Кіріспе

Ортақ бағалау ипотекасы, көбінесе "ОБИ" деп қысқартылатын, – бұл үйді сатып алушы үйдің құнының өсім процентін несие берушімен бөлісетін ипотека түрі. Қарсылығында, несие беруші базардағы қолданыстағы пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлемеге келіседі. Несие беруші қарызды өтеудің бір бөлігін немесе барлық бөлігін мүліктің құнының өсуінен (бағалаудан) үлес ретінде алуға келіседі.

Ұлыбританияда

Ортақ бағалау ипотекасы – мүліктік капиталды босатудың бір түрі ретінде жасалатын ипотека. Несие беруші қарыз алушыларға мүлік құнының болашақтағы өсімінен үлес алу шартымен капитал сомасын береді. Қарыз алушылар өмір бойы мүлкінде тұру құқығын сақтайды. 1996–1998 жылдар аралығында сатылған ортақ бағалау ипотекалары оларды рәсімдеген қарыз алушылар үшін әрдайым тиімді болып шыққан жоқ.

Сату және маркетинг

Шотландия банкі 1996 жылдың қарашасы мен 1998 жылдың ақпаны аралығында 12 000-ға жуық, ал Barclays банкі 1998 жылдың мамыры мен тамызы аралығында 3 000-ға жуық ортақ үлесті ипотекалық несиелерді сатты. Шотландия банкі оларды қаржы кеңесшілері мен ипотекалық брокерлер арқылы, ал Barclays тікелей несие алушыларға сатты. Barclays банкі жалпы сомасы 100 миллион фунт стерлингтік ортақ үлесті ипотекалық несиелер берген, сондықтан олардың әрбір несиесінің орташа көлемі шамамен 33 333 фунт стерлингті құрады. Barclays банкінің ортақ үлесті ипотека туралы ақпараттық құралында олар "45 жасқа толған немесе одан асып, 60 000 фунт стерлингтен асатын мүліктің иесі еңкейген жастағы үй иелерінің қажеттіліктері мен өмір салтына арнап әзірленген" делінген. Олар көбінесе 65 жастан асқан адамдарға бағытталған және ипотекалық несиесін толығымен төлеп болған адамдар үшін өте қолайлы деп саналды, бұл оларға үйлерін сатпай, үйлеріне жинаған ақшаны босатуға мүмкіндік берді. 2014 жылы ортақ үлесті ипотекалардың шамамен жартысы әлі де қолданыста болды.

Қарыз және оны өтеу

Бірлескен бағалау бойынша ипотека кредиті беруші мүлік құнының 25%-ға дейінгі соманы қарыз ретінде берген. Қарыз алушы мүліктің иесі болып қала берді және мүлік сатылғанға дейін немесе қарыз алушы қайтыс болғанға дейін ешқандай төлем жасалған жоқ. Ол кезде төлем – бастапқы қарыз сомасы мен мүлік құнының өсуінен алынған үлес болатын. Кредитордың үлесі бастапқыда қарызға алынған мүлік құнының үш есесіне тең болды. Егер мүлік бағалаудан төмен сатылса, қарыз алушының үлесі тағы да азаяды. Barclays компаниясының бірлескен бағалау бойынша ипотека туралы нұсқауында бастапқы бағасы 100 000 фунт стерлинг, ал соңғы бағасы 150 000 фунт стерлинг болатын мүлік мысалы келтірілген. Егер қарыз мүлік құнының 75%-ын құраса, кредитордың бағаның өсуінен алатын үлесі де 75%-ды құрар еді. Пайыз ай сайын төленді, ал соңғы төлем – бастапқы қарыз сомасы мен кредитордың бағаның өсуінен алатын үлесі. Бірлескен бағалау бойынша ипотеканың үлкен төлем сомасы және қалған меншік капиталының аз үлесі қарыз алушыда кішірек мүлікке көшуге жеткілікті қаражат болмауы мүмкін дегенді білдіреді. Қарыз алушыда зейнеткерлік үйінің төлемдерін жасауға азырақ ақша болады, бұл жергілікті билік органдарына осы төлемдерге үлкен үлес қосуды талап етеді. Сондай-ақ, қарыз алушы балаларына немесе немерелеріне аз ақша қалдырады, олардың кейбіреулері қарыз алушыға көп жылдар бойы күтім жасаған болуы мүмкін. Керісінше, мүліктің құны өзгермеген немесе төмендеген жағдайда, бірлескен бағалау бойынша ипотека тиімді түрде пайызсыз болар еді.

