Африкадағы кедейлік: мәселелер мен себептері

Кіріспе

Африкадағы кедейлік туралы шолу

Африкадағы кедейлік – Африкадағы белгілі бір адамдардың негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігінің болмауы. Африка елдері, табиғи ресурстарға бай болса да, әдетте жан басына шаққандағы табыс немесе жан басына шаққандағы ЖІӨ сияқты экономикалық белсенділікті өлшейтін тізімдердің төменгі жағында қалады. 2009 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Адам даму индексінде "Төменгі адам дамуы" делінген 24 елдің 22-сі Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан Африка елдері болды. 2019 жылы Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан Африканың 424 миллион халқы өте кедейлікте өмір сүрген. 2022 жылы COVID-19 пандемиясы және Ресей-Украина соғысының салдарынан 460 миллион адам – тек үш жылдың ішінде 36 миллионға артып – өте кедейлікте өмір сүруі күтілуде. 2006 жылы БҰҰ-ның ең аз дамыған елдер тізіміне енген 50 елдің 34-і Африкада болды. Көптеген елдерде жан басына шаққандағы ЖІӨ жылына 5200 АҚШ долларынан кем, ал халықтың басым көпшілігі одан да аз табыспен күн көреді (Дүниежүзілік банк деректеріне сәйкес, 2016 жылға қарай Сейшель аралдарының жан басына шаққандағы ЖІӨ жылына 10 000 АҚШ долларынан асып, Африка елдері арасында бірінші болды). Сонымен қатар, Африканың табысына үлесі соңғы ғасыр бойында кез келген өлшем бойынша тұрақты түрде төмендеп келеді. 1820 жылы еуропалық орташа жұмысшы африкалық орташа жұмысшыдан шамамен үш есе көп табады. Қазір еуропалық орташа жұмысшы африкалық орташа жұмысшыдан 20 есе көп табады. Африкадағы жан басына шаққандағы ЖІӨ табысы тұрақты түрде өсіп келе жатқанмен, басқа әлем аймақтарындағы көрсеткіштер әлі де жақсырақ.

Жерді дұрыс пайдалану

Сахараның оңтүстігінде кең аумақты егістік жерге қарамастан, жеке меншіктегі шағын жер участалары сирек кездеседі. Көптеген елдерде жерді тайпалық меншік құқығында пайдаланады. Көптеген мемлекеттерде толыққанды жер иелену жүйесі жоқ. Ал кейбірінде заңдар әлеуметтік осал топтардың жерге ие болуына кедергі келтіреді. Көбінесе бұл заңдар елеусіз қалғанымен, мұндай топтарға жер сату фактілері орын алады, бірақ жерге заңды құқық кепілденбеген болады. Осы себепті, ауылдық африкалықтар өздерінің жерлеріне толық құқықтарын иелене алмай, көбінесе шаруа жұмысына мәжбүр болады. Бос жатқан жер көп, бірақ оның көп бөлігі жеке меншікте. Африка елдерінің көпшілігінде жерді тіркеу жүйесі өте нашар дамыған, сондықтан жерді заңсыз иелену және жерді ұрлау жиі кездеседі. Бұл жағдайда ипотека немесе осыған ұқсас несие алу қиынға түседі, себебі мүліктің меншік құқығын қаржы институттарының талаптарына сай анықтау мүмкін болмайды. Мұндай жүйе көбінесе бір африкалық тайпасына екіншісінен артықшылық береді, бұл тек еуропалықтар мен африкалықтар арасындағы мәселе емес. Мысалы, Зимбабведегі жер реформасының еуропалық жер иелерінен жерді шағын фермерлерге беруді көздегені белгілі болғанмен, нәтижесінде еуропалықтардың орнына үкіметке жақын африкалықтар орналастырылып, халықтың көп бөлігі әлеуметтік жағдайы нашарлап қалды. Африкада жерді пайдаланудың оптималды стратегиясы туралы бірлігі жоқ. Ұлттық ғылым академиясының зерттеулері Африканың азық-түлік қауіпсіздігін арттыру үшін жергілікті егінге ден қоюдың үлкен мүмкіндіктерін көрсетті. Future Harvest ұйымының баяндамасында дәстүрлі мал азырату үшін қолданылатын өсімдіктер де осындай нәтижелер бере алатыны айтылған. Алайда, "AgBioForum" журналында жарияланған мақала шағын фермерлердің гендік модификацияланған жүгеріні егу арқылы айтарлықтай пайда тапқанын көрсетеді. Сонымен қатар, Пурду университетінің симпозиумы материалдарының бір бөлігі ретінде экспортқа арналған дәстүрлі емес дақылдарды қолдану туралы мақала жарияланды.

