Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Классикалық элемент
Classical element
Ежелгі және ортағасырлық ғылым бойынша, эфир ('/iː//θ//ər/, альтернативті жазулары эфир, этер және эфирді қамтиды), сондай-ақ бесінші элемент немесе квинтессенция деп белгілі, ғаламның жер аймағынан тыс кеңістікті толтыратын зат.
According to ancient and medieval science, aether ('/iː//θ//ər/, alternative spellings include æther, aither, and ether), also known as the fifth element or quintessence, is the material that fills the region of the universe beyond the terrestrial sphere.
Мифологиялық шығу тегі
Гомердің грек тіліндегі αἰθήρ (aithḗr) сөзі "таза, жаңа ауа" немесе "ашық аспан" дегенді білдіреді. Грек мифологиясында, ол құдайлар тыныс алған таза мән деп есептелген, олардың мекендейтін кеңістігін толтырған, бұл өлшеулі адамдар тыныс алатын ауаға ұқсас. Сондай-ақ ол дәстүрлі грек мифологиясында Эреб пен Никс ұлы Этер болып бейнеленген. Этер αἴθω "көмірге айналдыру" және өзіне қатысты емес "жану, жарқырау" сөздерімен байланысты (сонымен қатар Айтиопес (эфиопиялықтар; Aethiopia-ға қараңыз) есімі де осымен байланысты, яғни "күйген (қара) бет-әлпеті бар адамдар").
The word αἰθήρ (aithḗr) in Homeric Greek means "pure, fresh air" or "clear sky". In Greek mythology, it was thought to be the pure essence that the gods breathed, filling the space where they lived, analogous to the air breathed by mortals. It is also personified as a deity, Aether, the son of Erebus and Nyx in traditional Greek mythology. Aether is related to αἴθω "to incinerate", and intransitive "to burn, to shine" (related is the name Aithiopes (Ethiopians; see Aethiopia), meaning "people with a burnt (black) visage").
Бесінші элемент
Платонның «Тимей» (58d) еңбегінде ауа туралы айта келіп, Платон «эфир (αἰθήρ) деп аталатын ең таза түрі бар» дейді, бірақ қалған жағдайда төрт элементтің классикалық жүйесін қабылдады. Академияда Платонның шәкірті болған Аристотель бұл тұста бұрынғы ұстазымен келісіп, оттың кейде эфирмен жаңылыстырылғанын қосымша атап өтті. Дегенмен, «Аспан туралы кітабында» ол Иония философиясының классикалық элементтері жүйесіне жаңа «бірінші» элементті енгізді. Ол төрт жерлік классикалық элементтің өзгеруге бейім екенін және табиғи түрде түзу сызықпен қозғалатынын көрсетті. Ал бірінші элемент, аспан аймақтарында және аспан денелерінде орналасқан, дөңгелек қозғалыс жасайды және жерлік классикалық элементтерге тән қасиеттері жоқ. Ол ыстық та емес, суық та емес, ылғал да емес, құрғақ та емес. Осының арқасында элементтер жүйесі бес элементке дейін толықтырылды, ал кейінгі комментаторлар жаңа бірінші элементті «бесінші» деп атап, Аристотель «Аспан мен метеорология» еңбегінде қолданған «эфир» сөзін пайдаланды. Эфир төрт жерлік элементтен өзгеше, сапалық немесе мөлшерлік қозғалысқа қабілетсіз. Эфирге тек жергілікті қозғалыс ғана тән. Эфир табиғи түрде шеңбермен қозғалады, ал кері немесе табиғатқа қайшы қозғалыс болмайды. Аристотель сондай-ақ, жұлдыздар мен планеталарды ұстап тұратын аспан сфералары эфирден жасалғанын айтты. Табиғи шеңберлі қозғалыспен қозғалатын эфирлік сфералар туралы идея Аристотельдің жұлдыздар мен планеталардың толық шеңберлі орбиталарын түсіндіруіне себеп болды. Ортағасырлық схоластикалық философтар планеталардың денелерінің әлемнің қалған бөлігін толтырған ортадан тығыз екенін, эфирдің тығыздығы өзгеретінін мойындады. Роберт Фладд эфирдің «жарықтан да нәзік» екенін мәлімдеді. Фладд 3-ғасырға тән Плотиннің эфирді тегіс енуге қабілетті және материалдық емес деп қарастырған пікірін келтіреді.
