Кіріспе

Индонезиядағы этникалық топ

Чиребон немесе Чиребондықтар (Вонг Чиребон; Уранг Чиребон) – Индонезияның Батыс Ява аймағының солтүстік-шығыс бөлігіндегі Чиребон қаласындағы жергілікті этникалық топ. Шамамен 1,9 миллион халқы бар чиребондықтардың көп бөлігі сунниттік ислам дінін ұстанады. Олардың ана тілі – чиребон тілі, ол яван және сунд тілдерінің қосылысынан пайдалған, бірақ яван тілінің ықпалы зор.

Тіл

Бұрынғы кезде циребон тілі Батыс Явадағы Чиребон қаласынан бастау алған, сол кездегі маңызды порты саналатын жағалау саудасында қолданылған. Әсіресе 15-шы және 17-шы ғасырларда. Тілге сунд мәдениетінің ықпалы зор, себебі циребондықтар сунд мәдени аймағымен (әсіресе Кунинган және Маджаленгқа) шектес орналасқан, сондай-ақ қытай, араб және еуропа мәдениеттерінің де әсері бар. Мұны "Таокан" (шалқа) сияқты сөздерде көруге болады, ол қытай тілінен (Хоккиен тілінен) алынған, "Бакда" (кейін) сөзі араб тілінен, ал "Сондер" (сіз) сөзі еуропа тілдерінен (голланд тілінен) қабылданған. Циребон тілі жава тілінің ежелгі формаларын да сақтайды, мысалы, сөз тіркестері мен айтылуында, "Ингсун" (мен) және "Сира" (сен) сөздері қазіргі баку жава тілінде қолданылмайды.

Талқылау

Сиребон тілінің сунд және яван тілдерінен тәуелсіз тіл ретінде қарастырылуы жөніндегі мәселе ұзаққа созылған пікірталас болып келді, және ол саяси үкімет, мәдени және тілдік факторларды қамтиды.

Яван диалектісі ретінде

Гитер әдісіне негізделген, сөздік пен негізгі мәдениетті (тамақтану, су ішу сияқты) көрсету үшін сауалнамаларды өлшемшарт ретінде пайдаланатын зерттеулер, Чиребон тілінің сөздігіндегі айырмашылықтың Орталық Ява мен Йогьякартадағы яван тілінен 75 пайызға дейін, ал Шығыс Явадағы яван тілінің диалектісінен 76 пайызға дейін жететінін көрсетті. Тіл біліміндегі зерттеулерге сүйенсек, Чиребон тілі "тек" диалект (Гитердің байқауы бойынша, жеке тіл болу үшін ең жақын тілден 80% айырмашылық болуы керек), бірақ 2003 жылғы Батыс Ява облысының 5-ші регламенті Чиребон тілін өз алдына тіл деп таниды, диалект емес. Бадунг тілінің басшысы Мух. Абдул Хак бұл заңды деп санайды, себебі регламент саяси бағалауға негізделген. Оның сөзіне қарағанда, тіл әлемінде тіл үш нәрсеге сүйеніп танылады: біріншіден, сөйлеушілердің мойындауы, екіншіден, саяси факторлар, үшіншіден, тіл білімі. Тіл саясатқа да байланысты, мұны индонезия тілінің тарихынан көруге болады. Малай тілінен туған индонезия тілі, малай тілінің индонезиялық диалектісі деп аталуы керек еді. Бірақ, саяси мүдделерге байланысты, Индонезия үкіметі Малай тілінің Индонезиядағы дамуын өздеріне қабылдап, оны индонезия тілі деп атады. Чиребон тілінің тіл ретінде танылуына географиялық факторлар да себеп. Абдул Хак Чиребон тілінің ұлттық деңгейде яван тілімен байланысты қарастырылатынын айтты. Яғни, ережелер алғаш рет Батыс Ява облысы шегінде жасалған кезде, Чиребон тілі яван тілімен салыстырғанда маңызды деп есептелмеген. Сонымен қатар, бетави малай және сунда тілдерімен салыстырғанда, Чиребон тілі шынымен де ерекше.