Қате жұмсалған ақша

1960 және 1997 жылдар аралығында ақшаның ұзақ мерзімді әсері шамалы екендігі жөнінде жалпы пікір қалыптасқан. Като институтының пікірінше, бұл қаржылай көмек дамуды ынталандырмай, керісінше, шетелдік инвестицияларға тәуелділікті күшейтеді. Бұл қарыздың тек пайыздық бөлігін ғана көрсетеді және шын мәнінде алынған сомадан әлдеқайда асады (мұндай жағдай дамыған елдерде де кездеседі). Леонс Ндикумана мен Джеймс К. Бойс авторлары 1970 жылдан 2008 жылға дейін Сахара аймалынан тыс 33 елден 700 миллиард доллар көлемінде капитал қашқанын бағалап есептеді. Африка елдерінің көпшілігі қарыздың уақтылы өтелуін қамтамасыз ете алмай, қарызды мәңгілікке созуға мәжбүр болғандықтан, қарызды жеңілдетуді талап етуде. Дегенмен, қарызды жеңілдету жоспарлары көбінесе ең шағын елдерге ғана қатысты, ал Нигерия сияқты ірі қарызкор елдер мұндай жоспарлардан көбінесе шетте қалады. Африкадағы ірі қаржылық қаражаттар көбінесе кішкентай жобаларға мұқтаж болғанда, мегажобаларға жұмсалады. Мысалы, Гана тәуелсіздік алған кезде Африкадағы ең бай ел болды. Бірақ бірнеше жылдан кейін оның валюталық қорында ешқандай маңызды резерв қалмады. Ақша үлкен жобаларға жұмсалды, олар ресурстарды ысырап етуге айналды: Акосомбо су электр станциясы бокситтен алюминий алу үшін электр энергиясын қамтамасыз ету мақсатымен салынды. Алайда, Гана кендерінің сапасы төмен болып шықты және қазір электр энергиясы басқа елдерден кендерді өңдеуге пайдаланылуда. Какао сақтауға арналған элеваторлар Гананың тауар бағасының құбылуынан пайда табуы үшін салынды. Өкінішке орай, өңделмеген какао тіпті қысқа мерзімді сақтауда да нашар сақталады және элеваторлар қазір бос тұр. Ақшаны дұрыс жұмсамаған тағы бір мысал – Асуан жоғары бөгеті. Бұл бөгет Мысыр мен Суданды дереу жаңғыртуға тиіс еді. Бірақ Ніл өзенінің табиғи ағынының бұзылуы Нілдің табиғи нитратты тыңайтқыштарымен және органикалық заттармен қамтамасыз етілуіне кедерес келтірді. Қазір бөгеттің электр қуатының үштен бірі бұрынғыдағы ең құнарлы аймақ болған жерді тыңайтқышпен қамтамасыз етуге жұмсалады. Сонымен қатар, бөгет толып, алдағы бірнеше ғасыр ішінде пайдасыз болуы мүмкін. Жерорта теңізі Ніл өзені бұрын оған жаңа тұщы судың көп бөлігін жеткізгендіктен, бірте-бірте тұздылануда. Аймақтағы сыбайлас жемқорлық та үлкен мәселе, бірақ ол жалпыға ортақ емес және Африкамен ғана шектелмейді. Африканың көптеген жергілікті топтары ұлттық идентификациядан гөрі отбасылық қарым-қатынастарға басымдық береді, сондықтан биліктегі адамдар көбінесе өздерінің ұлттарының есебінен кеңейтілген отбасы тобының мүддесі үшін туыстық желілер мен пара беруді пайдаланады. Мысалы, Конго президенті Мобуту Сесе Секо өзінің билігі кезінде сыбайлас жемқорлық, туыстық желілер және 4 миллиардтан 15 миллиард долларға дейінгі қаражатты жымқыруымен танымал болды. Осыған қарамастан, жемқор үкіметтер оларды ауыстырған авторитарлық үкіметтерден көбінесе жақсы жұмыс істейді. Мысалы, Эфиопия императоры Хайле Селассидің тұсында жемқорлық пен кедейлік кең етек алды. Ол құлатылғаннан кейін жемқорлық азайды, бірақ ашаршылық пен әскери агрессия күшейді. Қалай болғанда да, сыбайлас жемқорлық көмек ақшасын және шетелдік инвестицияларды (әдетте Африкадан тыс офшорлық банктерге жіберіледі) бұзады және негізгі мемлекеттік қызметтерді алу үшін пара төлеуге мәжбүр болған жергілікті халыққа ауыр жүк салады. Соңында, шетелдік көмек көптеген африкалық елдерге ұзақ мерзімді перспективада тиімді болмауы мүмкін. Ол көбінесе оларды шетелдік инвестицияларды тарту үшін өздерінің шекараларындағы көпұлтты корпорациялардың ішкі экономикалық қызметтеріне салық салудан бас тартуға итермелейді. Сонымен қатар, Африка елдерінің көпшілігінде кемінде бірнеше бай азаматтар бар, ал шетелдік көмек оларға салық төлеуден аулақ болуға мүмкіндік береді. Сондықтан, байлықты қайта бөлу және капиталға бақылау жасау африкалық елдердің мемлекеттік бюджеттері үшін қаржыны тұрақтандыру және дамушы экономикада жиі туындайтын өрлеу мен құлдырау циклдерін тегістеудің тиімді жолы ретінде қарастырылады. Алайда, мұндай стратегия көбінесе ішкі саяси келіспеушіліктерге және капиталдың қашуына әкеледі. Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африканың мемлекеттік қарызы 2012 жылы жалпы ішкі өнімнің 28% -ынан 2019 жылы жалпы ішкі өнімнің 50% -ына дейін өсті. COVID-19 пандемиясы 2021 жылы жалпы ішкі өнімнің 57% -ға дейін өсуіне себеп болды.

