Ағылшын тіліндегі дауысты дыбыстардың өзгеруі

Кіріспе

Дыбыс өзгерістері

Қазіргі ағылшын тілінің көптеген диалектілерінде екі жақын артқы дауысты бар: «foot» сияқты сөздерде кездесетін жақын артқы дөңгелектелген дауысты және «goose» сияқты сөздерде кездесетін тығыз артқы дөңгелектелген дауысты (көптеген диалектілерде орталыққа жақын дауысты ретінде айтылады). Тарихи тұрғыдан артқы дауыстылар көбінесе орталыққа қарай өзгереді. Бұл мақалада осы дауыстылардың ағылшын тілінің түрлі диалектілеріндегі тарихы қарастырылады, назар осы дыбыстарға қатысты фонемалық бөліністер мен бірігулерге шоғырландырылады.

Тарихи дамуы

Ежелгі ағылшын дауыстыларына қысқа және ұзақ тығыз артқы дауыстылар, және , екеуі де жазылған (ұзақ дауысты жиі Ежелгі ағылшын мәтіндерінің қазіргі басылымдарында сияқты ерекшеленеді). Сондай-ақ, орта биіктіктегі екі артқы дауыстылар және , екеуі де жазылды (ұзындығы көбінесе қазіргі басылымдарда). Орта ағылшын тілінде де осы төрт дауысты дауыс бар еді. Қысқа дауыстылар әлі де жазылып тұрды және , бірақ ұзақ уақыт бойы , және , деп жазыла бастады. Жалпы, орта ағылшын дауыстылары сәйкес келетін көне ағылшын дауыстыларынан тараған, бірақ белгілі бір баламалы дамулар болды. Орта ағылшын ашық буынның ұзартылуы қысқа дауыстысын ашық буындарда көбінесе ұзартуға әкелді (артқы жағы ашық дауысты), бұл дамуды мұрын сияқты сөздерде көруге болады. Ұлы дауыстылар ауысуы кезінде орта ағылшын тіліндегі ұзын ай сияқты сөздерде көтерілді; орта ағылшын тіліндегі ұзын дифтонгизацияланды, қазіргі күндегі , мысық сияқты; ал орта ағылшын тіліндегі мұрын дауыстысы көтерілді және кейін дифтонгизацияланды, нәтижесінде бүгінгі күндегі пайда болды. Бір кездері қысқа дауыстысы, put сияқты сөздерде кездесетін, қалың, жақын, дөңгеленген дауыстыға айналды, . (Сонымен қатар, қысқа дауыстысы да өзгерді.) Роджер Ласстың айтуынша, бұл өзгеріс 17 ғасырда болған, бірақ басқа лингвистер бұл одан да ертерек болған болуы мүмкін деп санайды. Лот сияқты сөздердегі қысқа дауыстысы да төмендеді және кейбір акценттерде дөңгеленбеді (қараңыз, артқы ашық дауыстылар).

To-ның қысқартылуы

Бірқатар сөздерде, олардың кейбіреуі өте көп қолданылатын, дауысты дыбысы қысқартылды. Атап айтқанда, қан және тасқын сияқты бірнеше сөздерде қысқару осыдан бұрын болғандықтан, нәтижесінде "аяқ-қадам" айырылысы (келесі бөлімді қараңыз) пайда болып, қазір басқаша айтылады. Кейінірек қысқаруға ұшыраған басқа сөздерде, мысалы, жақсы және аяқ сөздерінде, әрдайым осы дыбыс естіледі. Ал, шатыр, тырнақ және түбір сияқты тағы да бірнеше сөздерде айтылуы әртүрлі: кейбір сөйлеушілер оларды осылай, ал басқалары тексастық ағылшын тілінде осылай айтуды ұнатады. Солтүстік Англияда сөйлейтін адамдардың арасында оокпен аяқталатын кітап және аспаз сияқты сөздерде, басқа жерлерде қысқартылған болса да, әлі де ұзақ дауысты дыбыс естіледі.

