Геза Вермес: Құдайтанушы, тарихшы және Ежелгі Жазбалар зерттеушісі

Кіріспе

Британдық библиялық ғалым, шығыстанушы және дін тарихшысы Геза Вермес (22 маусым 1924 жыл – 8 мамыр 2013 жыл) – британдық ғалым, Библияны зерттеуші және еврей-венгр тегіндес иудаист. Жастық шағында Рим-католик дін қызметкері болған. Ол Өлі теңіздің кітаптарын ағылшын тіліне толық аударғанымен әйгілі. Оның зерттеулері Өлі теңіздің кітаптары және басқа да ежелгі еврей жазбалары, мысалы, Таргумдар, сондай-ақ Исаның өмірі мен дініне арналған. Вермес – Исаны зерттеудегі маңызды тұлғалардың бірі және ол замандастарының ең көрнекті Иса зерттеушісі деп есептеледі. Вермес Иса туралы жазған еңбектерінде тарихи Исаның еврейлігіне баса назар аударады, оны еврей тарихы мен теологиясының кең контекстінде қарастырады, сонымен қатар Иса туралы христиан доктринасының негіздерін сынап, күмәндандырады.

Өмірбаян

Вермес 1924 жылы Мажарстан Корольдігінің Мако қаласында дүниеге келді. Оның отбасы – мектеп мұғалімі Терезия Риеш және либералды журналист Эрне Вермес. Вермес отбасы еврей тегінен шыққан, бірақ 19 ғасырдың ортасында діни амалдардан бас тарған. Барлығы алты жасында католик дініне шомылдырылды; Вермес Нотр-Дам де Сион орденіне қабылданды, ол ақын және ғалым, нео-хасидтік еврей философы Мартин Бубердің шәкірті болды. 1993 жылы әйелі қайтыс болғаннан кейін, 1996 жылы Маргарет Унарскаға үйленді және оның ұлын Ианды өрбітті. Вермес 2013 жылдың 8 мамырында 88 жасында қайтыс болды. Ол тарихи Исаны зерттеу саласындағы жетекші ғалымдардың бірі (төмендегі таңдалған жарияланымдарға қараңыз) және Фергус Миллар мен Мартин Гудманмен бірге Эмиль Шурердің үш томдық еңбегін – «Иса Мәсіх заманындағы еврей халқының тарихы» кітабын қайта жаңартуға үлкен үлес қосты. Оның «Өлі теңіз орамаларына кіріспе» (2000, қайта қаралып жаңартылған басылымы) Құмрандағы жинаққа арналған зерттеу еңбегі. Өмірінің соңына дейін Оксфордтың Вольфсон колледжінің еврей зерттеулері бойынша профессор-эмиретусы және эмиретус мүшесі болды, бірақ Оксфордтағы Шығыс институтында дәріс беруді жалғастырды. 1971 жылдан өмірінің соңына дейін «Еврей зерттеулері журналының» редакторы қызметін атқарды, ал 1991 жылдан бастап Оксфордтың еврей және еврей зерттеулері орталығындағы Оксфорд форумының Құмран зерттеулері директоры болды. Ол 1975 жылы Британдық еврей зерттеулер қауымдастығын (BAJS) және 1981 жылы Еуропалық еврей зерттеулер қауымдастығын (EAJS) құруға бастамашылық жасады және екеуінің де алғашқы президенті болды. Вермес Британ академиясының мүшесі, Еуропалық өнер, ғылым және гуманитарлық академиясының мүшесі, Оксфорд D. Litt. дәрежесінің иегері (1988) және Эдинбург университетінің (1989), Дурхэм университетінің (1990), Шеффилд университетінің (1994) және Будапешттің Орталық Еуропа университетінің (2008) құрметті докторы болды. Оған Венгрия ғылым академиясының Вильгельм Бахер ескерткіш медалі (1996), туған қаласы Маконың ескерткіш медалі (2008) және Монро (Луизиана штаты) мен Нэтчез (Миссисипи штаты) қалаларының кілттері табысталды (2009). 2009 жылдың 17 қыркүйегінде АҚШ Өкілдер палатасы Луизиана штатының өкілі ұсынған құттықтау қағазын қабылдады. 2009 жылдың қыркүйегінде АҚШ-тағы лекциялық сапарында Вермес Солтүстік Каролина университетінде, Дьюк университетінде (Дархэм, Солтүстік Каролина штаты), Джонс Хопкинс университетінде (Балтимор, Мэриленд штаты), Луизиана университетінде (Монро) және Батон-Руж қаласында сөз сөйледі. 2012 жылдың 23 қаңтарында Penguin Books Оксфордтың Вольфсон колледжінде Вермес кітабының «Өлі теңіз орамалары» (ағылшын тілінде) алтын мерейтойын атап өтті, ол бүкіл әлемде шамамен жарты миллион дана сатылды. «Пингвин классикасы» сериясында «Елу жылдық мерейтой» басылымы жарық көрді.

Vermes was born in Makó, Kingdom of Hungary, in 1924 to a family of Hungarian Jewish descent: Terézia Riesz, a schoolteacher, and Ernő Vermes, a liberal journalist. The Vermes family was of Jewish background but had given up religious practice by the mid 19th century. All three were baptised as Roman Catholics when he was six; Vermes was accepted into the Order of the Fathers of Notre Dame de Sion, a poet and scholar, disciple of the Neo Hasidic Jewish philosopher Martin Buber, After the death of his first wife in 1993, he married Margaret Unarska in 1996 and adopted her son, Ian. Vermes died on 8 May 2013 at the age of 88. He is one of the leading scholars in the field of the study of the historical Jesus (see Selected Publications, below) and together with Fergus Millar and Martin Goodman, Vermes was responsible for substantially revising Emil Schurer's three volume work, The History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ, His An Introduction to the Complete Dead Sea Scrolls, revised edition (2000), is a study of the collection at Qumran. Until his death, he was a Professor Emeritus of Jewish Studies and Emeritus Fellow of Wolfson College, Oxford, but continued to teach at the Oriental Institute in Oxford. He had edited the Journal of Jewish Studies from 1971 to his death, and from 1991 he had been director of the Oxford Forum for Qumran Research at the Oxford Centre for Hebrew and Jewish Studies. He inspired the creation of the British Association for Jewish Studies (BAJS) in 1975 and of the European Association for Jewish Studies (EAJS) in 1981 and acted as founding president for both. Vermes was a Fellow of the British Academy; a Fellow of the European Academy of Arts, Sciences and Humanities; holder of an Oxford D. Litt. (1988) and of honorary doctorates from the University of Edinburgh (1989), University of Durham (1990), University of Sheffield (1994) and the Central European University of Budapest (2008). He was awarded the Wilhelm Bacher Memorial Medal by the Hungarian Academy of Sciences (1996), the Memorial Medal of the city of Makó, his place of birth (2008) and the keys of the cities of Monroe LA and Natchez MS (2009). He received a vote of congratulation from the US House of Representatives, proposed by the Representative of Louisiana on 17 September 2009. In the course of a lecture tour in the United States in September 2009, Vermes spoke at the University of North Carolina in Chapel Hill, at Duke University in Durham NC, at Johns Hopkins University in Baltimore MD, and at the University of Louisiana at Monroe and at Baton Rouge. On 23 January 2012 Penguin Books celebrated at Wolfson College, Oxford, the golden jubilee of Vermes's The Dead Sea Scrolls in English, which has sold an estimated half a million copies worldwide. A "Fiftieth anniversary" edition has been issued in the Penguin Classics series.