In Plato's Timaeus (58d) speaking about air, Plato mentions that "there is the most translucent kind which is called by the name of aether (αἰθήρ)" but otherwise he adopted the classical system of four elements. Aristotle, who had been Plato's student at the Academy, agreed on this point with his former mentor, emphasizing additionally that fire has sometimes been mistaken for aether. However, in his Book On the Heavens he introduced a new "first" element to the system of the classical elements of Ionian philosophy. He noted that the four terrestrial classical elements were subject to change and naturally moved linearly. The first element however, located in the celestial regions and heavenly bodies, moved circularly and had none of the qualities the terrestrial classical elements had. It was neither hot nor cold, neither wet nor dry. With this addition the system of elements was extended to five and later commentators started referring to the new first one as the fifth and also called it aether, a word that Aristotle had used in On the Heavens and the Meteorology. Aether differed from the four terrestrial elements; it was incapable of motion of quality or motion of quantity. Aether was only capable of local motion. Aether naturally moved in circles, and had no contrary, or unnatural, motion. Aristotle also stated that celestial spheres made of aether held the stars and planets. The idea of aethereal spheres moving with natural circular motion led to Aristotle's explanation of the observed orbits of stars and planets in perfectly circular motion. Medieval scholastic philosophers granted aether changes of density, in which the bodies of the planets were considered to be more dense than the medium which filled the rest of the universe. Robert Fludd stated that the aether was "subtler than light". Fludd cites the 3rd century view of Plotinus, concerning the aether as penetrative and non material.
Квинтесенция
Квинтессенция (Q) – ортағасырлық алхимиктердің пікірінше, аспан денелерін құрайтын ортаға ұқсас немесе бірдей бесінші элементтің латынша атауы. Жер шарында квинтессенцияның өте аз мөлшерде кездесетіні байқалды. Квинтессенцияның аз болуына байланысты, жер аспан денелерінде болып жатқан құбылыстарға ұшырауы мүмкін. Бұл теория 14 ғасырдағы Рамон Льюльге жатқызылатын "Лулиус өсиеттері" атты мәтінде қалыптасты. Квинтессенция ортағасырлық алхимияда кеңінен қолданыс тапты. Квинтессенция ортағасырлық элементтік жүйеден туындады, ол төрт классикалық элементтен, эфирден немесе квинтессенциядан, сондай-ақ металдарды бейнелейтін екі химиялық элементтен – күкірттен ("жанып тұрған тас"), жанғыштық принципін көрсететін, және сынаптан, металл қасиеттерінің идеалды принципін қамтитын, тұрды. Бұл элементтік жүйе Еуропа бойынша жылдам таралып, алхимиктердің арасында, әсіресе медициналық алхимияда танымал болды. Медициналық алхимия квинтессенцияны бөліп алып, оны медицина мен эликсирлерге енгізуге тырысты. Уақыт өте келе, квинтессенция термині эликсирлермен, медициналық алхимиямен және тіпті философ тасымен бірдей мағынаға ие болды.
Quintessence (𝓠) is the Latinate name of the fifth element used by medieval alchemists for a medium similar or identical to that thought to make up the heavenly bodies. It was noted that there was very little presence of quintessence within the terrestrial sphere. Due to the low presence of quintessence, earth could be affected by what takes place within the heavenly bodies. This theory was developed in the 14th century text The testament of Lullius, attributed to Ramon Llull. The use of quintessence became popular within medieval alchemy. Quintessence stemmed from the medieval elemental system, which consisted of the four classical elements, and aether, or quintessence, in addition to two chemical elements representing metals: sulphur, "the stone which burns", which characterized the principle of combustibility, and mercury, which contained the idealized principle of metallic properties. This elemental system spread rapidly throughout all of Europe and became popular with alchemists, especially in medicinal alchemy. Medicinal alchemy then sought to isolate quintessence and incorporate it within medicine and elixirs. Over the years, the term quintessence has become synonymous with elixirs, medicinal alchemy, and the philosopher's stone itself.