Between 1960 and 1997, The consensus is that the money has had little long term effect. The Cato Institute argues this is because, rather than increasing development, financial aid creates dependence on foreign investments.) represents only the interest portion on the debt, and far exceeds the amounts that were actually borrowed (although this is true of large debts in developed nations as well). Authors Leonce Ndikumana and James K. Boyce estimate that from 1970 to 2008, capital flight from 33 sub Saharan countries totalled $700 billion. Most African nations are pushing for debt relief, as they are effectively unable to maintain payments on debt without extending the debt payments indefinitely. However, most plans to forgive debt affect only the smallest nations, and large debtor nations, like Nigeria, are often excluded from such plans. What large sums of money that are in Africa are often used to develop mega projects when the need is for smaller scale projects. For example, Ghana was the richest country in Africa when it obtained independence. However, a few years later, it had no foreign reserves of any consequence. The money was spent on large projects that turned out to be a waste of resources:
The Akosombo Dam was built to supply electricity for the extraction of aluminium from bauxite. Unfortunately, Ghanaian ores turned out to be too low grade and the electricity is now used to process ores from other nations. Storage silos for the storage of cocoa were built to allow Ghana to take advantage of fluctuations in the commodity prices. Unfortunately, unprocessed cocoa does not react well to even short term storage and the silos now sit empty. Another example of misspent money is the Aswan High Dam. The dam was supposed to have modernized Egypt and Sudan immediately. Instead, the block of the natural flow of the Nile River meant that the Nile's natural supply of nitrate fertilizer and organic material was blocked. Now, about one third of the dam's electric output goes directly into fertilizer production for what was previously the most fertile area on the planet. Moreover, the dam is silting up and may cease to serve any useful purpose within the next few centuries. In addition, the Mediterranean Sea is slowly becoming more saline as the Nile River previously provided it with most of its new fresh water influx. Corruption is also a major problem in the region, although it is certainly not universal or limited to Africa. Many native groups in Africa prioritize family relationships over national identity, so people in authority often use nepotism and bribery for the benefit of their extended family group at the expense of their nations. For example, the Congolese president Mobutu Sese Seko became notorious for corruption, nepotism, and the embezzlement of between US$4 billion and $15 billion during his reign. Despite this, corrupt governments often do better than authoritarian ones that replace them. For example, under Ethiopian emperor Haile Selassie, corruption was rife and poverty rampant. After his overthrow, corruption was lessened, but famine and military aggressiveness came to the fore. In any event, corruption both diverts aid money and foreign investment (which is usually sent to offshore banks outside of Africa), and puts a heavy burden on native populations forced to pay bribes to get basic government services. In the end, foreign aid may not even be helpful in the long run to many African nations. It often encourages them not to tax internal economic activities of multinational corporations within their borders to attract foreign investment. In addition, most African nations have at least some wealthy nationals, and foreign aid often allows them to avoid paying more than negligible taxes. As such, wealth redistribution and capital controls are often seen as a more appropriate way for African nations to stabilize funding for their government budgets and smooth out the boom and bust cycles that can often arise in a developing economy. However, this sort of strategy often leads to internal political dissent and capital flight. Sub Saharan Africa's government debt rose from 28% of gross domestic product in 2012 to 50% of gross domestic product in 2019. The COVID 19 pandemic caused it to rise to 57% of gross domestic product in 2021.