Ортақ бағалау бойынша ипотеканың пайда болуы

Беттина фон Штаммның "Инновация, дизайн және шығармашылықты басқару" кітабының 23-тарауында, 2003 жылы жарық көрген бірінші және 2008 жылы жарық көрген екінші басылымдарында, ортақ бағалау ипотекасының пайда болу тарихы туралы толыққанды мәлімет берілген. 23-тараудың тақырыбы: "Қаржылық қызметтердегі инновациялар, 8-кезеңдік зерттеу: Шотландия банкінің ортақ бағалау ипотекасы". Бұл тараудың мазмұнының қысқаша нұсқасы:

Идея негіздеме және сатып алу

Крейг Корн, Merrill Lynch-тің құрылымдалған қаржы бөлімінің директоры, инвесторларға ең ірі активтер тобына – тұрғын үй нарығына қол жеткізудің жолын іздеді. Бұл нарықта, көбінесе байлықтарының көп бөлігі үйлерінде сақталған, меншік иелері басымдық құрды. Ал нарықтағы жекеменшік жалға берілетін тұрғын үй секторына коммерциялық инвестициялар мүлікті басқарудың қымбаттығы және иеліктен айырудың қиындығы салдарынан тоқталды. Инвестицияны ипотекамен байланыстыру инвесторларға тұрғын үй нарығының меншік иелерінің үлкен секторларына қол жеткізуге және меншік иелеріне өз активтерін қаржылық тұрғыда пайдалануға мүмкіндік берер еді. Ал толық тізімді ол 1999 жылдың желтоқсан айында жариялады. Ол "Миллениум Продуктс" компанияларын "британдық инновациялардың, шығармашылықтың және дизайнның ең жақсы үлгісі" деп атады. Шотландия банкі ұсынған бөліскен құн өсімі ипотекасын Дизайн кеңесі былай сипаттады: "Бұл ипотека сізге үйіңізде сақталған ақшаны 0% пайыздық төлеммен босатуға мүмкіндік береді, үйді сатудан түсетін құнның өсімінен үлес алу шартымен". Сипаттамада үй құнының өсімінен алынатын үлестің мөлшері көрсетілмеген. 1999 жылдың желтоқсанында "Миллениум өнімдерінің" соңғы тізімі жарияланған кезде, Шотландия банкі мен Барклейс банкі ешқайсысы бөліскен құн өсімі ипотекасын сатуды ұсынбады.

Ұлыбританиядағы тұрғын үй бағасының индексі

Шотландия банкі 1996 жылдың қарашасында үлестік бағалау ипотекасын сата бастағанға дейінгі 20 жыл ішінде Ұлыбританияның үй бағасының индексі 1976 жылдың қазан айында 10 682 фунт стерлингтен 1996 жылдың қазан айында 59 885 фунт стерлингке дейін өсті, бұл 460% (49 203 фунт стерлинг) өсім және орташа үй бағасының инфляциясы жылына 9,0% құрады. Барклейс банкі 1998 жылдың мамыр айында үлестік бағалау ипотекасын сата бастағанға дейінгі 20 жылда Ұлыбританияның үй бағасының индексі 1978 жылдың сәуірінде 12 429 фунт стерлингтен 1998 жылдың сәуірінде 69 757 фунт стерлингке дейін өсті, бұл 461% (57 328 фунт стерлинг) өсім және орташа үй бағасының инфляциясы жылына 9,0% құрады. Мүліктің құны жоғары деңгейде өсуін күту әбден орынды болған. Дегенмен, үлестік бағалау ипотекасы интернет кеңінен қолданысқа түспей тұрып сатылды. Әлеуетті клиенттер мен олардың заңгерлері Ұлыбританияның үй бағасы индексі туралы ақпаратқа оңай қол жеткізе алмады, ал ипотека беретін банктерде бұл ақпарат болды.

Реттеу

1990 жылдары ипотекалық несиелер толыққанды реттелмеген еді. Банктер Банктік кодекс бойынша өз еркімен жұмыс істеді, ал ипотекалық несие берушілер Ипотекалық несие берушілер кодексі бойынша өз еркімен жұмыс істеді. Банктік кодекске сәйкес жұмыс істеу үшін банктер клиенттерге әділетсіз қараған жағдайда жағдайды түзетуге заңдық құқығы бар Қаржылық омбудсмен қызметіне тіркелуге міндетті болды. Barclays Bank және Bank of Scotland ортақ үлесті ипотеканы өз брендтерімен таңдауға мүмкіндік бергенімен, олар ипотеканы басқару және беру үшін жеке компаниялар құрды. Бұл жеке компаниялар Банктік кодекске қол қоймағандықтан, Қаржылық омбудсмен қызметі клиенттердің ортақ үлесті ипотекаға қатысты шағымдарын қарауға құқылы болмады. Кодекстің талаптары он негізгі міндеттемеде қамтылған, олардың ішінде клиенттерге ипотеканың қаржылық салдарымен танысуға көмектесу де бар. Қаржылық қызметтерді қадағалау органы (FSA) ипотекалық қызметті 2004 жылдың 31 қазанында ғана реттеуді бастады. 2013 жылдың 1 сәуірінде FSA Қаржылық жүргізу органы (FCA) деп өзгертілді.

