Кіріспе
Б.з.б. бірінші ғасырдағы рим тарихы Ливийдің еңбегі, кейде "Ab Urbe Condita" деп аталады. "Рим тарихы", мүмкін, бастапқыда "Анналдар" деп аталған және көбінесе "Ab Urbe Condita" (көлденең шрифт = иә) деп аталатын бұл монументалды еңбек, рим тарихшысы Тит Ливий (ағылшын тілінде "Ливий" деп белгілі) тарапынан б.з.б. 27 және 9 жылдары аралығында латын тілінде жазылған. Еңбек Энейдің және Трояның құлауынан қашқан босқындар туралы аңыздардан бастап, қаланың б.з.б. 753 жылы құрылуы, б.з.б. 509 жылы патшалардың қуылған кезінен бастап Ливийдің өмір заманына, император Августтың билігіне дейінгі кезеңді қамтиды. Ливий жазған соңғы оқиға – б.з.б. 9 жылы Друздың қазасы. Сақталған кітаптар б.з.б. 293 жылға дейінгі оқиғаларды (1-10 кітаптар) және б.з.б. 219-166 жылдар аралығындағы оқиғаларды (21-45 кітаптар) қамтиды.
a work sometimes referred to as Ab Urbe Condita
The History of Rome, perhaps originally titled Annales, and frequently referred to as Ab Urbe Condita (italic=yes), is a monumental history of ancient Rome, written in Latin between 27 and 9 BC by the Roman historian Titus Livius, better known in English as "Livy". The work covers the period from the legends concerning the arrival of Aeneas and the refugees from the fall of Troy, to the city's founding in 753 BC, the expulsion of the Kings in 509 BC, and down to Livy's own time, during the reign of the emperor Augustus. The last event covered by Livy is the death of Drusus in 9 BC. The surviving books deal with the events down to 293 BC (books 1–10), and from 219 to 166 BC (books 21–45).
Корпус
Рим тарихы бастапқыда 142 "кітаптан" тұрған, оның 35-і – кіріспемен бірге 1-10 кітаптар және 21-45 кітаптар – бүгінгі күнге дейін сақталған. Оксиринхта 37-40, 47-55 кітаптарының қысқаша мазмұны және 88 кітаптың шағын үзінділері қазір Британ мұражайында P. Oxy. IV 0668 ретінде тіркелген папирус рулонынан табылды. Тағы бір фрагмент, P. Oxy. XI 1379, бірінші кітаптан (I, 6) алынған және жоғары дәрежеде дұрыс екенін көрсетеді. Дегенмен, Оксиринх қысқартылған нұсқасы зақымдалған және толық емес.
Мазмұны
Кітап нөміріСтатусЖылдар қамтылғанНегізгі оқиғалар қамтылған1Б.з.д. 510 жылға дейінНегізгі мифтер: Эней, Асканий, Ромул және Рем, Сабин әйелдеріне жасалған зорлық; Рим патшалығының тарихы, Тарквиний Супербтің қуылғандығы.2509–468 ж.б.э. Бруттың республиканы құруы, Тарквиний Суперб пен Порсенаға қарсы соғыстар, плебтердің сецессиясы, Вольск соғыстары.3467–446 ж.б.э. Децемвират.4445–404 ж.б.э. Ордендердің қақтығысы, Ахаланың Спурий Мелийді өлтіруі, Фидендерге қарсы соғыс.5403–387 ж.б.э. Вейге қарсы соғыс, Бренннің Римді тонауы.6387–366 ж.б.э. Марк Капитолийдің тарихы, Секстийдің заңдары.7366–342 ж.