоны Исаның өмір сүрген жылдарымен үйлесетіндей етіп, мифологиялық жолмен баяндады» деп айтады. Огдоадтың сегіз аспан иесінің төртеуі ғана Валентин жүйесіне тән. Үшінші жұп Аэон – Логос және Зоя тек осында ғана кездеседі, ал осы жұптың орны нақты бекітілмеген, кейде төртінші жұп Аэоннан бұрын, кейде одан кейін, яғни Антропос пен Экклесиядан бұрын немесе кейін пайда болады. Валентинге төртінші Інжілдің басы әсер еткенін болжауға болады (Аэондар тізімінде Иоаннның Моноген және Параклет есімдері де кездеседі).

София

Валентиандық ілімде София әрқашан жүйенің ортасында тұрады және белгілі бір дәрежеде ол жоғарғы әйелдік принципті білдіреді. София – Эондардың ең кішісі. Эондардың көптігін және оларды жарату күшін көріп, ол Әкенің тереңдігіне қайта оралады және оған жұбайлық қатынассыз ұрпақ туғызу арқылы еліктеуге тырысады, бірақ тек пішінсіз заттан тұратын түсік жасауға ұшырайды. Осыдан кейін ол Плеромадан қуылғаннан кейін материяның бастапқы қабатына түсіріледі. Валентин ілімінде Софияның құлауы екі түрлі бейнеде көрінеді. Жоғары София, оның жазасын өтегеннен және тәубе еткеннен кейін жоғарғы әлемде қалады; бірақ оның мерзімінен бұрын туған ұрпағы, София Ахамот, Плеромадан алынып, драманың қалған бөлігінің басты кейіпкеріне айналады. Осы құлаған София әлемді жаратушы күшке айналады. София Ахамот, немесе «Жоғары Даналықтың» қызы, Ескі Ұстанымдағы Құдаймен теңестірілген Демиургтың анасы болады. Гностиктер – Софияның балалары; одан аспан тұқымы, құдайлық ұшқын төменгі әлемге түсті, Хеймарменге (тағдырға) бағынышты және жау рухтар мен күштердің ықпалында болды; және олардың барлық қасиетті рәсімдері мен құпиялары, формулалары мен белгілері жоғарыға, ең жоғары көкке қайта оралу жолын табу үшін қажет. Гностиктердің өздерін жауыз және зұлым әлемде екендіктерін білуі Софияның түсінігінде көрінеді. Ол да құлаған Эонға айналды, ол материялық әлемге батып, одан босануға тырысады, көктегі Құтқарушының қолынан құтқарылуды алады, дәл гностиктер сияқты. Материалдық әлемге батып бара жатқан құдайды Хаостың үстінде қалықтап тұрған Руах (רוח) немесе кейінірек әлемді жаратушы агент ретінде қарастырылған Чохмамен теңестіруге болады. Валентин бұл жүйеге өте жақын болды және бұл ілімдерді Мысырда білген болуы мүмкін. Ириней гностиктерді өздерін пневматика деп санайды, яғни Құдай туралы толық білімге ие және Ахамоттың құпияларына кіріскендер.

Адамдар

Бұл жердегі басты ықпал аспандық Антропос (яғни, Алғашқы Адам) идеясы болған сияқты. Миф бастапқыда оның материяға батып, кейін одан қайта көтерілгені туралы айтады. Бұл идея жеке гностикалық жүйелерде, мысалы, Поимандрде (Корпус Герметикумда) және манихейшілдікте қарапайым түрінде көрінеді. Валентиннің пікірінше, Антропос енді әлемді жаратушы күш ретінде материялық әлемге батып бара жатқандай емес, жоғары әлемнің аспандық Эоны (немесе тіпті жоғарғы Құдай) ретінде пайда болады, ол құлаған Эонмен нақты қарым-қатынаста тұрады. Адам Антропос атынан жаратылған және бұрыннан бар адамнан сескеніп, демонды үрейлендіреді. Бұл Антропос – космогониялық элемент, материядан өзгеше таза сана, Құдайдан шыққан және материямен байланысқаннан әлі қараңғырланбаған гипостатикалық сана. Бұл сана адамзаттың санасы, немесе адамзаттың өзі, жекеленген идея, денесі жоқ категория, адам санасы Әлемдік Жан ретінде қарастырылады. Антропостың рөлі София Ахамотқа ауысқан болуы мүмкін. Сондай-ақ, Ekklesia-ның Антропоспен бірге пайда болуының себебі де түсінікті. Оған сенімділер қауымы және құтқарылғандар қосылады, олар оның тағдырымен бірге бөліседі. Кемел гнозис (және осылайша гностиктердің барлық қауымы) Антропоспен байланысты.