бірігу

Бірігу немесе шва бірігуі – Уэльс ағылшын тілінде, кейбір жоғары беделді Солтүстік Англия ағылшын тілінде және кейбір жалпыамерикан тілінде кездесетін дауыстылардың бірігуі. Бұл бірігу /ʌ//n/'/ɔːr//θ//ə//d//ɒ//k//s//i/ және /ə//n/'/ɔːr//θ//ə//d//ɒ//k//s//i/ сияқты минималды жұптардың бірігуіне алып келеді. Біріккен дауыстының фонетикалық ерекшелігі акцентке байланысты. Мысалы, біріктірілген жалпыамерикан акценттерінде басым дауысты және сөз соңындағы дауысты болады. Басқа жерлерде дауысты бір немесе екі дауысты болып естіледі (GA әлсіз дауыстылар бірігуіне ие). Бұл hubbub ('/h//ʌ//b//ʌ//b/ RP) сияқты сөздердің екі түрлі дауыстыға ие болуына себеп болуы мүмкін, тіпті екі буынында да бірдей фонема бар болса да. Алайда, Бирмингем, Суонси және Майамиде біріккен дауыстының соңғы емес буыны тұрақты түрде ортаңғы орталық /ə/ ретінде айтылады, басым және басым емес аллофондар арасында айқын айырмашылық жоқ. Біріккен дауысты әдетте оның фонетикалық ерекшелігіне қарамастан /ə/ деп жазылады. Бұл IPA символының ескі канондық фонетикалық диапазонымен сәйкес келеді, ол жақын жақыннан ашыққа дейінгі кең орталық аймақты қамтиды деп сипатталған. Бірігу тек басылмаған буындарда ғана жүреді, себебі бірікпеген акценттерде /ʌ/ тек басылмаған буындарда ғана кездеседі. Сөз соңында ағылшын тілінің кез келген акцентінде дауыстылардың арасында қарама-қайшылық жоқ (орта ағылшын тілінде /ʌ/, /ə/ дауысынан бөлінген дауысты сол позицияда пайда бола алмады), ал сөз соңындағы дауысты /ə/ (көптеген акценттердегі /ə/ негізгі аллофоны) жақындасады. Дегенмен, диалектілік айырмашылықтар бар, мысалы, кең кокни сияқты диалекттер басқа диалекттерге қарағанда айтарлықтай ашық дауыстыларды қолданады. Ашық дауысты кейбір солтүстік ағылшын диалекттерінде (мысалы, Geordie) кездеседі, олардың ешқайсысы foot–strut бірігуіне ұшырамаған, бірақ Geordie-де оны басқа позицияларға жалпылауға болады, сондықтан тек үтір ғана емес, сонымен қатар үтірлер де екінші буынында /ʌ/ дауысымен айтылуы мүмкін, бұл басқа акценттерде сирек кездеседі. Қазіргі стандартты Оңтүстік Британ ағылшын тілінде соңғы /ə/ көбінесе ашық емес /ə/ болады. Жалпыамерикан тіліндегі барлық сөйлейтіндер /ʌ/, /ə/ және /ɜː/ (саз) дауыстыларын /r/ алдында бейтараптандырады, нәтижесінде r-түсті дауысты пайда болады. GA-да шын мәнінде қарама-қайшылықты /ɜː/ фонемасы жоқ (жүн, асығу, әріптер және трансфер (n.), RP-де /ʌ/, /ɜː/, /ɑː/ ретінде ерекшеленеді, GA-да барлығы бірдей r-түсті дауыстыға ие), ал символ басқа акценттермен салыстыруды жеңілдету үшін ғана қолданылады. Қосымша ақпарат үшін hurry–furry бірігуіне қараңыз. Алайда, мұндай минималды жұптар аз, және оларды осылай пайдалануды Джефф Линдси сияқты ғалымдар сынға алды, себебі мұндай минималды жұптардың мүшелері құрылымдық жағынан әртүрлі. Дегенмен, бір лексикалық санатқа жататын сөздердің жұптары да бар, мысалы, append /əˈpɛnd/ қарсы upend /ʌˈpɛnd/ және aneath /əˈniːθ/ қарсы uneath /ʌˈniːθ/. Сонымен қатар, RP әрқашан басылмаған буында /ə/ қолданатын сөздер бар, мысалы, pick up /pɪk ʌp/, goosebumps /ɡuːs bʌmps/ немесе sawbuck /sɔː bʌk/, біріктірілген акценттер теңгерімнің екінші дауыстысы сияқты /ə/ қолданады. RP-де дауыстылардың биіктігі әртүрлі; алғашқы үш сөздегі басылмаған дауысты ашық /ʌ/ (дәстүрлі түрде /ʌ/ деп жазылады), бірақ теңгерімде ол орта /ə/.