б.э. Манлий және Валерийдің тарихы, Бірінші Самнит соғысы.8341–322 ж.б.э. Бірінші Самнит соғысы, Латин соғысы.9321–304 ж.б.э. Екінші Самнит соғысы, Каудиндық шатқалындағы жеңіліс, Римнің Александр Ұлынан жеңіліп қалған тарихы.10303–293 ж.б.э. Үшінші Самнит соғысы, Публий Деций Мусның құрбандығы.11292–287 ж.б.э. Үшінші Самнит соғысы, Римдегі оба, плебтердің сецессиясы.12284–280 ж.б.э. Сенонға қарсы соғыс, Пирр соғысы, Самниттер мен итальяндарға қарсы науқандар, Регийде Деций Вибуллийдің сатқындауы.13280–278 ж.б.э. Пирр соғысы, Карфагенмен шарт, итальяндарға қарсы науқандар.14278–272 ж.б.э. Пирр соғысы, Птолемей II-мен шарт, Риммен Карфагеннің шартты бұзуы, итальяндарға қарсы науқандар.15272–267 ж.б.э. Рим Тарент пен Регийді қайтарып алады. Пиценттер, Умбриялықтар және Саллентиндер бағынады. 16264–263 ж.б.э. Бірінші Пуникалық соғыс, алғашқы гладиаторлық ойындар.17260–256 ж.б.э. Бірінші Пуникалық соғыс18255 ж.б.э. Бірінші Пуникалық соғыс19251–241 ж.б.э. Бірінші Пуникалық соғыс20237–220 ж.б.э. Фалискандар, Сардиниялықтар, Корсикалықтар, Иллириялықтар, Галлиялықтар, Инсубриялықтар және Истриялықтармен соғыстар.21219–218 ж.б.э. Екінші Пуникалық соғыс: Требия шайқасы.22217–216 ж.б.э. Екінші Пуникалық соғыс, Тразимен көлі мен Канна шайқасындағы жеңілістер.23216–215 ж.б.э. Екінші Пуникалық соғыс.24215–213 ж.б.э. Екінші Пуникалық соғыс, Бірінші Македония соғысы.25213–212 ж.б.э. Екінші Пуникалық соғыс, Сиракузаның құлауы.26211–210 ж.б.э. Екінші Пуникалық соғыс, Бірінші Македония соғысы. Сципионның қалыс тұруының көзі.27210–207 ж.б.э. Екінші Пуникалық соғыс, Бірінші Македония соғысы.28207–205 ж.б.э. Екінші Пуникалық соғыс, Бірінші Македония соғысы.29205–204 ж.б.э. Екінші Пуникалық соғыс, Индибилис пен Мандонийдың көтерілісі.30203–201 ж.б.э. Екінші Пуникалық соғыс, Зама шайқасы.31201–199 ж.б.э. Екінші Македония соғысы.32198–197 ж.б.э. Екінші Македония соғысы.33197–195 ж.б.э. Екінші Македония соғысы, Киноскефала шайқасы.34195–194 ж.б.э. Оппия заңы жойылды, Испанияда Катоның жеңісі, Набиске қарсы соғыс, Като мен Фламининнің жеңістері.35193–192 ж.б.э. Лигуриялықтарға қарсы науқан, Сципион Африкан мен Ганнибал арасындағы талқылау, Грекиядағы мәселелер, Антиох III-пен келіссөздер, ол содан кейін Грекияға басып кіреді.36191 ж.б.э. Рим-Селевкид соғысы, Фермопила шайқасы.37190–188 ж.б.э. Рим-Селевкид соғысы.38188 ж.б.э. Грекиядағы операциялар, Галатиялықтарға қарсы науқан, Апамея шарты, Сципион Африканның сотталуы және жер аударылуы.39187–181 ж.б.э. Бакханалия, Үшінші Македония соғысының себептері, Сципион Африкан мен Ганнибалдың өлімі.40184–179 ж.б.э. Персей өзінің бауыры Деметрийді өлтіріп, Македония патшалығын мұраға алады. Лигуриялықтарға қарсы науқан.41179–174 ж.