Мәсіх

Софияның жанында еркек құтқарушы құдай тұр. Шынайы Валентиндік жүйеде Мәсіх – құлаған Софияның ұлы, сондықтан ол жеке тұлға ретінде қарастырылады. София Бірінші Әкеге деген құштарлық сезінеді, немесе, дұрыс айтқанда, махаббат сылтауымен ол қол жетпес Битхосқа, Білмейтінге жақындауға және оның ұлылығын түсінуге тырысады. Ол өзінің жоғары болмысына деген құштарлығы арқылы өзінен жоғары және таза Эонды тудырады және бірден аспан әлемдеріне көтеріледі. Мәсіх Софиядан туған жетілмеген жаратылысқа аянып, оған мән мен нысан береді, содан кейін София Әкесіне қайтадан көтерілуге тырысады, бірақ нәтижесіз. Мәсіхтің құпия тұлғасында біз қайтадан материяға батып, қайтадан көтерілетін алғашқы Адамның бастапқы тұжырымдамасын табамыз. Птолемейдің толыққанды қалыптасқан жүйесінде де ұқсас ұғым бар, бірақ сәл айырмашылығы бар. Мұнда Мәсіх пен София ағайынды ретінде көрінеді, Мәсіх жоғары, ал София төмен элементті бейнелейді. Бұл әлем Софиядан оның құштарлығының нәтижесінде туған кезде, Әкенің бұйрығымен екі Эон, Nous (ой) және Aletheia (ақиқат), екі жаңа Эонды – Мәсіх пен Киелі Рухты тудырады; олар Плеромада тәртіпті қалпына келтіреді, ал нәтижесінде барлық Эондар өздерінің ең жақсы және керемет қасиеттерін біріктіріп, жаңа Эонды (Иса, Логос, Сотер немесе Мәсіх) жасайды, оны Әкеге ұсынатын «Бірінші жеміс» етеді. Бұл көктегі құтқарушы Эон құлаған Эонмен некеге отырады; олар «күйеу және күйеу жігіт» болып табылады. Гипполиттің «Философумена» еңбегінде олардың арасында 70 періште тудыратыны туралы ашық айтылған. Бұл аңызды тарихи Назареттік Исамен байланыстыруға болады, себебі Софиямен біріккен Мәсіхтің жер бетіндегі Исаға, Мәриямның ұлына, шомылдыру рәсімі кезінде түсіп, адамзаттың Құтқарушысы болатыны айтылады.

Хорос

Валентиандық гностицизмге тән ерекше тұлға – Хорос (Шектеуші). Бұл ат, мүмкін, египеттік Хорус есімімен байланысты. Хоростың міндеті – құлаған эондарды эондардың жоғарғы әлемінен бөліп-ажырату. Сонымен қатар, ол әлемді жаратушы күшке айналады, осы тұрғыдан София мен оның құмарлықтарынан реттелген әлем құруға көмектеседі. Оны Ставрос (крест) деп те атайды, және біз Ставрос бейнесіне жиі сілтемелер кездестіреміз. Ставрос туралы ойлар христиандықтан бұрын пайда болған, және мұнда Платонның түсінігі болған болуы мүмкін. Платон әлемдік жан өзін Chi (X) әрпі түрінде көрсетеді деп айтқан, ол бұл әріпті күн мен планеталық эклиптиканың қиылысатын орбиталарымен бейнеленген фигура деп түсіндірген. Осы екі орбита арқылы барлық аспан күштерінің қозғалысы анықталады, сондықтан барлық "болу" және барлық өмір оған байланысты, демек, әлемдік жан Х немесе крест түрінде пайда болады деген сөзді түсінуге болады. Крест сондай-ақ әлемнің тәртібі мен өміріне байланысты керемет эонды білдіре алады, сондықтан Хорос Ставрос осында Софияны оның құмарлықтарынан құтқарушы және әлемді құруды ұйымдастырушы ретінде көрінеді. Осы себепті Хорос Ставрос бейнесі христиандық Құтқарушымен жиі теңестірілген. Бұл туралы Петірдің жазбаларында да кездесуі мүмкін, онда кресттің өзі қабірден шығып, сөйлейтіндей бейнеленген.

