Кіріспе

Қылмыс жасауға көмектесетін адам – қылмыс жасауға көмектесетін, бірақ оған тікелей қатыспайтын адам. Көмектесуші мен қылмыстың басты тұлғасы арасындағы айырмашылық факт пен дәреже мәселесі болып табылады: басты тұлға – оның іс-әрекеттері немесе іс-әрекетсіздігі, тиісті "күнәлі ниет" (лат. *mens rea*) мен бірге, "қылмыстық әрекеттің" (лат. *actus reus*) ең тікелей себебі болып табылады. Егер екі немесе одан көп адам "қылмыстық әрекетке" тікелей жауапты болса, олар ортақ басты тұлғалар ретінде айыпталуы мүмкін (ортақ мақсатқа қараңыз). Ортақ басты тұлғаны көмектесушіден ажырату үшін, күдіктінің жалпы және/немесе шектеулі көмек көрсетуден гөрі, "қылмыстық әрекетті" тудыруға дербес үлес қосқандығы анықталады.

Элементтер

Кейбір заң жүйелерінде, қылмысқа қатысушы қылмыскерден өзгешеленеді, ол әдетте қылмыс орнында болады және белгілі бір дәрежеде қатысады. Қылмысқа қатысушы, әдетте, қылмыс жасалып жатқанын, жасалатындығын немесе жасалғанын білуі керек. Мұндай білімі бар адам қылмыскерге қандай да бір жолмен көмектесу арқылы немесе оны қолдау арқылы қылмысқа қатысушы бола алады. Қылмыскерге көрсетілетін көмек кез келген түрде болуы мүмкін, соның ішінде эмоционалдық немесе қаржылық көмек, сондай-ақ физикалық көмек немесе жасыру.

Жазалардың салыстырмалы ауырлығы

Қосымша құралдарға (қылмысқа қатысушыларға) тағайындалатын жаза мөлшері әртүрлі заң жүйелерінде және тарихтың әртүрлі кезеңдерінде өзгеріп келген. Кейбір уақыттарда және жерлерде, қылмыстың тікелей жасаушыларына (негізгі тұлғаларға) қарағанда, оларға жеңілірек жазалар тағайындалған. Ал басқа жағдайларда, қылмысқа қатысушылар теориялық тұрғыдан негізгі тұлғалармен теңестірілген, бірақ нақты бір істе оларға негізгі тұлғаға қарағанда кем қатаңдық танытуы мүмкін. Кейбір уақыттарда және жерлерде, қылмыс жасалғанға дейін білгендер (қылмысқа дейін көмектескендер) қылмыс жасалғаннан кейін көмектескендерден (мысалы, қылмыстан кейін бастығына көмек көрсеткен, бірақ қылмысқа тікелей қатыспағандар) өзгеше қарастырылған. Дәстүрлі ағылшын құқығы бойынша, қылмысқа қатысушы, қылмыстың негізгі жасаушысымен бірдей кінәлі деп есептеліп, соған сәйкес жазаға тартылады. Бірақ көптеген заң жүйелерінде заңмен белгіленген жеке және жеңілірек жазалар қарастырылған.

Құрлық

Кейбір жағдайларда, негізгі қылмыс ешқашан жасалмаса да, жоспар жасалған және қылмысқа қатысты кем дегенде бір ашық әрекет жасалса, айыптау қойылуы мүмкін. Мысалы, егер бір топ банк чектерін жалғандауды жоспарласа және оларды жалғандаса, бірақ соңында оларды қолма-қол ақшаға айналдыруға тырыспаса да, жалғандаудың ашық әрекетіне байланысты оларға қастандық жасады деген айып тағылуы мүмкін. Осылайша, қылмыстан бұрын көмектескен адам көбінесе, бірақ әрқашан емес, қастандық жасаушы деп есептеледі. Қастандық жасаушы қылмысты жоспарлауға қатысушы болуы керек, оны жасау жоспарын біліп алып, кейін оған көмектесуден гөрі. Егер келісімге қол жеткізілсе, екінші біреуді қылмысқа итермелеген адам да қастандыққа қатысушы болып саналады және қылмыс жасалған жағдайда, ол көмекші немесе бірлескен қылмыскер деп танылуы мүмкін. АҚШ-та қылмыс туралы біліп, қылмыс жасалмас бұрын көмек көрсеткен адам "қылмыстан бұрынғы көмекші" деп аталады. Ал қылмыс жасалғаннан кейін оны біліп, қылмыскерге оны жасыруға көмектескен, қашуға көмектескен немесе қылмысты хабарламаған адам "қылмыстан кейінгі көмекші" деп аталады. Екеуін де жасаған адам кейде "қылмыстан бұрын және кейін де көмектескен" деп аталады, бірақ мұндай қолданыс сирек кездеседі.