б.э. Лигуриялықтарға, Истриялықтарға, Сардиниялықтарға және Кельтиберліктерге қарсы науқандар; Персейдің Грекиядағы әрекеттері.42173–171 ж.б.э. Үшінші Македония соғысы.43171–169 ж.б.э. Үшінші Македония соғысы.44169–168 ж.б.э. Үшінші Македония соғысы, Пидна шайқасы.45168–166 ж.б.э. Үшінші Македония соғысы, Персейдің тұтқындалуы, Алтыншы Сирия соғысы, Эмилий Паулустың жеңісі.46165–160 ж.б.э. Эвмен II-нің Римге сапары, Солтүстік Италиядағы науқандар, Птолемей VI және Птолемей VIII-ге, сондай-ақ Ариарат V-ке елшіліктер, Паулус Эмилиус өлімі, Помтин батпақтары кептіріледі.47160–154 ж.б.э. Египеттің Птолемей VI және Птолемей VIII арасында бөлінуі, Деметрий I-ге қарсы Ариарат V-ті қолдау, Далматтар мен Лигуриялықтарға қарсы науқандар. 48154–150 ж.б.э. Үшінші Пуникалық соғыстың бастауы, Марк Эмилиус Лепидтің өлімі, Екінші Кельтиберлік соғыс, Лузитан соғысы.49149 ж.б.э. Үшінші Пуникалық соғыс, Лузитан соғысы, Төртінші Македония соғысы.50149–147 ж.б.э. Битинияның Прусиас II-ін оның ұлы Никомед II өлтіреді, Массиниссаның өлімі, Үшінші Пуникалық соғыс, Сципион Эмилиан консул болып сайланды, Төртінші Македония соғысы.51147–146 ж.б.э. Үшінші Пуникалық соғыс, Карфагеннің жойылуы, Ахай соғысы.52146–145 ж.б.э. Ахай соғысы, Лузитан соғысы, Александр Балас пен Димитрий II арасындағы соғыс.53143 ж.б.э. Лузитан соғысы.54141–139 ж.б.э. Нумантия соғысы, Лузитан соғысы, Вириаттың өлімі. 55138–137 ж.б.э. Нумантия соғысы, Антиох VI-ны Диодот Трифон өлтіруі.56136–134 ж.б.э. Нумантия соғысы, Бірінші құлдар соғысы.57133 ж.б.э. Нумантия соғысы, Сципион Эмилианның науқаны.58133 ж.б.э. Тиберий Семпроний Гракхтың реформалары, оның өлімі; Бірінші құлдар соғысы.59133–129 ж.б.э. Нумантия соғысы, Сципион Эмилианның жеңісі; Бірінші құлдар соғысы, Пергамның Эвмен III-нің көтерілісі, Антиох VII мен Фраат II арасындағы соғыс, Египеттегі дағдарыс, Тиберий Гракхтың реформаларынан кейін Римдегі тәртіпсіздіктер.60126–123 ж.б.э. Гай Семпроний Гракхтың реформалары, Квинт Цецилий Метеллдің Балеар аралдарындағы науқаны.61122–120 ж.б.э. Галлиялықтарға қарсы соғыс, Фабий Максимус Аллоброгикстің Битуитқа қарсы жеңісі, Гай Гракхтың өлімі.62118–117 ж.б.э. Нумидиядағы мәселелер, Югурта бастаған азаматтық соғыс.63114–112 ж.б.э. Фракиядағы Скордисканға қарсы науқандар, Цимбрий соғысының бастауы.64112–110 ж.б.э. Югурта соғысы.65109–107 ж.б.э. Югурта соғысы, Цимбрий соғысы.66106 ж.б.э. Югурта соғысы.67105–104 ж.б.э. Цимбрий соғысы, Марийдің жеңісі және кезекті консулдығы.68103–100 ж.б.э. Цимбрий соғысы.69100 ж.б.э. Сатурнин мен Глаўкіяның реформалары, олардың өлімі.7097–91 ж.б.