Кіріспе
Ренессанс дәуіріндегі Лондонда театр актерлері тобын атау үшін "компания" термині қолданылды. Бұл компаниялар онға жуық үлескордан (немесе "үлескорлар") тұратын топтардың негізінде құрылды, олар пьесаларда ойнағанмен қатар басқаруға да жауапты болды. Үлескорлар кіші актерлер мен сахна артындағы жұмыскерлерді "жалдамалы актерлер" ретінде жұмысқа алды. Ірі компаниялар Лондондағы белгілі бір театрларда орналасқан; олардың ең табыстысы Уильям Шекспирдің "Корольдің адамы" компаниясы болды, олар жазғы маусымда ашық аспан астындағы "Глобус" театрында, ал қыста жабық "Блэкфрайрс" театрында өнер көрсетті. Адмиралдың адамы 1590 жылдары "Роза" театрын, ал 17 ғасырдың басында "Фортуна" театрын пайдаланды. Көбінесе өмірін провинцияларда гастрольде өткізген компаниялар бар; Ворчестердің адамы 1602 жылы Лондонда өнер көрсетуге ресми рұқсат алғанда, олар тұрақты гастрольдік өмірдің қиындықтарынан "құтылып" келді деуге болады.
In Renaissance era London, playing company was the usual term for a company of actors. These companies were organised around a group of ten or so shareholders (or "sharers"), who performed in the plays but were also responsible for management. The sharers employed "hired men" that is, the minor actors and the workers behind the scenes. The major companies were based at specific theatres in London; the most successful of them, William Shakespeare's company the King's Men, had the open air Globe Theatre for summer seasons and the enclosed Blackfriars Theatre in the winters. The Admiral's Men occupied the Rose Theatre in the 1590s, and the Fortune Theatre in the early 17th century. Less fortunate companies spent most of their existences touring the provinces; when Worcester's Men gained official permission to perform in London in 1602, they were, in a manner of speaking, "coming in from the cold" of a life of constant touring.
Шығу тегі
Англиядағы театрдың дамуы 16-17 ғасырларда оқшауланған құбылыс болған жоқ; ұқсас дамулар басқа Еуропа елдерінде де бірдей кезеңде, түрлі деңгейде орын алды. Ағылшын актерлеріне әсер еткен факторлар көрші елдердегі актерлерге де әсер етті, әсіресе Шотландияда, Францияда, Данияда және Солтүстік Германиядағы Саксония мен Рейнланд-Пфальц сияқты мемлекеттерде. Дегенмен, басқа қоғамдардағы жағдайлар Англиядағыдан айтарлықтай ерекшеленді; төмендегі талқылау 16 және 17 ғасырлардағы Англияға қатысты. Орта ғасырдың соңы мен Ренессанс дәуірінің басында, бай және ықпалды ағылшын ақсүйек отбасылары кейде алтыдай "ойнаушыдан" тұратын труппа ұстады, дәл сол сияқты ақсүйектер көңіл көтеру үшін жоңғарлар немесе акробаттарды ұстағандай. Ағылшын театры Тюдорлардың театрға деген құштарлығынан зор пайда көрді. Генрих VII "Lusores Regis" деп аталатын труппаны ұстады, ол, шамасы, төрт ер адам мен бір ұлдан тұрған, костюмдерін жылдам ауыстыруға және бірнеше рөлді сомдауға дағдыланған актерлер тобы болды. Алғашқы кезеңде ойнаушылар, акробаттар және басқа да ойын-сауық шеберлері арасындағы шекара анық болған жоқ. Бірақ ойнаушылар труппасын ұстау шут ұстағаннан қымбатқа түсетін; ойнаушылар (әдетте үй шаруасының жұмыстарын да атқаратын) түрлі қалаларға саяхаттап, өнер көрсету арқылы табыс тауып, шығындарын өтеуге болатын. Осы практика ортағасырлық ақсүйектердің демеушілік көрсету үлгісінен алыстап, коммерциялық және капиталистік үлгіге қарай дамуға ықпал етті. 16-шы ғасырдың басы мен ортасындағы ағылшын Ренессанс театры туралы біздің шектеулі біліміміз осындай саяхаттардың сирек кездесетін жазбаларынан және ағылшын корольдік сарайындағы эпизодтық қойылымдардан алынған. Бұл дәуірдегі бір қызықты құбылыс – жасөспірім актерлерден тұратын труппалардың пайда болуы болды. Ересек актерлер труппаларында ұл балаларды әйел рөлін ойнау үшін пайдалану ортағасырлық театр тарихында, атақты мистик пьесалар мен нәрліліктерде бұрыннан бар еді. Бірақ бүкіл драмалық қойылымдар үшін ұл балалардың актерлік құрамын пайдалану 16 ғасырдың басында басталды, ол кафедральдық шіркеулермен, шіркеулермен және мектептермен байланысты ұл балалар хорларын пайдаланды. Уақыт өте келе бұл практика кәсіби сипатқа ие болды және бала актерлер труппалары Елизавета дәуірінде және одан кейінгі Якоб және Каролин дәуірлерінде драманың дамуында маңызды рөл атқарды. (Қараңыз: Капелла балалары; Пауыл балалары; Бистон жігіттері; Корольдің ойыншыларының балалары.)