Адам ресурстары

Африка халқының бір бөлігі аз жалақы алады немесе тұрақты жұмысы жоқ. 2006 жылдан 2017 жылға дейін нақты жалақы артты, бірақ континенттің орташа нақты жалақысы содан бері төмендеп келеді. Африка халқының 85 пайызы күніне 5,50 доллардан кем қаржымен күнекөрді. Жұмыс күшінің үштен екі бөлігі ерлер, ал үштен бірі әйелдерді құрайды. Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) Африкадағы жалақының төмендігі мен жалақыдағы теңсіздікті шешу үшін заңнама қабылдауды және ең төменгі жалақы саясатын ұсынады. ХЕҰ сондай-ақ жұмыскерлердің көп бөлігін қамтитын және гендерлік жалақы айырмашылығын жоятын ұжымдық келіссөздерді дамытуға шақырады.

Ауру

Африкадағы ең көп өлім-жітім су арқылы жұғатын, алдын алуға болатын аурулардан туындайды, бұл аурулар ең көп нәрестелер мен кішкентай балаларға әсер етеді. Бұл аурулардың негізгі себебі – аймақтық су дағдарысы, яғни қауіпсіз ішу суының жетіспеушілігі, көбінесе канализация мен ішу суының араласуынан туындайды. Африкадағы ЖҚСБ (СПИД) таралуына көп назар аударылды. Күн сайын 3 мың африкалық ЖҚСБ-ден қайтыс болады және тағы 11 мың адам жұқтырады. Олардың бір пайыздан да азы ем алады. Дегенмен, ЖҚСБ-нің кең таралғандығына (жұқтыру көрсеткіші жыныстық белсенді халықтың арасында 30%-ға жуықтап келуі мүмкін) және Эбола вирусы сияқты өлімге алып келетін инфекцияларға қарамастан, басқа аурулар әлдеқайда күрделі проблема тудырады. Шындығында, кейбір елдерде ЖҚСБ жағдайы жақсарып келеді, себебі жұқтыру көрсеткіштері төмендеп, Эболадан болатын өлім-жітім сирек кездеседі. Ал, бұрын кең таралған, бірақ қазір көптеген дамыған елдерде дерлік жойылған безгек, туберкулез, таспа құрт және дизентерия сияқты аурулар, әсіресе жастар арасында, көбірек адамдардың өмірін алып жатыр. Нигериядағы Америкаға қарсы исламдық топтардың таратып жүрген жалған ақпараттарының салдарынан полиомиелит соңғы кезде қайтадан тарады. Африкаға тән ұйқы ауруы сияқты аурулар да жоюға жасалған тырысқандарға қарсы тұрады.