э. Кельтиберліктерге қарсы науқан, Птолемей Апион өзінің патшалығын сыйлайды, Сулла Ариобарзанды патшалығына қайта орналастырады, Марк Ливий Друсстың реформалары.7191 ж.б.э. Друс өлтіріледі, Әлеуметтік соғыс.7291 ж.б.э. Әлеуметтік соғыс.7390 ж.б.э. Әлеуметтік соғыс.7489–88 ж.б.э. Әлеуметтік соғыс.7588 ж.б.э. Әлеуметтік соғыс.7689–88 ж.б.э. Әлеуметтік соғыс, Митридат Каппадокия мен Битинияны жаулап алады.7788 ж.б.э. Сулланың Римге жорығы, Бірінші Митридат соғысы.7888 ж.б.э. Бірінші Митридат соғысы.7987 ж.б.э. Октавиандық соғыс.8087–86 ж.б.э. Итальяндықтарға азаматтық беріледі, Октавиандық соғыс, Марийдің өлімі.8187–86 ж.б.э. Бірінші Митридат соғысы, Сулла Афинаны алады.8286 ж.б.э. Бірінші Митридат соғысы, Хероней және Орхомен шайқастары, Валерий Флакк Флавий Фимбриямен өлтіріледі.8386–84 ж.б.э. Бірінші Митридат соғысы, Сулланың азаматтық соғысы.8484 ж.б.э. Сулланың азаматтық соғысы, Циннаның өлімі.8583 ж.б.э. Сулланың азаматтық соғысы.8683–82 ж.б.э. Сулланың азаматтық соғысы, Екінші Митридат соғысы.8782 ж.б.э. Сулланың азаматтық соғысы.8882 ж.б.э. Сулланың азаматтық соғысы, Коллин қақпасы шайқасы, Жасы Маридің өлімі.8982–81 ж.б.э. Сулланың азаматтық соғысы, Карбоның өлімі, Сулланың проскрипциясы және реформалары, Помпейдің бірінші жеңісі.9078 ж.б.э. Сулланың өлімі, Марк Эмилиус Лепидтің көтерілісі, Серториан соғысы.9177 ж.б.э. Серториан соғысы.9276 ж.б.э. Серториан соғысы, Гай Скрибоний Курионың Дардандарға қарсы науқаны.9376–75 ж.б.э. Публий Сервилий Исаврияны жаулап алады, Үшінші Митридат соғысы, Серториан соғысы.9474 ж.б.э. Үшінші Митридат соғысы, Серториан соғысы.9574–73 ж.б.э. Гай Скрибоний Курионың Дардандарға қарсы соғысы, Үшінші құлдар соғысы, Үшінші Митридат соғысы.9673–72 ж.б.э. Үшінші құлдар соғысы, Серториан соғысы.9771–70 ж.б.э. Үшінші құлдар соғысы, Марк Антоний Кретикстің Критадағы науқаны, Үшінші Митридат соғысы, Красс пен Помпей консул болады.9870–69 ж.б.э. Үшінші Митридат соғысы, Квинт Цецилий Метеллдің Критадағы науқаны.9968–67 ж.б.э. Үшінші Митридат соғысы, Помпейдің Киликийлік қарақшыларға қарсы жорығы, Квинт Цецилий Метеллдің Критадағы науқаны.10066 ж.б.э. Үшінші Митридат соғысы, Армениядағы соғыстар.10166–65 ж.б.э. Үшінші Митридат соғысы, Катилинийлік қастандық.10264–63 ж.б.э. Үшінші Митридат соғысы, Митридаттың өлімі, Помпей Иерусалимді алады, Катилинийлік қастандық.10362–58 ж.б.э. Катилинийлік қастандық, Публий Клодий Пульхер плебтерге өтеді, Бірінші Триумвират, Галлия соғыстары.10458–56 ж.б.э. Галлия соғыстары, Цицероннен елден оралады.10556–54 ж.б.э. Катоның Триумвиратқа кедергі келтіру әрекеті, Галлия соғыстары, Рейннен алғашқы өту.10654–53 ж.б.э. Галлия соғыстары, Карра шайқасы, Красс өлімі.10753–52 ж.б.э. Галлия соғыстары, Клодийдің Миломен өлтірілуі, Помпей сайланады...