Өзіндік тіл ретінде

Заңның жаңа редакциясында әртүрлі тілдік аргументтерге мүмкіндік берілді. Алайда, саяси тұрғыдан қарағанда, ең көп қызығушылықты жава немесе сунда халқы деп есептелгісі келмейтін киребон тілінде сөйлейтін адамдар тудырады. Чиребон тілі мен әдебиеті институтының төрағасы Нұрдин М. Ноердің айтуынша, киребон тілі – жава және сунда тілдерінің қосындысы. Сөйлескенде киребондықтар жаван тілінің кейбір сөздерін түсіне алады, бірақ киребон тілінің сөздік қоры дамып келеді және тек жава немесе сунда тілдеріне ғана "байланысты" емес. Ол былай деді:

Егер аталған ережелерге түзетулер енгізілсе, киребон қауымының наразылығы болуы мүмкін. Тіл білімі саласындағы сарапшы Чейдар Аль Василах ана тілінде сөйлейтін адамдардың белсенділігі артып келе жатқанын, сондықтан оларды мойындауға өзгерістер енгізудің қажеті жоқ екенін айтты. Демек, киребон тілінің жойылып кетуіне жол бермеу қажет. Бірақ, мектептерде аймақтық тілдерді оқытуды қолдаған баспагерлер келесі жылы "киребон диалектісіндегі жава тілі" деген сөзді қайтадан қолданбай, "киребон тілі" терминін пайдаланды. 2001 және 2002 жылдары киребон тілін оқу пәні ретінде қолдаушылар шығарған кітаптарда да осылай болды. Суджананың жазған "Киребон тілінің сөздігінде" "киребон диалектісіндегі жава тілі" деген сөздер жоқ, тек "Киребон тілінің сөздігі" деп жазылған. Сондықтан 2002 жылы жарық көрген "Wyakarana Cirebonese Grammar" басылымында киребон тілі жава тілінің бір бөлігі емес, дербес тіл ретінде көрсетілді.

Сиребон тілінің диалектілері

Циребон тілі мен әдебиеті институтының төрағасы Нұрдин М. Ноердің сөзіне сәйкес, кем дегенде бірнеше циребон диалектісі бар, олардың ішінде циребондық Дермаюн диалектісі, сондай-ақ Индрамайуан диалектісі, циребондық Джаваре диалектісі (Саваре яван тілі) немесе явандық Сепарух диалектісі, циребондық Плеред диалектісі және Гегесик диалектісі (Батыс Циребонның солтүстік аймағы; қазір ол Кедавунг және Тединг Тани аудандарына бөлінген).

Жауаре диалектісі

Жаваре диалектісі, сондай-ақ Саваре деп те аталады ("жартылай" мағынасында, немесе сөзбе-сөз "жарты") – Чиребон тілінің диалектісі. Ол Чиребон және Бребес аудандарының шекарасында, немесе Маджаленгка және Куниган аудандарының шекарасында қолданылады. Жаваре диалектісі – жава тілі мен сунда тілінің қосындысы.

Дермайон диалектісі

Сиребондық дермаюн диалектісі Индрамаю ауданында кеңінен қолданылады. Гвитер әдісі бойынша, дермаюн диалектісі сиребон тілінен шамамен 30% айырмашылықтарға ие. Дермаюн диалектісін сөйлейтін адамдардың ерекшелігі – «Мен» деген мағынаны білдіретін сөз ретінде «Исун» сөзін қолданбай, «Реанг» сөзін қолдануы.

Плеред диалектісі

Сиребон регентшілігінің батыс жағында қолданылатын Плеред диалектісі, "О" әрпін жиі қолдануымен ерекшеленеді. Мысалы, стандартты сиребон тіліндегі "Сира" сөзі, батыс Сиребон регентінің диалектісінде "Сиро" деп аударылады, бұл "Сен" дегенді білдіреді. "Апа" сөзі сиребон тілінде "Апо" (яғни, "Не?") болып өтеді. Сонымен қатар, "Джендела" сөзі "Джендело" (яғни, "Терезе") болады. Мысалы, "anak saya masuk teka" фразасы "anak kita manjing ning teko" деп аударылады. Бұдан өзге, Плеред диалектісінде әңгіме кезінде "жех" немесе "тах" сияқты қосымша сөздерді қолдану сияқты ерекшеліктері бар. Сиребон регентшілігінің батыс аймағында тұратын диалекттің қолданушылары өздерін "Вонг Сиребон" деп атауға бейім, бұл Сиребон қаласының тұрғындары өздерін атау үшін қолданатын стандартты сиребон тілінен ("Сира") мүлдем өзгеше, олар өздерін "Тянь Грэдж" деп атайды; дегенмен, "Вонг Сиребон" және "Тянь Грэдж" екеуі де "Сиребондық" деген мағынаны білдіреді.