Қылмыстық іс-әрекетті жеңілдету

Кейбір юрисдикцияларда қылмыстық "көмектесу" заңдары қылмыстық жауапкершілік туындауы үшін негізгі қылмыстың міндетті түрде жасалуын талап етпейді. Мұндай заңдарға мемлекеттік заңдар жатады, олар адамның қылмыс жасау ниеті бар екеніне сеніп, оған "құрал немесе мүмкіндік беруді" қылмыс деп қарастырады.

Қылмыс туралы білуі

Қылмысқа қатысушылық үшін айыпталу үшін, айыпталушының қылмыс жасалатын немесе жасалған жайды нақты білгені дәлелделуі керек. Бұдан әрі, оның әрекетінің немесе әрекетсіздігінің қылмыскерлерге қылмыс жасауға, ізденуден жасырынуға немесе қашуға көмектесетінін білгендігін көрсететін дәлелдер болуы тиіс. Мысалы, жаңа ғана қылмыс жасаған адамды білмей тұрып баптаған адам, қылмыс туралы хабары болмағандықтан, қылмысқа қатысушылық жасады деп айыпталуы мүмкін емес.

Ерекшеліктер

Көптеген юрисдикцияларда адам әйелі немесе күйеуі жасаған қылмысқа қатысушы ретінде жауапкершілікке тартылмауы мүмкін. Бұл, айыпталушы әйелі немесе күйеуіне қарсы куәлік беруден бас тартудың дәстүрлі құқығымен және бұрынғы уақытта әйелдің күйеуінің заңды немесе заңсыз бұйрықтарына толық бағынуы керек деген көзқараспен байланысты. Көптеген юрисдикцияларда қатысушы негізгі қылмыскер сотталғанша сотқа берілмейді, егер қатысушы мен негізгі қылмыскер бірге сотталмаса немесе қатысушы бірінші болып сотталуға келіспесе.

Қолданылуы

"Қосымша" термині ағылшын ортақ құқығынан шыққан және көбінесе англо-американдық құқықтық жүйеге ие елдерге мұра болып өткен. Әрине, қылмысқа қатысу концепциясы түрлі құқықтық дәстүрлерде ортақ. "Қылмысқа дейін" және "қылмысқа кейін" деген нақты терминдер Англияда және АҚШ-та қолданылған, бірақ қазіргі қолданыста емес, көбінесе тарихи тұжырымдамаларда кездеседі. "Accessary" правописасы кейде қолданылады, бірақ тек осы құқықтық контексте.

Франция

121-баптың 6-тармағында "121-баптың 7-тармағындағы мағынасында қылмысқа қатысқан адам қылмыскер сияқты жазаланады" делінген. 121-баптың 7-тармағы екі тармаққа бөлініп, көмектесу және итермелеу арқылы қылмысқа қатысуды ажыратады. Осыған сәйкес, ол былай мәлімдейді:

Норвегия

Норвегияның қылмыстық кодексіндегі әрбір жазалық нормада, көмектесу және ықпалдасу қылмыс болып саналатыны нақты көрсетілген. Бұдан әрі, егер әрекет жасау қылмыстық болса, оған қатысу да қылмыс құрайды.