Заңнама

1974 жылғы Тұтынушылар несие туралы заң тұтынушылар несиесіне қатысты заңды маңызды өзгерістерге ұшыратты. 2006 жылғы Тұтынушылар несие туралы заң 1974 жылғы Тұтынушылар несие туралы заңның қолданылу аясын кеңейтті, Қаржылық омбудсмен жүйесін құрды және Әділ сауда басқармасының өкілеттіктерін күшейтті. Ол қарыз алушыларға сот арқылы қарыз алушы-кредитор арақатынастарындағы теңсіздікті даулауға мүмкіндік береді. Кейбір бірлескен бағалау ипотекасының клиенттері мен олардың отбасылары мүліктің бастапқы құнының 25% құрайтын несиені, мүліктің құнының 75% және несие сомасы есебінен қайтару шартын қарыз алушы-кредитор арақатынасындағы теңсіздік деп санайды. 1999 жылғы Тұтынушылармен жасалатын шарттардағы әділетсіз шарттар туралы ережелердің 7-тармағында былай делінген: «Сатушы немесе жеткізуші шарттың кез келген жазбаша талабын қарапайым және түсінікті тілмен жазуға тиіс, ал жазбаша талаптың мағынасы туралы күмәні болса, тұтынушыға ең тиімді түсіндірме басым болады». 8-тармақ та әділетсіз шарттың «шарт бойынша тараптардың құқықтары мен міндеттеріндегі маңызды тепе-теңдікті бұзып, тұтынушыға зиян келтірсе, тұтынушы үшін міндетті емес» екенін көрсетеді.

Ертедегі келіспеушіліктер

1997 жылдың қазан айында Харольд Фишер және оның әйелі Шотландия банкінен оның ортақ үлесті ипотекалық схемасы бойынша 90 000 фунт стерлинг қарыз алды. Қарыздың үшінші жылында Фишер мырза үй бағасының күрт өскенін және осының салдарынан Шотландия банкі алдындағы қарызының одан да көп ұлғайғанын түсінді. Ол банкке алаңдауын білдіріп хат жазды, бірақ олар оның келісімшартқа қол қойғанын мәлімдеді. Фишер мырза арызбен Қаржылық омбудсмен қызметіне жүгінді, бірақ ол оның пайдасына шешім қабылдамады. Олар ортақ үлесті ипотекалық дауларда көбінесе банктердің пайдасына шешім шығаратынын хабарлады. 2003 жылдың тамызында "Таймс" газеті Джеффри Кук ісін жариялағаннан кейін, олар оқырмандарынан қарыздардың ауыртпалығына тап болғандары туралы көптеген хаттар, телефон қоңыраулары мен электрондық хабарламалар алғанын айтты.

