Кіріспе

Жапондық бас бостандығынан айырылғандар (JSP) – 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс Азияда аяқталғаннан кейін Жапония үкіметі берген, тұтқынға алынған жапондық әскерилерге арналған атау. Бұл атау одақтастардың қамауындағы жапондық әскери тұтқындарының JSP деп танылатынын, оларға Түтінші Женева конвенциясының тұтқындарға қатысты ережелері қолданбайтынын және олардың заңдық қорғанысы шектеулі екенін көрсетеді. Жапон үкіметі бұл ұсынысты одақтастарға ұсынды, олар адам күшінің жетіспеуіне байланысты, құқықтық негізі болмаса да, оны қабылдады.

Өмірбаян

"Жапондық берілген әскери қызметкерлер" (JSP) терминін 1945 жылы Азиядағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Жапония үкіметі енгізді. Бұл термин одақтастардың қолындағы жапондық әскери тұтқындарына қатысты қолданылды, себебі тұтқынға түсу Жапония империясының әскери нұсқаулықтарымен және милитаристік қоғамдық нормаларымен қарама-қайшы келетін. Барлық JSP үшінші Женева конвенциясының тұтқындарға қатысты ережелеріне бағынбады және заңдық қорғаулары шектеулі болды. Жапон үкіметі бұл ұсынысты одақтастарға ұсынды, олар адам күшінің жетіспеуіне байланысты құқықтық негізі болмаса да, оны қабылдады.

Іске асыру

1945 жылы одақтастар өздерінің күзетіндегі жапондық әскери тұтқындарын JSP деп белгілеуді бастады. Бұл іске ең көп қатысқан одақтас держава – Ұлыбритания империясы болды, ол логистикалық қиындықтарды жеңу және соғыстан кейін Азиядағы отарларына еуропалық бақылауды қайта орнату үшін жұмыс күші көздерін іздеді. Жапон әскерлері басып алған британдық колониялардағы билігін қайта орнатумен қатар, Ұлыбритания бастапқыда француздық және голландтықтардың француз Индокитайы мен Голландия Шығыс Үндісіне бақылауды қайтаруға жасаған әрекеттерін де қолдады. Нидерланд Үндістанының азаматтық әкімшілігі де JSP-ні пайдаланды. 1945 жылдан кейін жұмыс күшінің күрт жетіспеуіне байланысты JSP британдықтар үшін ғана емес, күзетшілер мен жұмысшылар ретінде, сонымен қатар жиі жауынгерлік міндеттерге де тартылды. АҚШ британдықтардың JSP-ні ұстап тұруын бірнеше рет сұраққа алды, олар бұл практиканың заңдылығына күмән келтірді.

Француздық Индокитай

JSP 1945-1946 жылдар аралығында Вьетнам соғысына қатысты, онда британдықтар француз Индокитайы колониясын қайта бақылауға алуда француздарға көмектесті. Жұмысшылық міндеттерді орындаумен қатар, JSP британдық қарулы күштерімен, британдық отаршылдық қосымша күштерімен және француз қарулы күштерімен бірге Вьетминь күштерімен де шайқасты. Француз отаршылдық үкіметін қайта орнату мақсатымен жүргізілген британдық операция, "Мастердом операциясы" деп аталып, үлкен табысқа жетті. Вьетминь күштерінен кем дегенде 2700 адам қаза тапты, ал одақтас күштерінен барлығы 100-ден аз адам қаза тапты.

Голландиялық Шығыс Үндістан

1946 жылы Оңтүстік-Шығыс Азия командалығының Жоғарғы одақтас қолбасшысы қызметін атқарып тұрған Луис Маунтбеттен, Бірманың 1-ші графы, Голландиялық Шығыс Үндістанда 35 000-нан астам қарулы JSP-ге жалпы басшылық етті. Қарулы JSP соғыс кезеңіндегі формаларын, ұйымдық құрылымын және офицерлік құрамын сақтап, Индонезия Ұлттық революциясында одақтас әскерлерімен бірге күресті. Олардың көрсеткен өнері соншалық, 1946 жылдың қараша айында британдық армия генералы Филипп Кристисон Кидо есімді майорға «Еңбегі үшін орден» беруді ұсынды. Революция кезінде жауынгерлік қимылдарға қатысқан JSP-нің басқа мысалдарына Магеланға британдық күштерге көмектесу үшін жіберілген жапондық жаяу әскерлерінің ротасы; Богордағы лагерьлерді күзетуге Кемпейтай қызметкерлерінің жұмылдырылуы, ал Бандунгтағы шабуылдарда жапондық артиллерия бөлімдері қолданылды, қаланың британдық гарнизоны 1500 қарулы JSP есебінен нығайтылды. Қарулы JSP Семаранг және Амбарава шайқастарында да көзге түсті.

Салдары

Одақтастар олар соғысқан әскерлерді жұмысшы және солдат ретінде пайдаланғаны анықталса туындайтын сұрақтарды ескергендіктен, жапондықтардың соғыстан кейінгі іс-әрекеттеріне қатысу деңгейін жасыруға сәттілікпен жұмыс істеді. Бірма кампаниясы мен "Zipper" операциясы кезінде одақтас күштері басып алған соңғы JSP 1947 жылдың қазан айында Жапонияға қайтарылды. Осы кезде барлық жапондық соғыс қылмыскерлері одақтас трибуналдарымен сотталды, ал кейбір JSP Қытай Республикасына және Кеңес Одағына депортацияланып, мәжбүрлі еңбекке тартылды. Бұрынғы JSP-нің бірнеше естеліктері жарияланды. Олардың ең танымалдарының бірі – Аида Юдзидің 1966 жылы жарық көрген "Британдық тұтқын: Бірмадағы жапон солдатының тәжірибесі" атты мемуары.