Стиль
Ливий жыл сайынғы хронология мен баяндаманы араластыра жазды. Бұл оның баяндамасын жыл сайынғы жоспар бойынша ұйымдастыру шешімінен туындады, онда "консулдар сайлауы, керемет оқиғалар, ғибадатханалардың ашылуы, жеңістер және осы сияқты жайттар" туралы үнемі хабарландырылатын. Мұндай жыл сайынғы оқиғалар тізімі "аналитикалық тарих" деп аталады. Ливий өзінің тарихын Рим тарихының басым дәстүрімен байланыстыру үшін, яғни осы жылнамаларды жазумен байланыстыру үшін аналитикалық ерекшеліктерді қолданды; осылайша ол тарихын "үздіксіздік пен тұрақтылық аурасымен" және "паптық билікпен" қалыптастырды. Ливийдің алғашқы және үшінші онжылдықтары (төменде қараңыз) өте жақсы жазылған, сондықтан Ливий Алтын ғасыр латын тіліндегі оқу бағдарламаларының қажетті шарты болды. Кейбіреулер оның жазу сапасы төмендегенін, қайталаулар мен сөз тіркестері көбейгенін айтады. Бартольд Георг Нибур 91-ші кітабы туралы: "Төрт беттік кішкентай көлемде қайталаулар тым жиі кездеседі және сөздердің көптігі соншалықты, оның Ливийге тиесілі екеніне күмәнданасыз" дейді. Нибур бұл төмендеуді автордың "қартайып, сөйлеуге құштар болғанымен" түсіндіреді, тіпті кейінгі кітаптардың сапасы нашар болғандықтан көшірушілердің оларды көшіруден бас тартқанын болжайды. Дегенмен, Ливий қайталанатын әскери оқиғаларды сипаттағанда да қайталанатын және стандартты сөздерді қолданды, Огильви оны "механикалық және салғырт" деп сипаттады. Бірақ қазіргі заманғы оқырмандар Ливийдің қайталанатын мәтінін, кем дегенде, дұғалар, баталар және қоғамдық діни рәсімдерде жақсырақ бағалайды. 9-шы кітаптың 17-19-шы бөлімдеріндегі аралықтан көрініп тұрғанындай, егер Александр Ұлы ұзақ өмір сүрсе және батысқа бұрылып римдіктерге шабуыл жасаса, римдіктер оны жеңіске жете алатын еді, бұл оқиғаны ең ерте жазылған балама тарих сценарийлерінің біріне айналдырады.
Жарияланым
Алғашқы бес кітап б.з.б. 27-25 жылдары жарық көрді. Бірінші рет аталған күн – Август осы атақты алған жыл: Ливий оны алғашқы бес кітапта екі рет қолданады. Екінші күні Ливий Янус ғибадатханасының жабылуын тізімдейді, бірақ 25 жылғысын қалдырды (ол кезде ол жабылмаған еді). Ливий өмірінің көп бөлігінде «Тарихты» жазуды жалғастырды, көпшіліктің сұранысымен жаңа материалдарды жариялап отырды. Осының салдарынан, еңбек табиғи түрде 12 бөлімге, негізінен 10 кітаптан тұратын топтарға немесе онжылдықтарға, кейде 5 кітаптан (пентадалар) және қалғандары белгілі бір ретпен топтастырылмаған күйде бөлінеді. Оны толығымен онжылдықтарға бөлу – көшірушілердің кейінірек енгізген жаңалығы. Екінші пентада бірінші пентададан кейін 16 жыл өткен соң, яғни 9 жылдан кейін немесе одан да кешіккенде жарық көрді. IX кітабында Ливий Циммин орманының жақында ашылған германдық ормандарға қарағанда қиынға түсетінін айтады, бұл Друсус пен Аенобарб ашқан Герциний орманына (Қара орманына) сілтеме жасайды.