The – merger or the –schwa merger is a merger of with that occurs in Welsh English, some higher prestige Northern England English and some General American. The merger causes minimal pairs such as unorthodoxy /ʌ//n/'/ɔːr//θ//ə//d//ɒ//k//s//i/ and an orthodoxy /ə//n/'/ɔːr//θ//ə//d//ɒ//k//s//i/ to be merged. The phonetic quality of the merged vowel depends on the accent. For instance, merging General American accents have as the stressed variant and as the word final variant. Elsewhere, the vowel surfaces as or even (GA features the weak vowel merger). That can cause words such as hubbub ('/h//ʌ//b//ʌ//b/ in RP) to have two different vowels even though both syllables contain the same phoneme in both merging and non merging accents. On the other hand, in Birmingham, Swansea and Miami, at least the non final variant of the merged vowel is consistently realized as mid central , with no noticeable difference between the stressed and the unstressed allophones. The merged vowel is typically written with regardless of its phonetic realization. That largely matches an older canonical phonetic range of the IPA symbol , which used to be described as covering a vast central area from near close to near open
Because in unmerged accents, appears only in unstressed syllables, the merger occurs only in unstressed syllables. Word finally, there is no contrast between the vowels in any accent of English (in Middle English, , the vowel from which was split, could not occur in that position), and the vowel that occurs in that position approaches (the main allophone of in many accents). However, there is some dialectal variation, with varieties such as broad Cockney using variants that are strikingly more open than in other dialects. The vowel is usually identified as belonging to the phoneme even in accents without the merger, but native speakers may perceive the phonemic makeup of words such as comma to be , rather than The open variety of occurs even in some Northern English dialects (such as Geordie), none of which has undergone the foot–strut split, but in Geordie, it can be generalised to other positions and so not only comma but also commas may be pronounced with in the second syllable, which is rare in other accents. In contemporary Standard Southern British English, the final is often mid , rather than open
All speakers of General American neutralise , and (the vowel) before , which results in an r colored vowel GA lacks a truly contrastive phoneme (furry, hurry, letters and transfer (n.), which are distinguished in RP as , , and , all have the same r colored in GA), and the symbol is used only to facilitate comparisons with other accents. See hurry–furry merger for more information. Some other minimal pairs apart from unorthodoxy–an orthodoxy include unequal /ʌ//n/'/iː//k//w//əl/ vs. an equal /ə//n/'/iː//k//w//əl/ and a large untidy room /ə// /'/l//ɑːr//dʒ// //ʌ//n/'/t//aɪ//d//i// /'/r//uː//m/ vs. a large and tidy room /ə// /'/l//ɑːr//dʒ// //ə//n/'/t//aɪ//d//i// /'/r//uː//m/. However, there are few minimal pairs like that, and their use as such has been criticised by scholars such as Geoff Lindsey because the members of such minimal pairs are structurally different. Even so, pairs of words belonging to the same lexical category exist as well such as append /@//"//p//E//n//d/ vs up end /V//p//"////E//n//d/ and aneath /@//"//n//i://T/ vs uneath /V//n//"//i://T/. There also are words for which RP always used in the unstressed syllable, such as pick up '/p//ɪ//k//ʌ//p/, goosebumps '/g//
uː//s//b//ʌ//m//p//s/ or sawbuck '/s//ɔː//b//ʌ//k/, that have merging accents use the same as the second vowel of balance. In RP, there is a consistent difference in vowel height; the unstressed vowel in the first three words is a near open (traditionally written with ) but in balance, it is a mid .