Шығындар
Ойыншы компанияларға декорацияға ақша жұмсау қажеттігі болмады, ал олардың сахналық жабдықтары көбінесе қарапайым болды (әрине, себебі әр компания табысының маңызды бөлігін гастрольдер арқылы табады, ал кейбір компаниялар үй театры болмастан үнемі гастрольде болады). Дегенмен, костюмдерге жұмсалатын қаржы жоғары болды: корольдерді, кардиналдарды, ханзадаларды және ақсүйектерді сомдайтын актерлер сол рөлге сай болуы керек еді. Компаниялар костюмдеріне жүздеген фунт стерлинг инвестициялаған, "көрікті атластық костюмдерге" және "әсем көйлектерге", "алтынмен тігілген қызыл плащтарға және күміспен әшекейленген күлгін атластық плащтарға", "карнеол барқыт, жалын, қызыл және жасыл түсті" дублеттерге, сондай-ақ әйелдердің ақ атлас және алтын матадан жасалған көйлектеріне. 1605 жылы Эдвард Аллен өзінің "Адмиралдың адамының киім-кешегіндегі" үлесінің құны 100 фунтқа жететінін айтқан, ал Аллен сол кезде компанияның тоғыз үлескерінің бірі болған. Компания қаржылық қиындыққа тап болғанда, мүшелері кейде костюмдерін кепілге қоюға мәжбүр болады, мысалы, 1593 жылғы оба жылдары Пемброк адамы жасағандай. 1605 жылы актер Огастин Филлипс өсиеті бойынша шәкіртіне киім-кешегінен бірнеше заттарды қалдырған, олардың ішінде "көңілді түсті" барқыт шалбар, күлгін плащ, ақ тафтадан жасалған дублет және қара тафтадан жасалған костюм болған. Бұл қазіргі адамға ескіше және қызық көрінуі мүмкін, бірақ "теңіз жасыл атластан жасалған дублет пен шалбардың құны 3 фунт болғанда", Филлипстің заттарының ақшалай құны едәуір болды. Актерлер компанияның костюмдерін рұқсатсыз кигені үшін қатаң жазаға тартылуы мүмкін. [Роберт Доуес мысалынан көріңіз.] (Ойыншылар пайдаланылған киім нарығынан шығындарын азайтуға мүмкіндік алды. Мысалы, Корольдің адамы «Шахмат ойынында» Қара рыцарь рөлін сомдайтын актер үшін Гондомардың киім-кешегінен тасталған заттарды сатып алды. Көбінесе «жоғары мәртебелі лордтар мен рыцарьлар қайтыс болғанда» өздерінің сән-салтанатын қызметшілеріне қалдыратын, олардың көп бөлігі қызметшілерге лайықсыз болатын. Мұндай киімдер актерлердің меншігіне өтетін.) Екінші маңызды шығын – пьесалардың сценарийлері. 1600 жылдардың басында драматургтарға бір пьеса үшін 6-7 фунт стерлинг (немесе екі костюмнің құны) төленеді. Бірақ компаниялар үнемі өзгеріп отыратын репертуармен жұмыс істегендіктен, оларға көптеген пьесалар қажет болды. Филипп Хенслоудың күнделігі 1597-1603 жылдар аралығында ондаған атауларды тіркеген; Ворчестер адамы 1602 жылы Лондонға алғашқы маусымын бастағанда, Хенслоудың драматургтерінен оншақты жаңа пьеса сатып алып, қолдағы пьесаларын толықтырды. Компанияның үлескерлері жалдамалы адамдары мен балаларына да жалақы төледі. Жалақы уақыт өте келе және компаниядан компанияға, жағдайдан жағдайға өзгеріп отырды, бірақ жалпы орташа ең төменгі жалақы күніне 1 шиллинг болды, бұл қолөнершінің жалақысына тең. Балалардың жалақысы шамамен жартысына тең болса да, олар көбінесе тәлімгерлік келісім бойынша ұсталатын, бұл егжей-тегжейлі түрде әртүрлі болуы мүмкін.