Мұра
18-ғасырдағы физиканың дамуымен, "эфир теориялары" деп аталатын физикалық модельдер электромагниттік және гравитациялық күштердің таралуын түсіндіру үшін ұқсас ұғымды пайдаланды. 1670 жылдары Ньютон өзінің физикасының қатаң механикалық ережелеріне сәйкес бақылауларды келтіруге көмектесу үшін эфир идеясын қолданды. Ертедегі заманауи эфир, аты алынған классикалық элементтердің эфирімен көп ортақ емес еді. Бұл эфир теориялары ғылыми тұрғыдан ескірген деп саналады, себебі арнайы салыстырмалылық теориясының дамуы Максвелл теңдеулерінің осы күштерді тарату үшін эфирді қажет етпейтінін көрсетті. Эйнштейн өзінің осы теорияларды алмастырған моделін эфир ретінде қарастыруға болатынын атап өтті, өйткені ол заттар арасындағы бос кеңістіктің өзіндік физикалық қасиеттері бар екенін көрсетеді. Ертедегі заманауи эфир модельдері жалпы салыстырмалылық теориясымен ығыстырылғанына қарамастан, кейде физиктер қазіргі физикалық модельдердегі кемшіліктерді жою мақсатында эфир тұжырымдамасын қайтадан енгізуге тырысады. Қара энергияның бір ұсынылған моделі оның жақтаушылары классикалық элементтің құрметіне "квинтессенция" деп атады. Бұл идея, үдемелі ғаламды бақылаулардың түсіндірмесі ретінде қарастырылатын, қара энергияның гипотетикалық түрімен байланысты. Оны сондай-ақ бесінші негізгі күш деп те атайды.
With the 18th century physics developments, physical models known as "aether theories" made use of a similar concept for the explanation of the propagation of electromagnetic and gravitational forces. As early as the 1670s, Newton used the idea of aether to help match observations to strict mechanical rules of his physics. The early modern aether had little in common with the aether of classical elements from which the name was borrowed. These aether theories are considered to be scientifically obsolete, as the development of special relativity showed that Maxwell's equations do not require the aether for the transmission of these forces. Einstein noted that his own model which replaced these theories could itself be thought of as an aether, as it implied that the empty space between objects had its own physical properties. Despite the early modern aether models being superseded by general relativity, occasionally some physicists have attempted to reintroduce the concept of aether in an attempt to address perceived deficiencies in current physical models. One proposed model of dark energy has been named "quintessence" by its proponents, in honor of the classical element. This idea relates to the hypothetical form of dark energy postulated as an explanation of observations of an accelerating universe. It has also been called a fifth fundamental force.
Эфир мен жарық
Жарық қозғалысы физикада 20 ғасырға дейін жүздеген жылдар бойы зерттелген маңызды мәселе болды. Осы қозғалысты сипаттау үшін эфирді пайдалану 17-18 ғасырларда кең таралды, соның ішінде Иоганн II Бернулли ұсынған теория, ол 1736 жылы Француз академиясының сыйлығымен марапатталды. Оның теориясына сәйкес, барлық кеңістік "өлшеусіз кішкентай құйындармен" толтырылған эфирмен сіңірілген. Бұл құйындар эфирге белгілі бір серпімділік қасиетін береді, арқылы өтетін жарықтың корпускулалық пакеттерінен дірілдерді таратуға мүмкіндік береді. Бұл жарықшыл эфир теориясы Кристиан Гюйгенс ұсынған жарық толқыны теориясына әсер етті, онда жарық "көп қалыпты, нөлдік тығыздықтағы, эфир деп аталатын өте серпімді орта арқылы" бойлық толқындар түрінде тарады. Сол кезде жарық вакуумда тарауы үшін, ауадағы дыбыс немесе су бетіндегі толқындар сияқты, оны өткізетін орта болуы керек деп есептелді. Кейіннен, жарық толқынының табиғаты бойлық емес, көлденең екені дәлелденген соң, Гюйгенс теориясы Максвелл, Эйнштейн және де Брольдің кейінгі теорияларымен алмастырылды, олар жарық құбылыстарын түсіндіру үшін эфирдің қажеттілігін жоққа шығарды. Бұл теориялар Микельсон-Морли экспериментінің нәтижелерімен расталды, онда эфир қозғалысының нақты дәлелі табылмады. Эксперимент нәтижелері сол кездегі көптеген физиктерге әсер етті және Эйнштейннің арнайы салыстырмалылық теориясының қалыптасуына үлкен үлес қосты.