Топтық іс-қимылдар

Shared Appreciation Mortgage Action Group (SAMAG) 2009 жылы Беркширдің Рединг қаласында орналасқан RWP Solicitors (Ричард Уилсон Пангборн) компаниясының сот ісі бөлімінің басшысы болған Хиллари Мессер құрды. 300-ден астам ортақ бағалау ипотекалық несие клиенттері топтық іс бойынша заңгерлердің шығындарына әрқайсысы 5000 фунт стерлинг, барлығы 1,5 млн фунт стерлинг төледі. Хилари Мессердің айтуынша, Тұтынушылар несие туралы заңға енгізілген соңғы өзгерістер банктерді ипотекалық несиелер бойынша сотқа беру мүмкіндігін ашты. Заңға сәйкес, егер сот кредитор мен борышкер арасындағы қарым-қатынас борышкерге әділетсіз деп тапса, ол несие шартының шарттарын өзгертуге кең өкілеттіктерге ие болды. 2009 жылдың қаңтар айында банктерге іс-қимылға түсу туралы заңдық хат жіберілді. 2009 жылғы 14 шілдеде өткен сот отырысында топтық сотқа шағымдану туралы бұйрық (GLO) сұралды және ол 2009 жылғы 5 қазанда Жоғары Сотта бекітілді, бұл ортақ бағалау ипотекалық несие клиенттеріне банктерге қарсы топ ретінде сот ісін қозғауға мүмкіндік берді. Банктер бұл шешімге қарсы шағымданып, басқа судьямен бірге шағымын ұтып алды. Клиенттердің адвокаттарына қосымша қаржы қажет болды, бірақ клиенттерде ол жоқ еді, сондықтан олар өз ісін қайтарып алды. Осыдан кейін клиенттер банктердің сот шығындарын төлеуге міндетті болды. 2021 жылдың маусым айында Teacher Stern заңгерлік фирмасы 1990 жылдардың соңында ортақ бағалау ипотекасын алған 37 клиент атынан Barclays Bank-пен сәтті келіссөздер жүргізгенін мәлімдеді. Келісімнің егжей-тегжейі құпия сақталады. Teacher Stern LLP, Шотландия банкіне (Lloyds Banking Group құрамына кіреді) қарсы іс бойынша 160 ортақ бағалау ипотекасы талапкерін 2024 жылдың 31 қаңтарында басталатын сот процесінде өкілдік етті. Сот отырысының басталуына бір күн қалғанда Teacher Stern өз веб-сайтында талапкерлер мен Bank of Scotland (және басқа да жауапкерлер) коммерциялық келісімге келгенін жариялады, жауапкерлік мойындамауымен. Келісімшарттың шарттары құпия екені және ипотекаға немесе оның шарттарына ешқандай өзгеріс енгізілмейтіні айтылды. Teacher Stern LLP, Trowers and Hamlins LLP, Clarke Willmott LLP және Acuity Law LLP Барклейс пен Bank of Scotland-қа қарсы жаңа талаптарды жоспарлап отыр, бірақ Clarke Willmott Bank of Scotland-қа қарсы талаптарды ұсынбайды. Clarke Willmott және Acuity Law клиенттерге "Жеңіске жеткен жағдайда ғана төлеу" (No Win No Fee) шартын ұсынуы мүмкін. 1996-1998 жылдар аралығында Шотландия банкі сатқан кейбір ортақ бағалау ипотекалық несиелерде "Шотландия заңдарына сәйкес реттелетін және түсіндірілетін" келісімдер болды. Қазіргі уақытта ағылшын заңгерлері шотландтық ортақ бағалау ипотекасының клиенттері немесе олардың отбасылары атынан топтық талаптарды ұсынуға дайын емес. "Шотландиялық SAM" Facebook тобына көбірек адам қосылған кезде, олардың атынан шотландтық заңгерлер арқылы топтық талап ашуға мүмкіндік тууы керек.

Медиа қамту

Ұлттық газеттерде ортақ бағалау ипотекасына қатысты көптеген хабарламалармен қатар, 2003 жылғы тамыз айындағы «Кім?» журналында, сондай-ақ 2006 жылғы қыркүйек және 2007 жылғы тамыз айларындағы «Saga» журналында да жарияланды. Би-би-си-дің «Inside Out South» бағдарламасы ортақ бағалау ипотекасын зерттеп, Ник Уоллис жүргізген репортаж 2014 жылғы 8 қыркүйекте BBC One арнасында көрсетілді. Уоллис бағдарламасында сұхбат алғандардың бірі – Гэмпширдегі Нью-Форест-Ист округінің парламент депутаты доктор Джулиан Льюис. Әли Хусейннің 2021 жылғы 26 қыркүйекте «The Sunday Times» газетінде жарияланған ортақ бағалау ипотекасы туралы мақаласы жарық көрді. Мақалада, Шотландия банкінің 150 SAM клиенті атынан ұстаз Стерн арызбен жоғары сотта 2021 жылғы қазан айында алдын ала сот отырысы өтетіні айтылды. Арызда SAM ипотекалары тұтынушылар үшін «мүлдем қолайсыз» және 1974 жылғы Тұтынушылар несиелері заңына сәйкес «әділетсіз» деп көрсетілген. Бас заңгер – Дэвид Боуман. 2024 жылғы 4 ақпанда «The Sunday Times» газеті Әли Хусейннің «Адилетсіз несиелері үйлерін жоғалтқан отбасылардың жеңісі» деген мақаласын жариялады. Мақалада Шотландия банкінің сотта «әділетсіз» акцияларды шығару схемасын (ортақ бағалау ипотекасы) қорғаудан соңғы сәтте бас тартқаны хабарланды.