Инфрақұрылымның нашарлығы

Африканың көп бөлігінде (Сахара аймағынан тыс жерлерді қоса алғанда) таза ауыз су сирек кездеседі, дегенмен континентті бірнеше ірі өзендер кесіп өтеді және әлемдегі ең үлкен тұщы сулы көлдері орналасқан. Дегенмен, көптеген ірі халық орталықтары жағалауда орналасқан, ал ірі қалалардың көпшілігінде тиісті кәріздік тазарту жүйелері жоқ. Суды қайнату мүмкін болғанымен, қайнатуға қажетті отын да жетіспейді. Бұл мәселе Африканың қарқынды өсіп келе жатқан қалаларында, мысалы, Каир, Лагос және Киншасада ең күрделі. Отаршылдық кезеңде жағалауды ішкі аймақтармен байланыстыруға басымдық берілді. Сондықтан, Африканың жолдары мен теміржолдарының көбі бір-бірімен мағыналы түрде байланыспайды. Африканың кең теміржол желісін біріктіру оңтүстік-батыс Африкадан тыс африкалық елдер үшін маңызды міндетке айналды, себебі аталған аймақта біріктірілген желі бар. Көршілес жағалаудағы елді мекендер арасындағы тасымал, олардың арасындағы жердің бедеріне қарамастан, көбінесе теңіз арқылы жүзеге асырылады. Тіпті телекоммуникация сияқты қарапайым қызметтерге де осы көзқарас тән. Мысалы, Гана мен Кот-д'Ивуар арасындағы телефон қоңыраулары бұрын Ұлыбритания мен Франция арқылы бағытталған. Африкада еуропалықтар келгенге дейін көптеген құрлықтағы сауда жолдары болғанымен, олардың аз ғана бөлігі қазіргі көлік құралдарына, мысалы, жүк көліктеріне немесе теміржолға қолайлы, әсіресе ескі еуропалық отарлық шекаралардан өтетін болса. Тағы бір мәселе – көптеген елдерде жолдар, теміржол жолдары, теміржол паркі, кемелер мен порттар тозуға шалқыған және нашар күтілген, ал көлік жүйелерінің көпшілігі отаршылдық аяқталғаннан бері жақсартылмай және дамытылмай келеді.

Қақтығыстар

Соғыстың басқа да қызу ошақтарына қарамастан, Африка тұрақты түрде қақтығыстардың ең көп болатын аймақтарының бірі болып табылады. Олар ұзақ жылдардан бері жалғасып келе жатқан азаматтық соғыстарды (мысалы, Сомали, Конго Демократиялық Республикасы), тіпті геноцидке ұласқан этникалық қақтығыстарды (мысалы, Руанда геноциді) және мемлекеттер арасындағы қақтығыстарды қамтиды. Ұзаққа созылған азаматтық соғыстардың себебі, 19 ғасырдың соңындағы Африка үшін болған талас кезіндегі шекаралардың жүргізілуіне байланысты. Шекаралар салғанда жергілікті білім мен зерттеулердің жетіспеуіне байланысты түрлі этникалық топтар ескерілмеді. Деколонизациядан кейін еуропалық шекаралар түрлі көшбасшылар тарапынан қабылданды. Алайда, ішкі және мемлекеттер арасындағы күрестер, сондай-ақ халықтың демократияға өту кезінде үкіметтерге талаптарымен сепаратистік көзқарастары одан әрі тұрақсыздануға алып келді. Соңғы жылдары діни қақтығыстар да күшейді. Боко Харам (Нигерия) және Әл-Шабаб (Сомали) сияқты исламист жарымәскери террористік ұйымдар көптеген қатыгез, өлімге әкелетін террористік актілер жасады, бұл аймақтардағы қауіпсіздік пен даму перспективаларын нашарлатты. Негізгі әлеуметтік қызметтердің немесе тіршілік қажеттіліктерінің болмауына қарамастан, әскери күштер көбінесе жақсы қаржыландырылып, жабдықталған. Соғыс пен терроризм актілері аталған аймақтардың даму мүмкіндіктеріне зиян келтіреді, себебі олар экономикалық төмендеуді ғана емес, сонымен қатар, көбінесе қалыптасқан емес инфрақұрылымға және үкіметтік органдардың жұмысын тоқтатуға айтарлықтай зиян келтіреді. Бұл қауіпсіздік жағдайын одан бетердетеді және көптеген бежендерге себеп болады. Нәтижесінде, Африка бежендерге толы, олар соғыс аймақтарынан қашудан гөрі, қақтығыс кезінде әскери күштер тарапынан қасақана ығыстырылады. Көптеген бежендер Германия, Канада және АҚШ сияқты елдерге эмиграцияласа да, көшіп баратындардың көп бөлігі білімді және дағдылы мамандар болып табылады. Қалғандары көршілес африкалық мемлекеттерге ауыртпалық болады, олар бейбіт болғанымен, бежендердің тудырған логистикалық мәселелерді шеше алмайды, өйткені олардың өз халқының қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігі де шектеулі.