Қолжазбалар
Қолжазбаларды жіктеу және атаудың бірыңғай жүйесі жоқ. Көбінесе бір қолжазбаның (MS) екіншісімен байланысы белгісіз болып қалады немесе жазу үлгісі туралы түсініктер өзгеруіне байланысты өзгеріп отырады. Ливийдің тарауларды жиынтықтап шығаруы көшірушілерді онжылдықтар бойынша көшіруге ынталандырды. Әр онжылдықтың өзіндік ережелері бар, олар міндетті түрде басқа онжылдықтардың ережелерін сақтамайды. Қолжазбалардың бір туысы бір қолжазбадан көшіру арқылы таралады (көбінесе жоғалып кетеді). Қолжазбалардың мазмұнында көптеген айырмашылықтар бар; түзетулер жасау немесе басылымға дайындау – үлкен еңбек. Әдетте, нұсқалардың өзгешеліктері түсіндірмелерде келтіріледі.
Дұрыс
Дәстүрлі көзқарас бойынша, "Ливий ежелгі де, қазіргі де нормалар бойынша өте нашар тарихшы болған". Мұның бірнеше маңызды себебі бар. Ол "бірінші ретті зерттеулер жүргізбей, тек бұрынғы тарихтарға толығымен сүйенген". Оның осы дереккөздерді түсінуі нашар болды: Ливий бір оқиғаны бірнеше рет қайталап баяндаған. Сонымен қатар, "оның грек тілінің деңгейі негізгі дереккөздерінің бірі – грек тарихшысы Полибийді дұрыс түсінуге жеткіліксіз болғанына айқын белгілер бар", оны 31-45 кітаптарындағы шығыс оқиғалары бойынша тығыз бақылаған. Ливий тарихты өткенді тізімдеу және түсіну тұрғысынан емес, "оқырманға алдыңғы буынның іс-әрекеттері арқылы анықталған немесе көрсетілген дұрыс пен бұрыс туралы сезімді қамтамасыз ететін естелік сақтау" тұрғысынан жасауды көздеген жоқ. Оның үстіне, бұл еңбек "жаңа императордың көлеңкесінде" жазылған, мақсаты "Август принципаты – рим тарихының шыңы" деген идеяны қолдау болған. Басқа дереккөздер Ливий тарихын әдеби сапасы тұрғысынан жақсартуға тырысқанмен (мысалы, DS Levene's "Ганнибал соғысы туралы Ливий"), бұл тарихтың тарихи шындығын қорғау емес. Ливийге қазіргі сын "жауынгерлік есептерінің дәлдігінің жетіспеуі, географиялық сипаттамаларының бұлыңғырлығы, оның бір немесе [бір] басқа "батырларына" көрсетілген шамадан тыс көзқарастық, және жалпы алғанда, оның тілдік шеберлігінің ғана емес, драмалық суреттемелерінің де жоғары риторикалық сипаты" арналған. Дегенмен, Ливийдің барлық шығармаларына қатысты сот үкімін тоқтатқан жөн, өйткені "Ab urbe condita" еңбегінің тек үштен бірі ғана сақталған; Ливийдің сақталған бөлімдері, бұрынғы дереккөздерді сынсыз қайталауға сүйенгендіктен, республиканың кейінгі кезеңдері немесе оның өзінің заманы үшін қолданған тәсілінен өзгеше болуы мүмкін, онда оған "замандас куәгерлердің куәліктерін пайдаланып, өз зерттеулерін жүргізу, сенат пен ассамблеялардың жазбаларын, сондай-ақ ұлы шешендердің сөздерінің жазбаларын пайдалану қажеттігі туатын еді".