Монизм

Жоғарыда айтылған Софияның құштарлықтарынан материалдық әлемнің туындауы ерекше Валентинге тән. Бұл Валентиннің бастапқы жүйесінің бір бөлігі болған-жоқпыны сұрақ тудырады, бірақ әйтеуір, бұл Валентин мектебінде маңызды орын алады, сондықтан Ириней баяндағанда оның сан алуан нұсқалары кездеседі. Осы арқылы Валентин жүйесінің салыстырмалы монизмге қол жеткізіледі және жарық пен қараңғылық екі бөлек әлемі туралы ұғымның дуализмі еңсеріледі: Осы құштарлықтардың жиынтығы – осы әлемнің құрылған негізі болды. Оның қайта оралуға деген құштарлығынан осы әлемге жататын әрбір жан, тіпті Демиургтың өзі де пайда болды. Ал қалған барлық нәрсе бастауын оның қорқынышы мен қайғысына қарыз. Оның жасынан барлық сұйық заттар, күлкісінен жарқыраған нәрселер, ал қайғысы мен шатасуынан әлемнің барлық денелік элементтері жаратылды.

Сотериология

Құтқарылу – әрбір адам жанының жеке құтқарылуы ғана емес, ол ғарыштық процесс. Бұл – барлық нәрсенің бұрынғы жағдайына оралуы, яғни Эондар аймағындағы кемшілік материяны жаратып, Илаһи Нұрдың бір бөлігін зұлым Хайл (материя) ішіне қамаған кездегідей. Осы нұр ұшқындарын босату – құтқарылу процесі; барлық нұр Хайлден шыққанда, ол өртеліп, жойылған болады. Валентианшылдықта бұл процесс өте күрделі, және мұнда көктегі неке туралы миф ерекше дамыған. Бұл миф, біз одан әрі толық көретіндей, және мұнда айтылғандай, Валентин гностиктерінің діни амалдары үшін зор маңызға ие. Олардың құлшылық етуінің басты идеясы – Құтқарушы мен Софияның көктегі бірлігін мистикалық түрде қайталау. Осыған байланысты миф одан әрі кеңейді. Құтқарушы Софияның күйеуі болғандай, көктегі періштелер, олар кейде Құтқарушы мен Софияның ұлдары, кейде Құтқарушының еркек серіктері ретінде көрінеді, гностиктердің жандарына құда түсетін еркектер, олар әйелдер ретінде қарастырылады. Осылайша, әр гностиктің Құдай алдында кемшіліксіз әйелі болады, ал ізгі өмірдің мақсаты – осы ішкі одақты көктегі абстрактілі тұлғамен жүзеге асыру және сезіну болып табылады. Бұл бізді тікелей осы гностицизм саласының қасиетті идеяларына жеткізеді (төменде қараңыз). Сондай-ақ, бұл Иринейдің гностиктер туралы айтқан сөздерін түсіндіреді, олар әрқашан көктегі одақтың құпиясы – Сизигия туралы ойланып отырады. "Барлық нәрсенің соңғы толықтығы гнозис арқылы барлық рухани нәрселер қалыптасып, жетілген кезде болады". Ол адам жаны көптеген зұлым рухтар мекендейтін қанағатқа ұқсайтынын айтады. Бірақ бұл Құдайды тану, Валентиннің айтуынша, Шіркеудің ілімдерін мұқият және әдейілеумен ұстанады, және онымен бірге Жохан Жақсы Жаңалықтарын құрастырушы, Ұлдың аян беруі арқылы жүзеге асырылады. Бұл мистик сонымен қатар Гипполиттің «Философумена» еңбегінде сақталған көрініс туралы әңгімелейді: Валентин жақында туған сәбиді көрді; және (сол баланы) сұрап, ол кім болуы мүмкін екенін білгісі келді. Сәби өзі Логос екенін айтты, содан кейін трагикалық аңыз қосты. Аспандық құлшыныспен Валентин мұнда Эондардың аспан әлемін және оның төменгі әлеммен байланысын суреттейді. Валентиннің адалдарға арнап айтқан уағызындағы шайқастың қуанышы мен батылдығы айқын көрінеді:

Татулық

Валентиандықтардың қасиетті амалдары туралы мәліметтер, ең әсіресе, Иринейдің I кітабындағы 13 және 20-тарауларда келтірілген Маркосиандықтар туралы есептерінде сақталған, сондай-ақ Александриялық Клименттің "Excerpta ex Theodoto" еңбегінің соңғы бөлімінде жазылған. Ириней бізге жеткізген Гностиктердің қасиетті дұғаларының көпшілігінде Ана шақырылу нысаны болып табылады. Сонымен қатар, Валентиандардың толыққанды дамыған жүйесінде Гностик Ананы шақырғанда, оның ойында әртүрлі бейнелер пайда болады; кейде ол құлаған Ахамот, кейде аспан әлемінде мекендейтін Жоғары София, кейде жоғарғы көктегі Әкенің серігі Алетей, бірақ бұл әрқашан бір идея – Ана, және Гностиктердің сенімі оған толыққанды негізделген. Сондықтан Гностиктердің шомылу рәсіміндегі сенімді мойындауы былай болған:

Неке бөлмесі

Валентиндіктердің басты құрметі – үйлену бөлмесі (нимфон) болған сияқты. Валентиннің жазбасында былай делінген:
"Иерусалимде құрбандық шалу үшін арналған үш ғимарат болды. Батысқа қараған ғимарат "Киелі" деп аталды. Оңтүстікке қараған тағы бір ғимарат болды. Ал үшінші ғимарат шығысқа қарап, "Ең қасиеттісі" деп аталды, онда тек бас діни қызметкер ғана кіре алатын. Шомылдыру – "Киелі" ғимарат. Құтқарылу – "Ең қасиеттісі". "Ең қасиеттісі" – үйлену бөлмесі. Шомылдыру қайта тірілуді және құтқарылуды қамтиды; ал құтқарылу (осы) үйлену бөлмесінде жүзеге асады. София Құтқарушымен, күйеуімен біріккендей, адалдар да Плеромада өздерінің періштелерімен бірігуді сезінеді (сқ. "Жоғары Өзім" немесе "Құдайдың қасиетті қорғаушы періштесі"). Осы құрметті рәсімнің жолы қысқаша сипатталған: "Бірнеше адам үйлену бөлмесін дайындап, онда киелілендіру рәсімін өткізеді, белгілі бір формулаларды қолданады, олар кісіге қайталанады және рухани неке жоғары Сизигия үлгісімен жасалатынын мәлімдейді".

Шомылдыру рәсімінен өту

Сонымен қатар, гностиктер бұрыннан-ақ шомылдыру рәсімін орындап келген, олардың рәсімі христиан шіркеуінің рәсімімен барлық маңызды жағынан ұқсас болған. Шомылдыру рәсімінің атауы, кем дегенде, кейбір топтарда, аполитроз (бостандық) деп аталған; шомылдыру формулалары жоғарыда айтылды. Гностиктер Иса шомылдырылғанда оған берілген құпия есіммен шомылдырылған. Гностиктердің періштелері де өздерінің және оларға қарасты жандардың құтқарылуын қамтамасыз ету үшін осы есіммен шомылдырылуға тиіс болған. Шомылдыру формулаларында Құтқарушының қасиетті есімі қайта-қайта айтылған. Бір формуланың ішінде: «Мен сенің атыңнан ләззаттанамын, Ақиқаттың Құтқарушысы» деген сөздер кездеседі. Шомылдыру рәсімінің соңғы сөздері: «Аты баршаға бейбітшілік пен тыныштық әкелсін». Джорнн Дж. Баклидің сөзіне сәйкес, 2-ші ғасырда Рим мен Александриядағы Валентин гностиктері мандеилердің шомылдыру формуласын қабылдаған.

Өлім

Шомылдыру рәсімімен май жағу да байланысты болды, сондықтан кейбір Валентиндіктер арасында май мен су қоспасымен жасалатын өлім құрметіне арналған рәсімнің болғанын да түсіне аламыз. Тағы бір формула қоса берілген, онда жоғары және төмен Софияны шақыруда ерекшелік бар. Осы стильдегі тағы бір дұға Иринейдің І, 13-бетінде кездеседі, және дұға айтылғаннан кейін Ана адал жанға Гомерлік шлемді (сағ. Tarnhelm) лақтырады, осылайша оны қоршап, шабуыл жасайтын күштер мен биліктерден көрінбейтін етеді.