Жоспарлау
Жалпы театрларда аптасына алты күн қойылым қоюға рұқсат етілді; театрлар жексенбі және Ұлы жұма сияқты маңызды діни мерекелерде жабылатын. Ойыншыларға тағы да бірқатар шектеулер қойылды, олардың кейбіреулерін олар мүмкіндігінше айналып өтуге тырысты. Олар ораза айында толығымен қойылым қоюды тоқтатуға тиіс болған, бірақ бұл талапты жиі бұзатын. Мысалы, 1592 жылдың көктемінде Лорд Стрейндждің труппасы ораза айында Роза театрында күн сайын қойылым қойды. 1623 жылдан кейін труппалар ораза айындағы шектеуді сер Генри Гербертке, "Сауықтандыру шеберіне" пара беріп айналып өтетін. Ойыншылар сақтаған бір шектеу, оны бұзу өте қиын болған, – қатерлі жұқпалы ауру эндемикалық деңгейден эпидемиялық деңгейге көтерілген кезде күшінде болатын тыйым. Англияның қайта жаңғыру дәуірінің көп бөлігінде, театрлар обалық тізілімдегі (Лондон және кейбір маңындағы аудандардың апталық өлім туралы есебі) өлім-жітім көрсеткіші белгілі бір деңгейден асып кеткенде жабылатын. 1604 жылы бұл көрсеткіш аптасына 30 адамды құрады, ал 1607 жылы 40 адамға дейін көтерілді. 1592 жылдың маусымынан 1594 жылдың сәуіріне дейін қатерлі эпидемия салдарынан театрлар дерлік толығымен жабылды; 1593 жылы 11 000 лондондық обадан қайтыс болды. (Жұқпалы ауру қысқы суық ауа райында әдетте басылатын; театрлар сол жылдардың қысқы айларында қысқа мерзімге ашылатын.) 1603 жыл да ауыр оба жылы болды, Лондонда 30 000 адам қайтыс болды; театрлар 1603 жылдың наурыз айынан, шамамен 1604 жылдың сәуір айына дейін жабылды. Басқа да қатерлі эпидемиялар 1625 жылы (сегіз ай бойы, қазанға дейін) және 1636 жылдың мамырынан 1637 жылдың қазанына дейін театрлардың жабылуына себеп болды. Бұл жабылу кезеңдері актерлік труппалар үшін әрқашан ауыр тиеді; кейбіреулері Лондоннан тыс қалалар мен елді мекендерде гастрольдеу арқылы аман қалды, ал кейбіреулері мүлдем жойылды.