Тарихилығы
Ливийдің "Тарих" кітабының егжей-тегжейі бастапқыдағы аңызға толы әңгімелерден кейін, соңында нақты оқиғалар туралы толыққанды мәліметтерге дейін өзгеріп отырады. Ливий Римнің ерте тарихын талқылағанда, өз заманындағы дереккөздерді түсіндіру және салыстыру қиындықтарын атап өтті: Көптеген уақыттық қателіктер, түрлі авторлардағы түрлі билеушілер, қай консулдың қайсысынан кейін келгенін немесе қандай оқиға қай жылға жататынын анықтау мүмкін емес. Бір нәрсені екіншісінен бағалау немесе бір авторды екіншісінен жоғары қою оңай емес. Менің ойымша, дәстүр бұрмаланған, себебі түрлі әулеттер арсыздықпен іс-әрекеттері мен лауазымдарының құрметін өзіне таңған. Осының салдарынан, жеке тұлғалардың істері де, оқиғалардың жазбалары да шатастырылған. Сол заманда өмір сүрген сенімді куәгер де табылмады. Ливий де Римнің алғашқы жылдарының тарихи нақтылығы жоқтығын мойындап, "қаланың негізі қаланғанға дейін немесе салынып жатқанда болған оқиғалар туралы әңгімелер ақынның шығармаларын безендіруге, ал тарихшының нақты жазбаларына жарамайды" деді. Бірінші кітап Ромул мен Ремустың аңызына қатысты әртүрлі мәліметтердің маңызды көзі болып табылады. Алайда, Ливийдің патшалық туралы баяндамасын Дионисий Галикарнасскийдің баяндамасымен салыстырғанда, оның күмәнділігі анық көрінеді, өйткені ол "өте ықпалсыз көрінген көптеген оқиғаларды" жойды. Жалпы, кітаптардың алғашқы бөлімдері ежелгі Рим туралы сақталған маңызды мәліметтер болып табылады. Бірақ Ливий "жас авторларға қарағанда ескі замандастарының сенімділігі жоғары" екенін мойындағанмен, тарихының ішкі сәйкестігін қамтамасыз етуге немесе өзінің сенімсіздік туралы ойларын үнемі сақтауға көп көңіл бөлмеді, өз таңдауына сәйкес оқиғаны өзгеріссіз қалдырды, тіпті "кейіннен ірі қателерді анықтаған жағдайда да". Ливий өзінің дереккөздерін ресми құжаттарды зерттеуден гөрі материалды жинақтау және баяндауды құру тұрғысынан қарастырды; осылай істеу арқылы ол "көбінесе дереккөздердегі қайшылықтарды ықтималдық аргументтерімен шешуге тырысты". Алайда, Ливий жылнама жазушылардың ықтимал оқиғаларды ойлап табу қабілетіне толыққанды мән бермеді. Сонымен қатар, Ливий өзінің дереккөздерін сирек атады, әсіресе бір маңызды дереккөзді қателерді түзету үшін басқа дереккөздермен салыстырған ұзақ үзінділерде. Ақыр сотында, Ливийдің мақсаты – бар оқиғаларды "жақсы стильмен және ретпен" баяндау болғандықтан, ол тарихына "қойылған немесе асыра бағаланған эпизодтарды" енгізбеген секілді.