Despite other hot spots for war, Africa consistently remains among the top places for ongoing conflicts, consisting of both long standing civil wars (e. g. Somalia, Democratic Republic of the Congo), ethnic conflicts that even resulted in genocides (e. g. the Rwandan genocide) and conflicts between countries. The long standing civil wars are in part due to the border drawing of the late 19th century's Scramble for Africa, which did not take into account the various ethnic groups due to lack of local knowledge and research. Post decolonization, the European set borders were accepted by various leaders; however, there remains internal and cross border struggles, and separatist concerns by popular demand to the governments as they transition to democracy, leading to fears of further destabilization. In recent years, religious conflicts have also increased, with Islamistic paramilitary terrorist groups like Boko Haram (Nigeria) and Al Shabaab (Somalia) having committed many brutal, deadly terrorist acts that further decrease safety and prospects of development in the concerned regions. Despite a lack of basic social services or even the basic necessities of life, military forces are often well financed and well equipped. Acts of war and terrorism further harm the chances of development in the regions concerned as they do not only cause economic downturns but also cause severe damage to the often already underdeveloped infrastructure as well as government shutdowns, further worsen the often already tense safety situation and cause large numbers of refugees. As a result, Africa is full of refugees, who are often deliberately displaced by military forces during a conflict, rather than just having fled from war torn areas. Although many refugees emigrate to open countries such as Germany, Canada, and the United States, the ones who do emigrate are often the most educated and skilled. The remainder often become a burden on neighbouring African nations that, while peaceful, are generally unable to deal with the logistical problems refugees pose as these nations are often already barely capable of fulfilling the needs of their own population.

Климаттың өзгеруі

Климаттың өзгеруі мен кедейлік арасындағы байланыс зерттелді. Климаттың өзгеруі табиғи апаттардың мөлшерін, жиілігін және болжау қиындығын арттыруы мүмкін. Дегенмен, табиғи апаттардың апатқа айналуында ешқандай табиғи жағдай жоқ. Апаттың салдарының ауырлығы, қазіргі осалдық деңгейіне, апатқа ұшырау дәрежесіне және қауіптің сипатына байланысты. Өмір сапасы мен адам дамуы да төмен деңгейде. Африка елдері БҰҰ-ның Адам даму индексінде төменгі сатыларды иеленеді. Сәбилер өлімі жоғары, ал өмір сүру ұзақтығы, сауаттылық және білім деңгейі төмен. БҰҰ Африка мемлекеттерінің рейтингін төмендетеді, себебі континентте басқа аймақтарға қарағанда теңсіздік жоғары. Көбінесе ең білімді адамдар жақсы өмірді іздеп, Батысқа немесе Парсы шығанағына көшіп кетеді. Апаттар қатты тапшылыққа және өлім-жұлымға әкелетін кезеңдерді тудырады. Ең зияндысы – құрлықта, әсіресе Африка мүйізінде үнемі қайталанып тұратын ашаршылықтар. Олар соғыстар, жылдар бойы созылған құрғақшылықтар мен шегірткелердің таралуынан туындайды. 1990 жылдан 2002 жылға дейін инфляцияны есепке алатын бірнеше елде орташа африкалықтың жылдық инфляциясы 60%-дан асып кетті. Ангола мен Конго Демократиялық Республикасы осы кезеңде үш таңбалы инфляцияны көрсетті. Африка елдерінің көпшілігінде инфляция жыл сайын шамамен 10% құрады.