Кіріспе

Грек мифологиясындағы жоғарғы аспанның тұлғасы. Грек мифологиясында Эфир (Аэтер, Эйтер, Эйтер; /iː//θ//ər/; Αἰθήρ (Жарқындық)) – жарқын жоғарғы аспанның тұлғасы. Гесиодтың айтуынша, ол Эреб (Қараңғылық) пен Никс (Түн) ұлы, ал Хемераның (Күн) бауыры болған. Орфикалық космогонияда Эфир Хронос (Уақыт) ұрпағы және Хаос пен Эребтің ағасы еді.

Шежіресі

Гесиодтың «Теогониясы» грек құдайларының «стандартты» шежіресін қамтиды. Алайда, басқа ерте деректерде әртүрлі шежірелер келтірілген. Біреуінде Эребус пен Никстің бірігуінен Этер, Эрос және Метис туған (Этер мен Хемераның орнына), ал екіншісінде Этер мен Никс Эростың ата-анасы болған (Гесиодта Хаос, Гайя (Жер) және Тартардан кейін дүниеге келген төртінші құдай). Тағы біреулері Уран (Аспан) (Гесиодта Гайяның ұлы) Этердің ұлы екенін және «барлығы» Этерден шыққандығын айтады. Орфикалық космогонияда Этер Хроностың (Уақыт) ұрпағы, алғашқы құдай және Хаос пен Эребтің інісі болды. Этерден (немесе оған орналастырылған) ғарыш жұмыртқасы жасалды, одан Фанес/Протогон шықты, сондықтан кейде Этер оның әкесі деп есептелді. Орфикалық «Аргонавтика» Хаос пен Хроностан басталатын теогонияны ұсынады, онда Хронос Этер мен Эросты жаратады. Этер римдік құдайлардың шежіресінде де маңызды рөл атқарды. Цицерон Этер мен Диес (Күн) Каэлустың (Аспан) ата-анасы болғанын айтады және «теологтар» деп аталатын адамдардың айтуынша, Этер «үш Юпитердің» бірінің әкесі болған. Гигинус шежіресінде (мүмкін шатасқан) Нокс (Түн), Диес, Эребус және Этер Хаос пен Калигоның (Тұман) ұрпақтары, ал Этер мен Диес Терраның (Жер), Каэлустың (Аспан) және Маренің (Теңіз) ата-анасы болды. Этер мен Терра төмендегілердің ата-анасы болды:
Азап, Алдау, Ашу, Қайғы, Өтірік, Ант, Кек, Жеке пайдаға құмарлық, Дау, Есте болмау, Жалқаулық, Қорқу, Мақтан, Қарындастық, Соғыс, Океан, Темис, Тартар және Понт; сондай-ақ Титандар, Бриарей, Гигес, Стереоп, Атлас, Гиперион және Полус, Сатурн, Опс, Монета, Диона және үш Фурия (Алекто, Мегаэра, Тисифона).

Ерте кездері

Ежелгі гректер үшін эфир (адамдық емес) сөзі жоғары атмосфераны, космостың материалдық элементін білдірді. Мысалы, Гомерде Ұйқы мынадай биік қарағайға көтеріледі: Ида тауында өскен ең биік қарағай, ол тұманнан аспанға [эфирге] жетті. Дегенмен, Эфир (персонаждалған) ерте грек космогониясында маңызды рөл атқарды. Гесиодтың «Теогониясында» Хаос бірінші жаратылыс болды, одан кейін Гая (Жер), Тартар және Эрос келді, содан кейін Хаостан Эребус (Қараңғылық) және Никс (Түн) пайда болды, ал Эребус пен Никстен Эфир мен Хемера (Күн) туды: Хаостан Эребус пен қара түн пайда болды; бірақ Түннен Эфир мен Күн туды, оларды Эребуспен махаббатта байланысынан тудырды. Эфир, мүмкін, жоғалған эпикалық поэма «Титаномахияда» (б.з.д. VII ғасырдың соңы?) да болған. Екі ежелгі дереккөз Эфир туралы мәлімдемелерді келтіреді, оларды «Титаномахия авторы» деп атрибуциялайды. Гомерлік талдаулар (Мефодийден) Уран Эфирдің ұлы болғанын хабарлайды, ал Филодем өзінің «Пиета туралы» еңбегінде «барлығы Аитерден келді» деп мәлімдейді. Эфир б.з.д. VI ғасырдың логографы және мифографы Акусилаға жатқызылатын шежірелерде де кездеседі. Неоплатонист Дамаскийдің (б.з.д. VI ғасырдың басында) айтуынша, Акусила Эфир Эреб пен Никстің ұрпағы, Эрос пен Метиспен бірге екенін айтқан. Алайда, Теокритке жасалған түсіндірмеде Акусилаға сәйкес, Эфир мен Никс Эростың ата-анасы болғаны айтылады.

Орфикалық

Эфир орфикалық космогонияда маңызды рөл атқарды. "Орфикалық" деп аталатын көптеген көне мәтіндер бар, олардың бір бөлігі сақталған, мысалы, Орфикалық әнұрандар, бірақ көпшілігі жоғалып кеткен. Қазір тек фрагменттер түрінде ғана сақталған бірнеше маңызды орфикалық мәтіндер теогония деп аталады, себебі оларда құдайлардың пайда болуын сипаттаған Гезиодтың "Теогониясына" ұқсас мазмұн бар. Олардың кем дегенде үшеуі – "Дервени теогониясы", "Иероним теогониясы" және "Рапсодикалық теогония" немесе Рапсодиялар, Эфир – бейнеленген тұлға ретінде де, сондай-ақ материалдық элемент ретінде де айтылған.

Дервени теогониясы

Бұл теогониялардың ең көнесі – Дервени теогониясы – Дервени папирусында кеңінен цитаталанған мәтін (б.з.д. IV ғасыр). Осы цитаталардың бірінде эфир – материалдық элементке сілтеме бар:

Сонымен қатар, Дервени теогониясынан болуы мүмкін, Хрисипптің фрагменті (Филодемуста сақталған, «Пиета туралы» еңбегінде) «әр жерде атер бар, ол өзі әке де, ұл да» деген идея келтіріледі.

Иеронимдік теогония

VI ғасырдың басындағы неоплатонист Дамаск өзінің "Бірінші принциптер туралы" (De principiis) еңбегінде Орфикалық мәтінге түсініктеме береді, оны ол "Иероним мен Елланик аттарымен белгіленген, не болмаса бұл екеуінің бір адам екендігін ескерсек". Бұл мәтін "Иеронимдік теогония" (б.з.д. II ғасыр) деп аталады. Дамаск Иеронимдік теогонияда "жылан Уақыттың" үш баласы болғанын айтады: "ылғалды Эфир", "шегі жоқ Хаос" және "тұманды Эребос".