/juː/ дыбысының дамуы

Ерте орта ағылшын тілінде жақын алдыңғы дөңгеленген дауысты (англо-нормандық сөздерде, мысалы, duke сөзінде кездесетін) және дифтонгтар (new сөзінде кездесетін), (few сөзінде кездесетін) және (dew сөзінде кездесетін) ерекшеленген. Кейінгі орта ағылшын тілінде , , және дифтонгтары бірігіп кетті. Ал ерте заманауи ағылшын тілінде де , дифтонғы бірікті. Дегенмен, кейбір Уэльс, Солтүстік Англия және АҚШ акценттерінде бұл өзгеріс болған жоқ. Сондықтан, Уэльс ағылшынының осы түрлерінде threw және through сөздері әлі де ерекшеленеді. Көптеген акценттерде төмендейтін дифтонг жоғарылайтын дифтонгқа айналып, тізбекке ұласты. Бұл өзгеріс 1800 жылдардың соңында Лондон шаһарында болды. Алдыңғы дауыстыға және диалектіге байланысты, ол йодтың түсірілуі немесе йодтың бірігуі арқылы сақталды немесе -ға айналды. Осының нәтижесінде duke (немесе) , new , few және rude сөздерінің стандартты айтылуы қалыптасты.

бірігу

бірігуі – шотланд тіліндегі, Солтүстік Ирландия тіліндегі, Малайзия тіліндегі және Сингапур тіліндегі ағылшын тілінде кездесетін құбылыс, онда қазіргі ағылшын тілінің және фонемалары бірігіп, бір фонемаға айналады. Нәтижесінде, look және Luke, pull және pool, full және fool сияқты сөздер гомофондарға айналады, ал good және food, foot және boot сияқты жұптар рифмаланады. Бұл бірігудің тарихы орта ағылшын тіліндегі екі дауыстыға: ұзын дауыстыға (shoot сөзі одан шыққан) және қысқа дауыстыға (put сөзі одан шыққан) дейін жетеді. Ұлы дауысты өзгерісінің нәтижесінде , , дауыстысы , дауыстысына көтерілді, ол бүгінге дейін shoot сөзінің айтылуын сақтайды. Ал орта ағылшын тіліндегі дауыстысы кейіннен put сөзінің айтылуынша , болып өзгерді. Дегенмен, shoot сөзінің дауыстысы фонемалық бөлінуге ұшырады, онда кейбір сөздер (mood сияқты) дауыстысын сақтап қалды, ал басқа сөздердің дауыстысы (good сияқты) қысқарды. Осылайша, екі процесс (→→ және →) good және put сияқты сөздердің дауыстыларының бірігуіне әкелді, ол қазір барлық ағылшын тілінің диалекттерінде осы екі сөзді айтудың қалыпты жағдайы болып табылады. (Осы ерте өзгерістер туралы толық ақпарат алу үшін жоғарыдағы "бөліну" бөліміндегі кестеге қараңыз.) Бірақ соңғы қадам – шетел тілдерінің (мысалы, шотланд тілінің шотланд ағылшын тіліне әсері) әсерімен кейбір ағылшын тілінің диалекттерінде жаңа біріккен дауыстыны (mood және shoot сөздерінің дауыстысы) біріктіру болды: – бірігуі. Бұл ішкі мотивациямен туындаған фонемалық бірігу емес, ағылшын тілінің лексикалық жиынтығына әртүрлі тілдердің дауысты жүйелерін қолдану. Бұл соңғы біріккен дауыстының сапасы Шотландия мен Солтүстік Ирландияда әдетте , ал Сингапурда болады. full–fool бірігуі – бұл pull/pool және full/fool сияқты жұптардың гомофондар болуына себеп болатын дәл осы екі дауыстының шартты бірігуі; ол ағылшын тілінің көптеген диалектілерінде кездеседі және әсіресе американдық ағылшын тілінің бірнеше түрлерінде назар аударуда. Гомофондық жұптар IPA жазбалары bull boule cookie kooky Сондай-ақ, – бірігуі жоқ, бірақ cookie сөзін /k//uː//k//i/ емес, /k//ʊ//k//i/ деп айтатын кейбір диалекттерде де гомофондар бар. looker lucre Сондай-ақ, – бірігуі жоқ, бірақ looker сөзін '/l//uː//k//ər/ емес, '/l//ʊ//k//ər/ деп айтатын кейбір диалекттерде де гомофондар бар. could cooed full fool hood who'd look Luke wood wooed would wooed