Реакция

Екінші жағынан, мұнда-мына жерде қасиетті рәсімдерге қарсы пікір туды. Тек қана рәсімге тоқталмайтын, таза ниеттілік, гностиктердің Excerpta ex Theodoto, 78, 2-де сақталған сөздерінде көрініс береді.

Чиркенемен қарым-қатынас

Адам және құдайдың құтқарушысы арасындағы ерекшелік Валентиандар мен шіркеу арасындағы негізгі дау-жанжалдың мәні болды. Валентин Мәсіхті үш түрге бөлді: рухани, психикалық және материалдық. Мәсіхтің әрбір үш түрінің өзіндік мағынасы мен мақсаты болды. Олар Мәсіхтің азап шегіп, өлгенін мойындады, бірақ «Ол адамдық табиғатынан асып, құдайлық күшімен өлімді жеңу үшін кірді» деп сенді. Осы сенімдерінен туындап, Ириней Валентиандар туралы: «Олар тілдерімен Иса Мәсіхті мойындаса да, саналарында оны бөліп қарастырады» деді. Иринейдің бір жазбасында, құтқарушы психикалықты құтқару үшін психикалық денеге ие болғаны айтылған, себебі рухани табиғатынан көктегі әлемге жатады және енді тарихи құтқаруды қажет етпейді, ал материалдық құтқаруға қабілетсіз.

Валентиандардың көптеген дәстүрлері мен амалдары шіркеудің дәстүрлерімен де қайшы келді. Олар көбінесе рұқсатсыз жиындарда бас қосып, шіркеу билігін мойындамады, себебі өздерінің барлығы тең екендігіне сенді. Қозғалыстың мүшелері діни амалдарды кезекпен орындап, уағыз айтты. Валентиандар арасында әйелдер ерлермен тең немесе кемінде, оларға жақын делінетін. Әйелдер пайғамбарлар, ұстаздар, емшілер, жаңашылдар және тіпті дін қызметкерлері болды, бұл сол кездегі шіркеудің әйелдерге деген көзқарасынан мүлдем өзгеше еді. Валентиандар қалыпты жұмыс істеп, үйленді және христиандар сияқты балаларын тәрбиеледі; алайда олар бұл істерді жеке қол жеткізуге болатын білімге қарағанда маңызды емес деп санады. Валентиандардың сенімдері көбінесе жеке адамға бағытталған, ал құтқарылу шіркеудегідей жалпыға бірдей деп есептелмеді. Валентиандар мен шіркеу арасындағы негізгі келіспеушіліктер Құдай мен Жаратушы екі бөлек тұлға екендігі, Жаратушының кемшіліктері бар екендігі және адам мен жерді білімсіздік пен шатасудан жасағаны, сондай-ақ Мәсіхтің адамдық және құдайлық жаратылысын бөліп қарауы болды. Шіркеу басшылары Валентиннің діни ілімі «өздерінің билігін жоққа шығарудың қастандық әдісі және шіркеу тәртібін хаоске ұшырату қаупін тудырады» деп сенді. Валентиандар бір Құдайға сенетінін ашық мойындаса да, «жеке кездесулерінде олар Құдайдың халық арасындағы бейнесін – билеуші, патша, ие, жаратушы және соткер ретінде және осы бейне нені білдіретінін ажыратуға тырысты: Құдай барлық нәрсенің бастауы ретінде түсінілді». Бірақ шіркеу әкелерінен басқа, «христиандардың көпшілігі Валентиннің ізбасарларын ағымнан шыққандар деп танымады. Көптегендер Валентиандық және дұрыс ілімдердің арасындағы айырмашылықты көре алмады». Алайда, осы айырмашылықты жоюға тырысып, Валентин мен оның ізбасарлары қойдың терісін жамылған қасқырларға айналды. «Дұрыс іліммен ұқсастығы осы ағымды сүтке жасырылған у сияқты қауіптірек етті». Осы тұрақсыздық гностикалық секталарды, мысалы, Валентиандықты протоортодокс сектаға қауіпті ететін себеп болды.