So many chronological errors, magistrates appearing differently in different authors, suggest you cannot tell which consuls came after which or what belonged [to] any one year
It is not easy to prefer one thing over the other or one author over another. I think that the tradition has been contaminated since various families have fraudulently arrogated to themselves the repute of deeds and offices. As a result, both individuals' deeds and the public records of events have certainly been thrown into confusion. Nor is there any writer contemporary with those times who could serve as a reliable standard. Livy too recognised that the early years of Rome were profoundly ahistorical, saying "the traditions of what happened prior to the foundation of the city or whilst it was being built, are more fitted to adorn the creations of the poet than the authentic records of the historian". The first book has been one of the most significant sources of the various accounts of the traditional legend of Romulus and Remus. However, when comparing Livy's account of the kingdom to that of Dionysius of Halicarnassus, his scepticism is better evident, as he omitted "many stories which seemed rather improbable to him". And in general, the early parts of the books are important accounts of early Rome surviving from antiquity. But while Livy did recognise "the higher reliability of older contemporary authors compared to younger ones", he did little to ensure that his history was internally consistent or follow his own insights on unreliability regularly, preferring the story of his chosen choice without changes, "even if he afterward detected capital errors". Livy's treatment of his own sources was more in terms of arranging material and synthesising a narrative rather than engaging in original research into official documents; in doing so, he "did little more than [trying] to reconcile discrepancies in his sources by using arguments from probability". However, Livy did not substantially grapple with the possibility that annalists knew how to invent probable stories. Furthermore, rarely did Livy provide the names of his sources, especially in the long passages where he followed one major source with infrequent comparisons to other sources to correct errors. Fortunately, Livy's goal in telling existing narratives with "better style and arrangement" means he seemingly did not introduce into his history "invented episodes of exaggerations".
Ливийдің дереккөздері
Ливийдің еңбегі "әдеттегі "аналистік дәстүр" деп аталатын тарихшылардың ұзақ тізігінің соңында пайда болды". Ол осы дереккөздерге сүйенген (оның заманында қол жетімді басқа да баяндамалық дереккөздермен бірге) және оның принципі Геродоттың принципіне ұқсас болды: "естігенін айт". Римдік тарихнама б.з.д. 200 жылға дейін соқпайды, ол кезде грек тарихнамалық канондары мен әдістеріне күшті ықпал еткен Квинт Фабиус Пиктор жазған. Басқа жылнамашылардың арасында Квинт Энний, Марций Порций Катон цензор, Люций Кальпурний Писо Фруги, Люций Кассиус Хемина, Гней Геллий, Веноний, Валериус Антиас, Лициний Мацер, Квинт Клавдий Квадригарий және Квинт Элий Туберо болды. Дегенмен, соңғы үш жылнамашы (б.з.д. бірінші ғасырда қызмет еткен) "өз алдыңғы екінші ғасырлықтарға қарағанда кем ізгіленген деп есептеледі", олар "өз қиялынан" архаикалық кезең туралы әңгімелер құрады. Алайда, Ливий өзінің баяндамасының кейбір элементтері үшін "ізгіленбеген жылнамашыларға" сүйенген болуы мүмкін, олар "өзін ақтау үшін жеңістердің қатарын ойлап табудан тартынбады". Ливий либрио линтейді немесе понтификс максимустың сақтаған аналь максимиін пайдаланбады; сондай-ақ ол "Римде немесе басқа жерде жазуларды немесе басқа жаңа құжаттарды табу үшін іздемеді". Цицеронның сөздерінде баяндалған сенаттың мұрағаттарын пайдаланудың қиындықтары "дәлелдерді жалғандау мүмкіндігін" және сенімді тарихи жазбалардың нашар сақталуын көрсетеді.
Макиавелли
Николо Макиавеллидің республикалар туралы еңбегі, "Ливий тарихы бойынша әңгімелер", Рим тарихына жасалған түсіндірме ретінде берілген.
Аудармалар
"Ab urbe condita" еңбегінің ағылшын тіліне алғаш толық аударылған нұсқасы 1600 жылы Филемон Холланд жасаған аударма болды. Консидиннің сөзіне сүйенсек, "бұл өте маңызды жұмыс еді, 1458 беттен тұратын үлкен томдық кітап ретінде жарық көрді және [Елизабет I патшайымға] арналды". Ливийдің "Рим тарихы" деген танымал аудармасын Б.О. Фостер 1919 жылы Loeb Classical Library үшін жасады. Обри де Селинкурдың толық емес аудармасы 1960–1965 жылдары Penguin Classics баспасында жарияланды. Wikisource-та қолжетімді Ливий нұсқасы 1905 жылы Everyman's Library үшін жасалған Reverend Canon Roberts аудармасынан алынған.