The – merger is a phenomenon in Scottish English, Northern Irish English, Malaysian English, and Singapore English, in which the modern English phonemes and have merged into a single phoneme. As a result, word pairs like look and Luke, pull and pool, full and fool are homophones, and pairs like good and food and foot and boot rhyme. The history of the merger dates back to two Middle English phonemes: the long vowel (which shoot traces back to) and the short vowel (which put traces back to). As a result of the Great Vowel Shift, raised to , which continues to be the pronunciation of shoot today. Meanwhile, the Middle English later adjusted to , as put is pronounced today. However, the of shoot next underwent a phonemic split in which some words retained (like mood) while the vowel of other words shortened to (like good). Therefore, the two processes (→→ and →) resulted in a merger of the vowels in certain words, like good and put, to , which is now typical of how all English dialects pronounce those two words. (See the table in the section "– split" above for more information about these early shifts.) The final step, however, was for certain English dialects under the influence of foreign languages (the Scots language influencing Scottish English, for example) to merge the newly united vowel with the vowel (of mood and shoot): the – merger. Again, this is not an internally motivated phonemic merger but the appliance of different languages' vowel systems to English lexical incidence. The quality of this final merged vowel is usually in Scotland and Northern Ireland but in Singapore. The full–fool merger is a conditioned merger of the same two vowels specifically before , which causes pairs like pull/pool and full/fool to be homophones; it appears in many other dialects of English and is particularly gaining attention in several American English varieties. Homophonous pairs IPA Notes bull boule cookie kooky Also homophones in some dialects that lack the – merger but pronounce cookie as /k//uː//k//i/ rather than /k//ʊ//k//i/. could cooed full fool hood who'd look Luke Also homophones in some dialects that lack the – merger but pronounce look as /l//uː//k/ rather than /l//ʊ//k/. looker lucre Also homophones in some dialects that lack the – merger but pronounce looker as '/l//uː//k//ər/ rather than '/l//ʊ//k//ər/. pull pool should shooed soot suit With yod dropping. wood wooed would wooed

Басқа өзгерістер

Георди тілінде дауыстының алофоникалық бөлінуі жүзеге асады, онда монофтонг морфологиялық жағынан жабық буындарда (мысалы, "bruise" сөзіндегідей) қолданылады, ал дифтонг морфологиялық жағынан ашық буындарда, сөз соңында (мысалы, "brew" сөзіндегідей) және сөз ішінде морфема соңында (мысалы, "brews" сөзіндегідей) қолданылады. Ағылшын тілінің көптеген диалектілерінде дифтонг пайда болады, ал монофтонг пен дифтонг еркін өзгерісте болады, әсіресе сөз ішінде. Сөз соңында дифтонгтар көбірек кездеседі. Осыған ұқсас алдыңғы қатарлы дауыстының дамуын салыстырыңыз. -ның -ға өзгеруі – бұл британдық ағылшын тілінің көптеген нұсқаларында кездесетін процесс, онда екі буынды сөздердің дифтонгқа айналуы байқалады. Нәтижесінде, "ruin" сөзі бір буынды болып айтылады, ал "fluid" сөзі болып айтылады.