The motion of light was a long standing investigation in physics for hundreds of years before the 20th century. The use of aether to describe this motion was popular during the 17th and 18th centuries, including a theory proposed by Johann II Bernoulli, who was recognized in 1736 with the prize of the French Academy. In his theory, all space is permeated by aether containing "excessively small whirlpools". These whirlpools allow for aether to have a certain elasticity, transmitting vibrations from the corpuscular packets of light as they travel through. This theory of luminiferous aether would influence the wave theory of light proposed by Christiaan Huygens, in which light traveled in the form of longitudinal waves via an "omnipresent, perfectly elastic medium having zero density, called aether". At the time, it was thought that in order for light to travel through a vacuum, there must have been a medium filling the void through which it could propagate, as sound through air or ripples in a pool. Later, when it was proved that the nature of light wave is transverse instead of longitudinal, Huygens' theory was replaced by subsequent theories proposed by Maxwell, Einstein and de Broglie, which rejected the existence and necessity of aether to explain the various optical phenomena. These theories were supported by the results of the Michelson–Morley experiment in which evidence for the motion of aether was conclusively absent. The results of the experiment influenced many physicists of the time and contributed to the eventual development of Einstein's theory of special relativity.
Эфир мен гравитация
1682 жылы Якоб Бернулли денелердің қаттылығы эфир қысымына байланысты деген теорияны қалыптастырды. Эфир, гравитация мен оның себептерін түсіндіруге көмектесетін орта ретінде, әртүрлі гравитациялық теорияларда қолданылған. Бірнеше жыл өткен соң, эфир Сэр Исаак Ньютонның гравитация туралы алғашқы жарияланған теорияларының бірі – «Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica» (Principia, 1687) еңбегінде пайда болды. Ол планеталардың қозғалысын сипаттауды динамикалық өзара әрекеттесудің теориялық заңына негіздеді. Ол алыс денелер арасындағы осы өзара әрекеттесу түрін есепке алу үшін қолданылып келген әдістерден бас тартып, оның орнына аралық орта арқылы таралу механизмін енгізді. Ол осы аралық ортаны эфир деп атады. Нютонның эфирлік моделінде эфир Жер бетіне үнемі төмен қарай "ағып", ішінара сіңіріліп, ішінара таралатын орта ретінде сипатталады. Осы эфирдің "айналымы" оның ауырлық күшін механикалық емес жолмен түсіндіруге көмектеседі. Ол осы хатында эфирді және оның дененің айналасындағы өрісін бейнелеп, Роберт Бойльге өз теориясы туралы хабарлады. Ньютон гравитация теориясын күш пен қозғалыс заңдарына негіделген теорияға өзгертуіне қарамастан, гравитацияны қазіргі заманғы түсіну мен түсіндіруге негіз болған бастапқы идеясы – гравитация туралы эфирлік моделі болды.
In 1682, Jakob Bernoulli formulated the theory that the hardness of the bodies depended on the pressure of the aether. Aether has been used in various gravitational theories as a medium to help explain gravitation and what causes it. A few years later, aether was used in one of Sir Isaac Newton's first published theories of gravitation, Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (the Principia, 1687). He based the whole description of planetary motions on a theoretical law of dynamic interactions. He renounced standing attempts at accounting for this particular form of interaction between distant bodies by introducing a mechanism of propagation through an intervening medium. He calls this intervening medium aether. In his aether model, Newton describes aether as a medium that "flows" continually downward toward the Earth's surface and is partially absorbed and partially diffused. This "circulation" of aether is what he associated the force of gravity with to help explain the action of gravity in a non mechanical fashion. He illustrated aether and its field around objects in this letter as well and used this as a way to inform Robert Boyle about his theory. Although Newton eventually changed his theory of gravitation to one involving force and the laws of motion, his starting point for the modern understanding and explanation of gravity came from his original aether model on gravitation.