Патшалық үйлену тойы

Корольдік үйлену салты киребон қауымында Пелакрама Агенг деп аталады. Некеге тұру салты жергілікті дәстүрлерді көтеріп, ислам дінін рәсімнің орталық тұсы ретінде баса назарға алады. Киребон үйлену салтының өзіндік жергілікті моральдық құндылықтары бар, олар Киребон қауымының үлкен тойларды өткізудегі қарапайымдылығын көрсетеді. Мысалы, Киребонда қалыңмал ретінде тек түбірлер, көкөністер және құнды заттар (күйеу жігіттің мүмкіндігіне қарай, әшекейлер немесе ақша) ғана талап етіледі. Бұл талаптарды орындау кезінде Киребон қауымы исламдық элементтерге басқаларынан артық көңіл бөледі, соның ішінде мақтауға құмарлық танытудан (риядан) сақтануға ұмтылады.

Жуу

Сұлтан Сепух XIV Принсан Ража Адипати Ариф Натадиннинграттың айтуынша, Сираман (мәні «су шашырату» немесе «жуу», кейде Сирам Тавандари деп те аталады) тазалықты символдайды. Сираман рәсімі – салтанатты тойға дейін қалыңдықты белгілі бір дәстүрлі тәртіппен жуу дәстүрі. Бұл рәсімнің мақсаты – қалыңдықтың денесі мен жанын тазалап, оның жаңа өмірге қадам басқандағы есігін ашу. Күйеу жігіт пен қалыңдық ата-аналары мен ақсақалдарымен бірге Сираманға, макияж шебері «кунгкуп» деп аталатын жерге әкелінеді. Олар Сираманға қарай бара жатқанда, дәстүрлі музыкалық аспаптармен бірге, қалыңдық Циребон стиліндегі батик саргонг киеді, атап айтқанда Вадасан матасын. Әдетте саргонгтың түсі жасыл болады, ол құнарлылықты білдіреді. Сираманға дейін қалыңдықтың кеудесі мен арқасына скраб жасалады, содан кейін макияж шебері ата-аналар мен ақсақалдарды қалыңдықты кезектесіп жууға шақырады. Рәсім аяқталғаннан кейін, қалыңдықты жуу үшін қолданылған су жас қыздар мен ұлдарға таратылады, бұл олардың күйеу жігіт пен қалыңдықтың үлгісімен өмір сүруі керектігін көрсетеді. Бұл рәсім Бендронг Сират деп аталады, онда Сираман үшін қолданылған су шараға қатысқан жас қыздар мен ұлдарға шашыратылады.

Титиват

Сираман рәсімінен кейін болашақ күйеу жігіті немесе күйеу жігітінің әйелі әшекейленеді, ал Сиребон тілінде бұл Парасан деп аталады. Парасан процесінің бірі – нгерик, онда макияж шебері ата-аналар мен туыстардың бақылауымен жұқа түктерін алып тастайды. Бұл шара моблонг музыкасымен бірге өтеді, моблонг – карауатан музыкасының бір түрі, судың шалқыған көзі толы айға ұқсайды.

Қабырғаларға бару

Қабірге (зиарат) бару, көбінесе, дүниеден өткен ата-бабалар үшін дұға ету мақсатымен жасалады. Әдетте, егер күйеу жігіті немесе күйеу бала Чиребон сұлтандығының ұрпағы болса, олар неке рәсімін бастамас бұрын бата алу үшін Чиребон ауданының Гунун Джати ауданындағы Астана ауылында орналасқан Чиребон патшалары кешенінің Астана Гунун Джати қабіріндегі Сунан Гунун Джати қабіріне және Чиребон сұлтандарының ата-бабаларының қабірлеріне барады. Астана Гунун Джати кешеніне бару пасуджудан қақпасының алдында дұға етуден басталады. Бұл қақпа – төбеде орналасқан Сунан Гунун Джати қабіріне апаратын тоғыз қақпаның үшіншісі. Пасуджудан қақпасының алдында дұға етуден басқа, әдетте, Касепухан сарайының Сұлтан Сепухы және күйеу жігіті/күйеу бала гүл жапырақтарын шашып, Касепухан сарайының көнекөздерінің қабірлерінде дұға етеді; олардың ішінде Сұлтан Сепух Раджа Сулейман мен Сұлтан Сепух ПРА Маулана Пакунинрат та бар. Зиарат, Зұһр намазы уақыты келгенде аяқталады.

