Кіріспе

Журналистерді әскери бөлімдерге тіркеу практикасы Қарулы қақтығыстарға қатысатын әскери бөлімдерге соғыс тілшілерін тікелей бекітуді білдіреді. Бұл термин журналистер мен әскери қызметшілер арасындағы тарихи өзара әрекеттесулердің көптеген мысалдарын қамтуы мүмкін болғанымен, ол алғаш рет 2003 жылы Иракқа жасалған шабуылды жариялаған медиада қолданылды. АҚШ әскері елдің жаңалық құралдарының қысымына жауап берді, олар 1991 жылғы Персид шығанағы соғысы және 2001 жылғы Ауғанстанға жасалған АҚШ-тың басып кіруі кезінде берілген ақпарат деңгейіне наразы болды. Кез келген әскери күшке тікелей бекітілмей, соғыс алаңындағы оқиғаларды жариялаған журналистер "бейтараптар" деп аталды. Журналистер әскерилер тарапынан қойылған шектеулерден қашу үшін бейтарап болуды таңдады, кейде тікелей бекіту шектеулеріне тап болды, бұл оларға тағайындалған бөлімшелермен бірге болуды талап етті. Немесе олар соғыс алаңындағы әскерлердің тұрақты қорғауында болу өздерінің пікірлерін коалициялық күштердің пайдасына бұрмалап көрсетуі мүмкін деп алаңдады. Әскерилер бейтарап журналистерді соғыс алаңындағы проблемалардың көзі ретінде қарастырып, олармен сөйлесуден бас тартты немесе оларды "ресми" БАҚ ретінде мойындамады. Бұл практика үгіт науқанының бір бөлігі ретінде сынға ұшырады, онда тікелей бекітілген журналистер басқыншы күштермен бірге жақтаушылар мен ақпараттық байланыс өкілдері ретінде әрекет етті. 2003 жылдың наурыз айының басында соғыс басталған кезде 775-ке жуық тілші мен фотограф тікелей бекітілген журналистер ретінде саяхат жасады. Бұл журналистер әскери келісімшартқа қол қойып, бөлімшенің орналасқан жері, болашақ міндеттері, құпия қару-жарақ және олар тапқан ақпаратты құпияға алуға уәде берді. Соғыс тілшілері үшін бірлескен оқу 2002 жылдың қараша айында соғыс басталғанға дейін басталды. Әскерилер неліктен журналистерді әскерге тікелей бекітуге шешім қабылдады деген сұраққа АҚШ теңіз жаяу әскерінің подполковнигі Рик Лонг: "Шындығында, біздің міндетіміз – соғысты жеңіп алу. Оның бір бөлігі – ақпараттық соғыс. Сондықтан біз ақпараттық кеңістікті бақылауға тырысамыз" деп жауап берді.

Әскери бақылау

Иракта АҚШ әскери ережелерін бұзған алғашқы журналист – «Christian Science Monitor» газеті үшін 1-ші теңізшілер дивизиясымен бірге саяхаттап жүрген фрилансер Филип Смукер болды. Смукер ресми түрде тіркелмеген, бірақ соғыс аймағындағы барлық репортерлер Пентагонның бақылауында болды деп есептелді. 2003 жылдың 26 наурызында CNN телеарнасына берген сұхбатында Смукер теңізшілер бөлімшесінің орналасқан жерін ашты, ол бұрын NPR телеарнасына берген сұхбатында да жасаған болатын. Осыдан кейін ол елден қуылды. Төрт күннен кейін Fox News Channel телеарнасының тілшісі Джеральдо Ривера да Ирактан АҚШ әскерлерінің орны мен жоспарлары туралы мәліметтерді жариялады. «Сіздерге бірнеше сызықтар салайын», – деді ол, камера алдында құмға белгілер салып. «Біріншіден, мына белгілердің біз екенімізді атап өткім келеді. Бұл аумақ бізге тиесілі. Ол 40 пайызды құрайды, тіпті одан да көп болуы мүмкін». Басқа бір сәтте CENTCOM өкілі Ривера «шабуыл уақытын оқиғаға дейін айтып берді» деп шағымданады. Ривера, Филип Смукер сияқты, ресми түрде тіркелмегенімен, ол тез Кувейтке қайтарылды. Бір аптадан кейін Ривера кешірім сұрады. «Осы оқиғаға өкінемін, – деді ол Fox News арнасында. – Бұл әдейі болмағанын қамтамасыз етемін. Менің сөзім ешкімге зиян тигізбеді. Ешқандай тапсырма бұзылмады». Дегенмен, арна ішкі тексеруі, ол «әрине, тіркелген журналистерге қатысты ережелердің бірін бұзғанын» көрсетті деп мойындады. 2005 жылдың желтоқсанында Кувейттегі АҚШ Коалициялық күштерінің құрлық компоненті командалығы Вирджиния штатының Норфолк қаласындағы «Virginian Pilot» газетінің екі апталық тапсырмасымен келген екі журналистің аккредитациясын алып тастады, олар зақымдалған көліктерді суретке түсіруге тыйым салынғанын бұзды деп мәлімдеді.

