Кіріспе

Берберлер тобы Шильха халқы (, translit = aš šlūḥ), немесе Шлеух немесе Ишельхен, Марокконың Анти-Атлас, Жоғарғы Атлас, Сус аңғары және Сусси жағалау аймақтарында негізінен қоныстанған берберлер тобы.

Шолу

Шильха халқы дәстүрлі түрде өздерін "ишельхиен" деп атайды. Бұл эндоним француз тілінде "les Chleuh" деп көрсетіледі. Ишельхиендер Шлух және Шлох деп те белгілі. Шильха халқы негізінен Марокконың оңтүстік Атлантикалық жағалауында, Жоғары Атлас тауларында, Анти-Атлас тауларында және Сос аңғарында қоныстанған. Шильха халқы Марокконың бербер тілінде сөйлейтін қауымдастығының бір бөлігі және ең оңтүстікте тұратын бербер халқы.

Тарих

Ежелгі заманда берберлер финикиялықтармен және карфагендіктермен сауда жасап, солтүстік-батыс жағалаудағы сауда орталықтары мен колонияларда қарым-қатынас құрған. Олар ежелгі Мавритания патшалығын құрды, ол біздің заманымыздың 33 жылы Рим билігіне бағынды, бірақ кейін берберлер билігімен қайта біріктірілді. VII ғасырда исламдық Омейяд халифаты Солтүстік-Батыс Африкадағы берберлер мен Византия бекіністеріне шабуыл жасап, 698 жылы Карфагенді басып алды. Омейядтар келесі жылдары Марокконы номиналды түрде басқарып отырғанмен, берберлердің қарсылығына байланысты олардың билігі тұрақсыз болды. 739 жылы Омейяд арабтары Нобель және Багдура шайқасында берберлерден жеңілді. Марокко Баргхавата, Мидрар және басқа да бербер патшалықтарының билігінде қалды. 789 жылы жергілікті халықтың келісімімен бұрынғы Омейяд сарайының адамы Фезде Идрисидтер әулетін құрды, ол 970 жылға дейін билік етті, ал келесі ғасырларда түрлі шағын мемлекеттер билік үшін күресті. 1053 жылдан кейін Марокконы бербер тайпалары құрған бірқатар мұсылман династиялары биледі. Олардың ішінде Мароккода ислам дінін таратуға үлес қосқан Альморавидтер династиясы (1053–1147), Альмохадтар династиясы (1147–1275) және Маринидтер династиясы (1213–1524) болды. 1668 жылы шығыстан келген шарифтер отбасы билікті өз қолына алып, қазіргі алавиттер әулетін құрды. 1904 жылы француз және испан отаршылдық империялары Марокконы бөлісті, ал 1912 жылы аумақтың оңтүстік бөлігі француз протектораты деп жарияланды. Арабтандыру отаршылдық және тәуелсіздік алғаннан кейінгі үкіметтердің саясаты болып қала берді. 1980 жылдары Алжирдегі Бербер көктемінің бербер аумағына таралуымен берберлер өздерінің бербер тамырларын қайта растауға тырысты.

Қоғам

Ишельхиендер негізінен Марокконың Атлас таулары мен Сус аңғарында өмір сүреді. Дәстүрлі түрде олар егіншілер, сонымен қатар мал өсіреді. Кейбіреулері жартылай көшпелі өмір салтын кешіп, су болған кезде егін егіп, құрғақшылық маусымында малдарымен бірге көшіп жүреді.

Тіл

Ишельхиендер ташельхит тілінде сөйлейді, ол бербер тілінің бір түрі. Бұл тіл афроазиялық тіл отбасының берберлік тармағына жатады. Олардың тілі кейде Сус бербер тілі деп те аталады. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 4,7 миллион адам шилха тілінде сөйлейді, бұл Марокко халқының 14,1% құрайды. Ташельхит тілі кейбір басқа бербер тілдерінен, мысалы туарегтердің тілінен айқын ерекшеленеді.

Атау беру

Шила тілінде сөйлейтіндер өз тілін көбінесе Таклхит деп атайды (Тифинаг жазуы бойынша: );. Бұл атау морфологиялық тұрғыдан әйелдік есім, ол еркектік Аклхий – «Шила тілінде сөйлейтін еркек» сөзінен туындаған. Асылхий және Таклиит атауларының шығу тегі әлі белгісіз. Бұл атаудың батыс баспасында алғашқы кездесуі Мармольдің «Descripcion general de Affrica» (1573, I бөлім, I кітап, XXXIII тарау) еңбегінде табылды: «y entre los Numidas, y Getulos dela parte occidental de Affrica se habla Berberisco cerrado, y alli llaman esta lengua, Xilha, y Tamazegt, q̃ son nõbres muy antiguos». «Африканың батыс бөлігіндегі нумидиялықтар мен гетулиандар арасында ерекше жергілікті ерекшеліктері бар бербер тілінде сөйлейді, ал онда олар бұл тілді Xilha [ʃilħa] және Tamazegt [tamaziɣt] деп атайды, бұл өте көне атаулар». Қазір бұл атау Шила тілінде сөйлейтіндер арасында эндоним ретінде қолданылады. Кейбір адамдар мен дереккөздер бұл атау экзонимдік текті деп санайды, себебі номинативтік түбір šlḥ араб тіліндегі šilḥ – «бандит» (көпше түрі šulūḥ) сөзіне байланысты. Бірақ бұл мағына тек араб тілінің шығыс диалектілерінде ғана кездеседі, Мағриб диалектілерінде жоқ, және осы тезистің әлсіз тұсы осы. Сондай-ақ, сөздің этимологиясын іздеуге тырысқан көптеген адамдар шетел тілдерінің сөздіктерін пайдаланды, алдымен тиісті тілді зерттеу керек еді. Бұл негізінен осы гипотезаны қолдаушылардың Шила тілінде сөйлейтін болмауына байланысты. Тахельхит тілінде осы атаудың мағынасын түсіндіруге көптеген әрекеттер жасалды. Олардың ең логикалықсы – жазушы Мұхаммед Акдим, ол бір еңбегінде Шлух атауының Марокконың түпкі тұрғындары берген түпнұсқа атау екенін айтты, яғни Жоғарғы Атлас және Марракеш, Сусс және Анти-Атласқа қарасты Масмоуда тайпасы. Шила тілінде Ishlh етістігі «қоныстану, тұру және өмір сүру» дегенді білдіреді, бұл Шлух атауы «қоныстанған және тұрақты тұрғындар» деген мағынаны білдіреді. Ол сондай-ақ, басқа тілдерде «шалах» және «шлух» сөздерінің мағынасын іздеудің мәні жоқ екенін, бұл бекергі әрекет екенін қосты. Ал араб тілінде оның мағынасын іздеу амазигтерге қатысты тілдік дискриминацияның ең жоғары деңгейі болып табылады.