Қалыңдықты әкелу

Үйлену тойының күні белгіленгендей келгенде, келіннің өкілдері күйеу жігітті алып келу үшін елшілерді жібереді. Елшілер күйеу жігіттің үйіне келген соң, хабаршы күйеу жігітті үйлену рәсіміне келін үйіне алып кету ниетімен хабар жеткізеді. Күйеу жігіттің ата-анасына неке рәсіміне қатысуға рұқсат етілмейді, оларға осы рәсімге куә болуға тыйым салынған. Келіннің ата-анасы келісім бергеннен кейін (Иджаб Кабул), күйеу жігіт келіннің анасына тиесілі матамен жабылады. Бұл күйеу жігіттің келін үйінің күйеу баласы болғанын көрсетеді. Бұл рәсім орындалғаннан кейін, мата қайтарылып алынады, бұл келін енді ата-анасының қорғауында емес екенін және енді өзі жауапкершілікті көтеру керектігін білдіреді. Корольдік үйлену тойындағы немесе Сиребон сарайының Пелакрама Агенгіндегі Иджаб Кабул әдетте еркін Сиребон тілінде айтылады.

Қалыңдықпен кездесу

Салтанатты рәсім аяқталғаннан кейін, олар қалыңдық пен күйеу жігіттің кездесу рәсімін өткізеді, бұл Темон немесе Салам Темон деп аталады. Қалыңдық пен күйеу жігіт үйдің алдындағы қысқасы немесе есіктің алдына жұмыртқаны басып өту үшін әкелінеді. Жұмыртқаның қабығы, ақуы және сарысы әрқайсысының жеке символдық мағынасы бар: осы қуаныштың шуы – Сурақ деп аталады.

Пугаганды шашу

Отқа отырып, келін мен күйеудің басына макияж шебері пугпуган шашыратылады. Пугпуган велиттен жасалады; ол илаланг немесе ашытылған кокос жапырақтарынан дайындалады. Бұл рәсімнің мақсаты – некенің ұзаққа солуы, өйткені велит ашығанша тығыз байланады, сондай-ақ келін мен күйеуге Алланың берген нығметін толық пайдалана білу тілегі білдіріледі. Макияж шебері рәсімді аяқтағаннан кейін, келін мен күйеу тойға кіргізіледі. Содан кейін келін тарапынан күйеудің ата-анасы шақырылып, келін мен күйеуді тойға бірге шығаруға шақырылады.

Яван мәдениетімен байланысы

Яван мәдениеті тұрғысынан алғанда, циребон тілінің болуы әрқашан яван тілімен байланысты болған, себебі циребон грамматикасы яван грамматикасына ұқсас, сондай-ақ циребон тіліндегі бірнеше сөздер яван тіліндегідей бірдей мағынаны білдіреді. Мысалы, циребон тіліндегі "Isun arep lunga sing umah" фразасы "Мен үйден кетуді қалаймын" дегенді білдіреді, ал яван тіліне аударғанда "I arep lungo sing umah" болады. Екі аудармада да қолданылған сөздер шамалы ғана ерекшеленеді, бірақ циребон тіліндегі сөйлемдердің алуан түрлілігі тек яван тілінен сіңірумен ғана шектелмейді. Циребон тіліндегі диалекттік нұсқаның мысалы: "ari khaul mulae bakda magrib mah punten, isun beli bisa teka, ana janji sih karo adhine". Бұл сөйлемдегі "ari" сөзі сунд тілінен, ал "bakda" сөзі араб тілінен алынған. Егер бұл фраза стандартты сунд немесе стандартты яван тіліне аударылса, циребон сөйлемдерінен өзгеше сөздер кездеседі. Дегенмен, кейіннен Циребон сарайының дамуы – циребон халқының өмір сүру символы – негізінен ислам үлгісінде өзіндік жолын таңдады.