Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Калифорнияның жойылған тілдер отбасы
Extinct language family of California
Чумашан – Калифорнияның оңтүстік жағалауындағы американдық түпкілікті Чумаш халқының сөйлеген тілдер отбасы. Бұл тілдер Сан-Луис-Обиспоның жағалау жазықтары мен аңғарларынан Малибуға дейін, сондай-ақ көршілес ішкі және Трансверс-қанаттардың аңғарлары мен шатқалдарында, Сан-Хоакин аңғарымен шектес шығысқа дейін, үш іргелес Канал аралдарында – Сан-Мигель, Санта-Роза және Санта-Круста таралған. Чумашан тілдері, Юкиан тілдері және, мүмкін, Оңтүстік Бая Калифорнияның Вайкури сияқты тілдері, Пенутия, Уто-ацтек және тіпті Хокан тілдерінің пайда болуынан бұрын Калифорниядағы ең көне тілдер отбасыларының бірі болуы мүмкін. Чумашан, Юкиан және Оңтүстік Баха тілдері физикалық ерекшеліктерімен ерекшеленетін халықтар көптен бері қоныстанған аймақтарда қолданылады. Чумашан тілдерінің негізгі аймағындағы халық саны соңғы 10 000 жылдан бері тұрақты. Дегенмен, Чумашан тілдерінің географиялық ареалы салыстырмалы түрде жақында (бірнеше мың жыл ішінде) қалыптасқан. Ішкі мәліметтерге сәйкес, Обиспено тілі Хокан тілін ығыстырған, ал Арал Чумашан тілі Чумшадан мүлдем өзгеше тілмен араласқан; аралдар біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында тақтай қайықтардың пайда болуына дейін материкпен байланыста болған жоқ. Чумашан тілдерінің қазір жойылғаны немесе тоқтатылғаны туралы айтылса да, осы тілдердің төртеуін жандандыру бағдарламалары жүргізілуде. Бұл тілдер тілші Джон Пибоди Харрингтонның жарияланбаған далалық жазбаларында жақсы құжатталған. Барбареньо, Инесеньо және Венчуреньо тілдері ерекше жақсы зерттелген. Чумашан тілінің соңғы ана тілі барбареньо тілінде сөйлейтін Мэри Йи болды, ол 1965 жылы қайтыс болды.
Chumashan was a family of languages that were spoken on the southern California coast by Native American Chumash people, from the Coastal plains and valleys of San Luis Obispo to Malibu, neighboring inland and Transverse Ranges valleys and canyons east to bordering the San Joaquin Valley, to three adjacent Channel Islands: San Miguel, Santa Rosa, and Santa Cruz. The Chumashan languages may be, along with Yukian and perhaps languages of southern Baja California such as Waikuri, one of the oldest language families established in California, before the arrival of speakers of Penutian, Uto Aztecan, and perhaps even Hokan languages. Chumashan, Yukian, and southern Baja languages are spoken in areas with long established populations of a distinct physical type. The population in the core Chumashan area has been stable for the past 10,000 years. However, the attested range of Chumashan is recent (within a couple thousand years). There is internal evidence that Obispeño replaced a Hokan language and that Island Chumash mixed with a language very different from Chumashan; the islands were not in contact with the mainland until the introduction of plank canoes in the first millennium AD. Although some say the Chumashan languages are now extinct or dormant, language revitalization programs are underway with four of these Chumashan languages. These languages are well documented in the unpublished fieldnotes of linguist John Peabody Harrington. Especially well documented are Barbareño, Ineseño, and Ventureño. The last native speaker of a Chumashan language was Barbareño speaker Mary Yee, who died in 1965.
Сипаттамалары
Чумашан тілдері олардың дауысгармониясымен (кері сибилянт дауысгармониясы) жақсы танымал. Митун чумашан тілдік құрылымдарының ғылыми шолуын ұсынады.
The Chumashan languages are well known for their consonant harmony (regressive sibilant harmony). Mithun presents a scholarly synopsis of Chumashan linguistic structures.
Қосындылар
Орталық чумаш тілдерінде дауыссыз дыбыстардың күрделі тізімі бар. /h/ дыбысынан басқа барлық дауыссыз дыбыстарды глоттализациялауға болады; ал /h/, /x/ және ұйқасты дауыссыз дыбыстардан басқа барлық дауыссыз дыбыстарды аспирациялауға болады.
The Central Chumash languages have a complex inventory of consonants. All of the consonants except /h/ can be glottalized; all of the consonants except /h/, /x/ and the liquids can be aspirated.