Сын

Жасырын журналистиканың этикасы күмәнді деп есептеледі. Бұл тәжірибе үгіт науқанының бір бөлігі болып, журналистерді азаматтық халықтан алшақтату және басқыншы күштерге көңіл білдіру мақсатымен жасалған деп сынға ұшырады; мысалы, "Соғыс жасау оңай: президенттер мен сарапшылар бізді қалай өлімге итермелейді" және "Көрмейтін соғыс" деректі фильмдерінде көрсетілгендей. Жасырын журналистиканы сынаушылар әскери бақылаудың тым қатаң екенін, ал кіріктірілген журналистер соғыстың американдық тарапына тым ықылас білдіретін хабарламалар жасайтынын, нәтижесінде "ішкі журналист" немесе "ішкі" деген балама терминдер пайда болғанын айтты. Журналист Гей Талесе сұхбатында: "Танктер мен бронетранспортерлерде жүріп, әскерилердің бергенін жеп, әскерилердің талисмандарына айналған корреспонденттер – бұл журналистер. Егер менде билік болса, журналистерді кіріктірмес едім! Істеуге болатын, бірақ істелмеген оқиғалар көп. Мен мұны көп рет айттым", – деді. 2014 жылдың 14 маусымында "Нью-Йорк Таймс" газеті АҚШ-тың Иракты әскери оккупациялауы және Ауғанстандағы соғыс кезіндегі жасырын журналистиканы сынаған пікір мақаласын жариялады. Оны американдық тарихтағы ең ірі құпия құжаттар жиынтығын жариялағаны үшін танымал болған бұрынғы АҚШ армиясының барлау аналитигі Челси Мэннинг жазды. Мэннинг 2009-2010 жылдары Ирактағы 31 миллион халқы мен 117 мың американдық әскері бар елде әскери операцияларды жамылған американдық журналистердің оннан аспайтынын жазды. Мэннинг әскери байланыс қызметкерлерінің журналистерді тексеруі "критикалық материалдар жасайтындарды іріктеу үшін" қолданылғанын, ал кіріктірілген журналистер "қызыл жалау тудыруы мүмкін даулы хабарламалардан қашуға" бейім екенін мәлімдеді, себебі олардың қол жеткізімін жоюдан қорқып жүрді. "Нәтижесінде американдық қоғамдың фактілерге қол жеткізуі шектеліп, американдық шенеуніктердің қызметін бағалау мүмкіндігінен айырылады", – деп жазды Мэннинг. Мэннинг атап көрсетті: "Бұл бағдарламаға 2013 жылы тәуелсіз журналист Уэйн Андерсон сот арқылы наразылық білдірді, ол келісімін орындағанын, бірақ Ауғанстандағы қақтығыс туралы жағымсыз хабарлар жариялағаннан кейін жұмыстан босатылды. Оның ісі бойынша шешім әскерилердің жасырын журналист болуға конституциялық құқығы жоқ деген позицияны қолдады". Армия Times газетінің тілшісі Джина Кавалларо: "Олар [журналистер] қалаған жерлеріне жету үшін әскерилерге көбірек сенеді, нәтижесінде әскерилер өздерінің оқиғаларын айтуда шеберлік танытады", – деді. Бірақ ол: "Мен мұны жаман нәрсе деп есептемеймін", – деп қосты.

Қауіптері

Ирак соғысы мен Ауғанстандағы соғыс барысында АҚШ бастаған коалиция күштеріне қарсы импровизацияланған жарылғыш құрылғылар (IED) кеңінен қолданылды және коалиция күштерінің көптеген жазаға ұшуына себеп болды. Жердегі күштермен бірге саяхат еткен журналистер де сол қауіпке тап болды. 2006 жылдың 29 қаңтарында АҚШ армиясының 4-ші жаяу әскер дивизиясымен бірге болған кезде, ABC World News Tonight телеарнасының ко-жүргізушісі Боб Вудрафф және оператор Даг Вогт, ирактық әскердің бір өкілімен бірге, олардың конвойы Таджи, Ирак маңында шабуылға ұшырап, астынан IED жарылғанда ауыр жарақат алды. Шабуыл кезінде Вудрафф пен Вогт өздерінің ирактық механикалық көлігінің артқы люгінен патрульдің бейнежазбасын түсіріп тұрғанда, қоршалған күйде болды.