Англия мен Уэльс

Қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысты заң бастапқыда прецеденттік құқықтан туындаған, бірақ 1861 жылғы Аксессуарлар және Қосалқылар заңының 8-бабында (1977 жылғы Қылмыстық құқық заңының 65(4)-тармағымен өзгертілген) кодификацияланды, онда мынадай делінген:

Қасымызда болудың маңызы

Қылмыс орнында болу ғана жеткіліксіз, тіпті айыпталушы қылмыс орнында қалып, қылмыстың жасалғанын көруіне қарамастан. R v Coney (1882) 8 QBD 534 ісінде, көпшілік заңсыз жүлделі жекпе-жекті тамашалағанда, белсенді ынталандыру болуы керек екені, жай ғана пассивті болу жеткіліксіз екені қабылданды. Сондықтан, егер жекпе-жекке көрермендердің нәтижеге тікелей тікелей ставка жасауға дайын болуы болмаса, ол өтпес еді, бірақ көрермендердің қатысуы кездейсоқ болғандықтан, олар ақталды. Егер олар қылмыс орнына бұрынғы келісім бойынша келген болса, жағдай басқаша болар еді, себебі олардың тек қана болуы ынталандыру болып есептелер еді. Сол сияқты, R v J. F. Alford Transport Ltd (1997) 2 Cr. App. R. 326 ісінде, қызметкерлерінің заңсыз әрекет жасап жатқанын біліп, оның қайталануына жол бермеу үшін ешқандай шара қолданбайтын компанияның, оның қайталануын жігерлендіру ниеті бар деген қорытынды жасалды. Егер айыпталушы бастының не істеп жатқанын бақылауға құқылы болса, мұндай жағдайда бұл табиғи қорытынды болады.

Адамдық реакция

Адамның ниеті, тіпті басты қылмыскер үшін қажет емес жағдайларда да (мысалы, басты адам қатаң жауапкершілікпен қылмыс жасағанда) қажет болады. Айыпталушы, басты адамға белгілі бір қылмыс жасауға көмектесетін немесе оны ынталандыратын әрекеттерді жасауға ниеттенуі керек, және ол әрекеттердің нәтижесінде қылмыс жасалатынын білуі тиіс. R v Bainbridge (1960) 1 QB 129 ісінде сотталушы, қандай қылмыс жасалатынын нақты білместен кесу құралдарын ұсынды, бірақ құралдар қалыпты жағдайда емес, қылмыстық мақсатта пайдаланылғандықтан кінәлі деп танылды. Қатысушы қылмысты құрайтын барлық маңызды жайттарды білуі керек, бірақ оның әрекеті қылмыс болады дегенді білуі міндетті емес, себебі заңды білмеу – жауапкершіліктен босатуға негіз емес. National Coal Board v Gamble (1959) 1 QB 11 ісінде таразы операторының басты адам қылмыс жасады ма, жасаған жоқ па дегенге бейжай қарағаны, әдетте жеңілдік беретін ниет емес, бірақ NCB сотталды, өйткені қызметкердің әрекеті сату актісі болып есептелді (қ. қараңыз, жауапкершілік туралы). Gillick v West Norfolk and Wisbech Area Health Authority (1986) AC 112 ісі – ниеттің нақты мағынасының белгісіздігі кейде жауапкершілікті тағайындау бойынша дискрецияны (әсіресе, жағымды дискрецияны) беретін жағдайдың мысалы. Бұл іс 16 жасқа толмаған қызға контрацепциялық кеңес немесе емдеу берген дәрігердің, қыздың жыныстық серігі жасаған заңсыз жыныстық қатынас қылмысына қатысқандығы үшін жауапкершілікке тартылатыны туралы мәселеге қатысты. Лордтар, әдетте бұл жағдай болмайды деп шешті (іс азаматтық, декларация талабымен) дәрігерде қажетті ниет болмағандықтан (ол өзінің әрекеттері жыныстық қатынасқа мүмкіндік беретінін түсінгеніне қарамастан). Шешімнің бір себебі, қазылар алқасы дәрігер қыздың мүддесі үшін әрекет етті деп ойласа, мұндай жағдайда ниетті болжамайды.