Елизавета дәуірі
Джеймс Бербидж 1576 жылы драма театрының алғашқы тұрақты орнын салған кезде басталған танымал драманың өрбуі ортағасырлық ұйымдастыру үлгісінен және коммерциялық театрға қарай жасалған маңызды қадам болды; бірақ бұл эволюция ең жақсы жағдайда "даму үстіндегі жұмыс" сияқты еді. Осы кезеңде актерлер труппалары ақсүйектердің қолдауын қажет етті. Англиядағы қолданыстағы заң жүйесі ел аралап саяхаттайтын "егесіз адамдарды" сарандыққа ұшыратты және оларды әртүрлі жазалауларға тартты. Жергілікті билік актерлерге ыңғайлылық танытудың орнына көбінесе жаулық танытты; Лондон корпорациясы, Лорд-мэрден бастап, альдермендерге дейін, пуритандықтар сияқты актерлік труппаларға ашық жаулық көрсетті. Ақсүйектердің қолдауы, ең болмағанда, кәсіби актерлердің қоғамда жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін заңдық жамылғы болды. Кейбір жағдайларда, әсіресе кезеңнің соңына қарай, ақсүйектердің қолдауы осы заңдық жамылғыдан аспады; актерлер труппасы қаржылық және басқа жағынан тәуелсіз ұйым болды. Керісінше, кейбір ақсүйектер өз актерлеріне ыстық қабақ танытты. Лордтар Хунсдон, Генри Кэри, 1-ші барон Хунсдон (1524-96 жж.) және оның ұлы Джордж Кэри, 2-ші барон Хунсдон (1547-1603) өздерінің труппасының құнды қорғаушылары болды, және олар Лорд Чемберленнің кеңсесінде (1585-96 жж. және 1597-1603 жж.) қызмет еткенде, ағылшын драмасының барлығына да қызмет етті. Хунсдонның бұл труппасы, кейінгі ұрпаққа Лорд Чемберленнің адамдары ретінде белгілі болды, 1594 жылы қайта құрылғанда, ұзаққа созылған обадан кейін, қазіргі заманғы акционерлік коммерциялық компания сияқты ұйымдастырылды (осы тұста оның тұжырымдамасы дами бастады). Компанияда бірнеше серіктес немесе акционерлер болды, олар шығындарды төлеу үшін қаражаттарын біріктірді және пайданы бөлісті, бұл көбінесе демократиялық тәсілмен жасалды (кем дегенде акционерлер үшін, жалдамалы актерлер мен шәкірттер үшін емес). Олардың басты қарсыластары, Адмиралдың адамдары, капиталистік ұйымның кемшілік нұсқасынан зардап шекті: Филип Хенслоу үлкен бизнес автократы, жер иесі және қарыз берушінің қоспасы сияқты әрекет етті. Ол бірнеше актерлік труппаларды басқарды, бірнеше театрлар салдырды және оларға ие болды, сондай-ақ төлемдер мен несиелер арқылы актерлер мен драматургтарды (акционерлерді қоса) бақылады. (Бұл жағдайдың жақсы жағы – Хенслоудың сақталған қаржылық жазбалары оның дәуіріндегі театр жағдайлары туралы бізге толыққанды мәлімет береді, бұл басқа ешбір дереккөзбен салыстыруға келмейді.) Басқа труппалар осы ұйымдастырудың екі шегінің арасында әртүрлі болды. (Лебедь театрының құрылысшысы Фрэнсис Лэнгли Хенслоу сияқты жұмыс істеді, бірақ одан азырақ сәтті және қысқа мерзімге.) Елизавета дәуіріндегі драма ең жақсы жағдайда ұйымдастырылған тәртіпсіздік болды; саяси себептермен жеке труппаларды, тіпті бүкіл кәсіпті де басып тастау сирек емес еді. [Толық мәлімет үшін: Иттер аралы.] Жергілікті тұрғындар кейде өз аудандарына салынған театрларға қарсылық білдірді. Актерлердің жеке труппалары күресіп, сәтсіздікке ұшырады және қайта құрылды; осы өзгерістерді қадағалау ғалымдардың мазасыздығы мен студенттердің пәлесіне айналды. Дегенмен, драма өте танымал болды, Патшайым мен сарайдан бастап, қарапайым халыққа дейін; шын мәнінде, осы кезеңдегі театр көрермендерінің ерекше поляризациясы, жоғары және төмен таптың драмаға қолдау көрсетуі, ал орта таптың пуритандық көзқарастардың өсуіне қарсылық білдіруі таң қалдырарлық және қызықты құбылыс. Театрлар көбейді, әсіресе (бірақ тек қана емес) қала қабырғаларынан тыс, Шордичтегі солтүстік аудандарда немесе Темза өзенінің оңтүстік жағалауындағы Саутварктегі Банксайд пен Париж бағында: Перде, Роза, Лебедь, Фортуна, Глобус, Блэкфрайерс – бұл атақты тізім.