Коммерциялық ипотека бойынша

Ортақ бағасы жоғарылаған ипотека – несие берушінің, кепілдікпен қамтамасыз етілген мүліктің құны өскенде, осы өсімнің бір бөлігін алу шартымен, қолданыстағы нарықтық пайыздық ставкадан төмен пайыздық ставкаға келісуі болып табылады. Бағасы өскен құнның үлесі шартты пайыз деп аталады, ол мүлікті сату немесе ипотека тоқтатылған кезде анықталып, төленеді. Мысалы, егер ағымдағы пайыздық ставка 6% болса және мүлік 500 000 долларға сатып алынса, қарыз алушы 100 000 доллар бастапқы төлем жасап, 30 жылға есептелген 400 000 долларлық ипотека алады. Несие беруші мен қарыз алушы 5% төмен пайыздық ставкаға және мүліктің бағасының өсімінен 20% шартты пайызға келіседі. Пайыздық ставканың төмендеуі ай сайынғы төлемді 2 398 доллардан 2 147 долларға дейін төмендетеді. Дегенмен, ай сайынғы төлемдерді үнемдеудің орнына, мұнда бір шарт бар. Егер мүлік кейін 700 000 долларға сатылса, шартты пайыз туралы келісімге сәйкес, қарыз алушы несие берушіге пайданың 20% -ын, яғни 40 000 долларды төлеуге тиіс. Мүліктің бағасының өсіміне қатысу арқылы несие беруші оның құнына байланысты қосымша тәуекелге ұшырайды. Сондықтан, бұл сауданың тиімділігі тұрғын үй нарығының жағдайына байланысты. Ортақ бағасы жоғарылаған ипотека, капиталды бөлісу келісімінен өзгешелігі – қарыздың негізгі сомасы мүлікпен қамтамасыз етілген мөлшерде шартсыз міндеттеме болып табылады. Осылайша, егер мүліктің құны төмендесе, қарыз алушы әлі де қалған негізгі соманы төлеуге тиіс, ал егер қарыз алушы мүлікті зиянмен сатса, шартты пайыз қарапайым 0 (нөл) болады. Ішкі кірістер қызметінің 83-51 нөміріндегі 1983 жылғы қаулысы, ортақ бағасы жоғарылаған ипотекадағы шартты пайыздың салық төлеуге жататын ипотекалық пайыз ретінде қарастырылуына қатысты шарттарды белгілейді. Атап айтқанда, ортақ бағасы жоғарылаған ипотека, капиталды бөлісу келісімі ретінде қарастырылмау үшін, негізгі соманы төлеу жөніндегі шартсыз міндеттемені міндетті түрде көздеуі керек, бұл басқа салықтық салдарларға әкелуі мүмкін. Салық заңдарының күрделілігі және жеке жағдайларға бейімделген шарттар ескерілгенде, жеке, коммерциялық емес ипотекалық несиелерді әрқашан жылжымайтын мүлік саласындағы заңгердің кеңесімен рәсімдеу керек.

Қолжетімді тұрғын үйде (субсидияланған тұрғын үй иелігі)

Ортақ бағалау шарттары коммерциялық емес ұйымдар мен жергілікті мемлекеттік органдар тарапынан да қолданылады. Бұл ортақ бағалау несиелері екінші ипотека ретінде құрылған, бірақ қарыз алушылар үйді сатқанға (немесе кейбір жағдайларда бірінші ипотеканы қайта қаржыландырғанға) дейін төлем жасамайтындықтан "жайсыз" деп есептеледі. Сату немесе қайта қаржыландыру кезінде отбасы несиенің толық сомасын және үй бағасының өсуінің бір бөлігін қайтаруға міндетті. Осылайша, субсидия беруші ұйымға қайтарылатын сома үй бағасының өсуіне байланысты болады, бұл мемлекеттік субсидиялардың "сатып алу күшін" сақтауға көмектеседі. Ортақ бағалау несие бағдарламаларын жобалаудың бір әдеттегі тәсілі – үйді сату кезінде төленетін бағалау үлесін субсидияланған бастапқы сатып алу бағасының үлесіне сәйкес етуі. Мысалы, егер бір отбасы 250 000 доллар тұратын үйді сатып алу үшін 50 000 доллар субсидия алса, онда отбасы бастапқы 50 000 долларды қайтарудан басқа, сату кезінде үй бағасының өсуінің 20 пайызын (50 000 долларды 250 000 долларға бөлгенде) қоғамға беруге міндетті болады. Ортақ бағалауға қосымша шектеулер де қойылуы мүмкін, мысалы, Сиэтл қаласы ұсынатын бастапқы төлемге көмектесу сияқты, қарыз ақшасына 6% максималды тиімді пайыздық мөлшерлеме шектеуі.