Кіріспе

Уильям Х. МакНиллдің 1963 жылғы кітабы «Батыстың өрлеуі: Адамзат қоғамының тарихы» – Чикаго университетінің тарихшысы Уильям Х. МакНиллдің кітабы. Алғаш рет 1963 жылы жарық көрген, ал 1991 жылы ретроспективті алғы сөзбен толықтырылған. Кітап әлем тарихын түрлі ескі әлемдік өркениеттердің бір-біріне тигізген әсері, сондай-ақ батыс өркениетінің соңғы 500 жылда әлемнің қалған бөлігіне жасаған терең ықпалы тұрғысынан зерттейді. Автордың пікірінше, қоғамның басқа өркениеттермен байланысы – тарихи өзгерістерді қозғаушы күш. 1964 жылы кітап тарих және өмірбаян саласындағы Ұлттық кітап сыйлығына ие болды. Кітаптың үшінші бөлімінде батыстың үстемдік құрған дәуірі талданды. 1500 жылдан 1750 жылға дейін Батыс Еуропаның әлемге сын салып, пайдалану мен отарлау арқылы, ислам әлемінде, Қиыр Шығыста және Африкадағы экуменнің тепе-теңдігін өзгерту арқылы көрсеткен күші суреттеледі. 1750 жылға дейін батыстың үстемдігі басқа аймақтардың бұрынғы үстемдігімен салыстыруға болады. Кітапта Еуропадағы ескі тәртіптердің «шайқалып тұрған тепе-теңдігі», Еуропаның кеңеюі және Американы қоса алғанда, шеткері аймақтардағы мәдениетке бейімделуі сипатталған. 1750-1950 жылдар аралығында батыстың өрлеуі аумақтық кеңею, индустриализация, демократиялық революция және интеллектуалдық даму тұрғысынан қарастырылады. Бұл кезең үзіліс символы: батыстың әлемдік ықпалы барлық тарихи мысалдардан асып түседі.

Қабылдау

Хью Тревор Ропер «Нью-Йорк Таймс» кітап шолуында жарқын сын жазды және «Modern Library» кітапханасы оны 20 ғасырдың 100 ең үздік ғылыми еңбектерінің бірі деп атады. Бір сыншыл пікір бойынша, Батыс өрлеген жоқ, Шығыс құлдырады немесе шегінді. «Батыстың өрлеуі» тарихи талдауға екі маңызды әсер етті. Біріншіден, ол Арнольд Дж. Тойнби мен Освальд Шпенглердің өркениеттерді дискретті және тәуелсіз бірліктер ретінде қарастырған, олардың көтерілуі мен құлдырауы туралы болжамдарын сынға алды. Тойнби мен Шпенглер өркениеттерді жеке және тәуелсіз деп есептеді. МакНилл 1936 жылы студент кезінде Шпенглердің «Батыстың құлдырауы» (кітаптың «Батыстың өрлеуі» деген аталымы қасақана контраст ретінде таңдалды) және Тойнбидің «Тарих зерттеуі» атты тезистеріне қарсы тұру мақсатымен осы кітапты жоспарлаған. Олар «өркениеттер өздерінің жеке жолдарымен қадам басып, сыртқы ықпалға іріктелмейді» деп тұжырымдаған. Ал МакНилл техника мен идеялардың таралуына баса мән берді, өркениеттер арасындағы байланыстарды өте маңызды деп санайды. Екіншіден, ол әлемдік жүйелер теориясы және тәуелділік теориясы сияқты теорияларға негіз болды, бұл «дүниежүзілік тарихта 'Батыстың' орталық рөлін бекітті». Алайда, 1990 жылы «Дүниежүзілік тарих журналында» жарияланған мақаласында МакНилл «Батыстың өрлеуі» «Америка Құрама Штаттарындағы соғыстан кейінгі империялық көңіл-күйдің көрінісі» ретінде қарастырылуы керек екенін айтты және оны «интеллектуалды империализмнің бір түрі» деп мойындады. Кейін, 1991 жылғы эссесінде МакНилл кітабының біріктіретін тақырыбы – батыс тарихының басқа өркениеттерге тигізген әсерін ғана сипаттау емес, өзара байланыс пен мәдени таралудың маңыздылығы екенін атап өтті.