Шотландия

Шотландияда 1995 жылғы Қылмыстық іс жүргізу (Шотландия) заңының 293-бабына сәйкес, адам кез келген заңнамалық актіні бұзуда кінәлі деп танылып, жазалануы мүмкін, тіпті ол бұзушылыққа тек қана бір бөлігі ретінде кінәлі болса да.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тың юрисдикциялары (яғни, федералды үкімет және әртүрлі штаттық үкіметтер) қылмыс жасауға дейін көмектескендерді қылмыс жасағаннан кейін көмектескендерден өзгеше қарастырады. АҚШ-тың барлық юрисдикциялары іс жүзінде «қылмысқа дейінгі көмекші» санатын толығымен жою арқылы немесе қылмысқа дейінгі көмекшілердің қылмыс жасағандармен бірдей қылмысқа кінәлі екенін қарастыру арқылы қылмысқа дейінгі көмекшілер мен қылмыс жасағандар арасындағы айырмашылықты жойды. Үлгілік қылмыстық кодекстің (Model Penal Code) қылмысқа қатысушылық жауапкершілігінің анықтамасына ортақ құқық бойынша қылмысқа дейінгі көмекшілер деп аталғандар да кіреді; Үлгілік қылмыстық кодекске сәйкес, қылмысқа қатысушылар қылмыс жасағандармен бірдей жауапкершілікке тартылады. Қазір қылмыс жасаған адам сотталмаған жағдайда немесе (көптеген юрисдикцияларда) бұрынғы соттауда ақталған жағдайда да, қылмысқа дейінгі көмекші ретінде айыпталу мүмкін. Алайда, қазіргі АҚШ юрисдикциялары қылмыс жасағаннан кейінгі көмекшілерді негізгі қылмыстан өзге, жеке қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін жазалайды және жазасы да ауыр болмайды. Кейбір штаттар әлі де «қылмыс жасағаннан кейінгі көмекші» терминін қолданады; ал басқалары бұл терминді қолданбайды, бірақ ұстауға немесе қудалауға кедергі келтіру, әділеттілікке кедергі келтіру, дәлелдермен манипуляция жасау, қылмыскерді жасыру сияқты құқық бұзушылықтарға қарсы қолданылатын заңдар бар. Мұндай қылмыстарды дәлелдеу үшін әдетте (1) ұстауға немесе қудалауға кедергі келтіру ниеті және (2) нақты көмек көрсету қажет, мысалы: (а) қылмыскерді жасыру, (б) тұтқындалудан қашу үшін белгілі бір құралдар (мысалы, маскировка) беру, (в) дәлелдермен манипуляция жасау, (г) қылмыскерді тұтқындау туралы ескерту, немесе (д) тұтқындауға жол бермеу үшін күш немесе алдау қолдану. Федералды заң осы екі тенденцияны да ұстанды. АҚШ кодексі ортақ құқық бойынша бұрын қылмысқа дейінгі көмекшілер деп есептелгендерді қылмыс жасағандармен теңестіреді:

Дегенмен, федералды заң қылмыс жасағаннан кейінгі көмекшілерді қылмыс жасағандардан өзгеше қарастырады. Қылмыс жасағаннан кейінгі көмекшілерге қылмыс жасағандарға қарағанда ең көп айыппұлдың жартысы және бас бостандығынан айыру мерзімінің жартысы ғана тағайындалады. (Егер қылмыс жасаған адамға өлім жазасы немесе өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалса, қылмыс жасағаннан кейінгі көмекшілерге 15 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалады.) Федералды заң бойынша қылмыс жасағаннан кейінгі көмекшілер – қылмыскерді ұстауға немесе соттауға кедергі келтіру мақсатымен қылмыскерге белгілі бір көмек көрсеткен адамдар болып табылады: