Кіріспе

Кеңес генералы екі рет Совет Одағының Батыры атағымен марапатталды. Ядролық апаттың алдын алушы ретінде танылған (1926–1998). Василий Александрович Архипов (30 қаңтар 1926 – 19 тамыз 1998) – Куба зымырандық дағдарысы кезінде советтік ядролық торпеданы ұшырудың алдын алған советтік әскери-теңіз офицері. Мұндай ұшырудың салдары белгісіз, бірақ одан әртүрлі болжамдар жасалды, тіпті жаһандық термоядролық соғысқа дейін. Архипов флотилия штабының бастығы және дизельдік суасты кемесі «Совет суасты кемесі B 59»-ның аға офицері ретінде капитан мен саяси офицердің АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қарсы ядролық торпедаларды қолдануына рұқсат бермеді, бұл үшін үш офицердің де келісімі қажет болды. 2002 жылы АҚШ Ұлттық қауіпсіздік архивінің директоры Томас Блантон Архиповты «әлемді құтқарған адам» деп атады.

Ерте өмір

Архипов Мәскеудің жанындағы Старая Купавна қаласындағы шаруа отбасында дүниеге келген. Ол Тынық мұхитының жоғары теңіз мектебінде білім алып, 1945 жылдың тамызында совет-жапон соғысына қатысып, мина тазартатын кемеде қызмет етті. Кейін Әзірбайжан жоғары теңіз мектебіне ауысып, 1947 жылы бітірді.

Ерте мансап

1947 жылы бітіргеннен кейін Архипов Қара теңіз, Солтүстік және Балтық флоттарындағы суасты кемелерінде қызмет етті.

Салдары

Ресейге оралғаннан кейін көптеген экипаж мүшелері жоғары лауазымды тұлғалардың наразылығына тап болды. Бір адмирал оларға: "Кемеңізбен бірге батып кетсеңдер жақсы болар еді" деді. Архиповтың әйелі Ольга: "Ол бұл туралы әңгімелеуді ұнатпайтын, олардың басынан өткендерін бағаламағандай сезінгенін" айтты. Әрбір капитан науқас Совет Қорғаныс министрінің орнына келген маршал Андрей Гречкоға миссия кезіндегі оқиғалар туралы есеп беруге міндетті болды. Совет әскери шенеуніктері экипаждың қатаң құпиялылық бұйрықтарын орындамауына ашуланды, бірақ Коллегия дизельді-электрлік суасты кемелерінің қатысқанын білгеннен кейін бұл ашу жұмсалды – бастапқы жоспарланғандай, ядролық суасты кемелері емес. Дизельді-электрлік суасты кемелері Кариб теңізінде ұзақ қашықтыққа саяхаттауға ядролық кемелерге қарағанда қолайлырақ емес еді. Зерттеуші Александр Мозговойдың айтуынша, Гречко бұл қарама-қайшылықты білгенде, "көздігін шешіп, ашумен үстелге тигізіп, оны сынып, содан кейін бөлмеден асыққанша шығып кетті". 2002 жылы оқиғаға қатысқан зейнеткер командир Вадим Павлович Орлов берген сұхбатында суасты кемелері ядролық торпедалармен қаруланғанын және Архиповтың арқасында олар атылмағанын мәлімдеді. Орлов оқиғаны аспаптап, капитан Савицкийдің ашуланғанын, бірақ соңында тынышталғанын айтты. Куба дағдарысы кезінде АҚШ Қорғаныс министрі болған Роберт Макнамара 2002 жылы: "Біз ядролық соғысқа тым жақын келдік, сол кезде біз ойлағаннан да жақын едік" деді. Джон Ф. Кеннеди әкімшілігінің кеңесшісі және тарихшы Артур М. Шлезингер кіші бұл ойды жалғастырып: "Бұл тек суық соғыстың ең қауіпті сәті ғана емес. Бұл адамзат тарихындағы ең қауіпті сәт болды" деді.

Кейінгі өмір және өлім

Архипов совет теңіз флотында қызметін жалғастырып, су асты кемелеріне және кейін су асты кемелері эскадрильяларына қолбасшылық етті. 1975 жылы контр-адмирал дәрежесіне көтеріліп, Киров теңіз академиясының бастығы болды. Архипов 1981 жылы вице-адмирал болып тағайындалып, 1988 жылы зейнетке шықты. Ол Купавнада (Мәскеу облысы, 2004 жылы Железнодорожный қаласына қосылды) қоныстанды, онда 19 тамыз 1998 жылы қайтыс болды. Оның әйелі оны зиялы, әдепті және өте сабырлы деп сипаттады. Оның мінезі туралы көптеген мәліметтер одан алынған. Оның сөзіне қарағанда, ол демалыс күндері газеттер іздеуді ұнататын және мүмкіндігінше қазіргі заманғы әлеммен байланыста болуға тырысатын. Сол сұхбатта Ольга күйеуінің ырым-сенімдері болуы мүмкін екенін де айтты. Ол Василийдің үй ішінде олардың махаббат хаттарының бір бумасын өртегенін және хаттарды сақтау "жамандыққа" алып келеді деп мәлімдегенін еске алады.

Танымал мәдениетте

Леон Оккенден "Өлілердің құпиялары" сериалының 12-ші маусымының 1-ші бөлімінде, "Әлемді құтқарған адам" атты эпизодта Архиповты сомдады. Бұл эпизод 2012 жылдың 23 қазанында, Куба зымыран дағдарысының 50 жылдығына орай көрсетілді. Оуэн Мэтьюстің 2021 жылғы "Қызыл сатқын" романында Архипов маңызды кейіпкер ретінде бейнеленген және оған арналған. 2002 жылғы "К 19: Жесірші" фильмінде Лиам Нисон сомдаған капитан Михаил Полениннің кейіпкері Архиповтың К-19 советтік суасты қайығындағы қызметіне негізделген. 2017 жылы Converge музыкалық тобы Архиповқа "Архиповтың сабырлылығы" деген композициясын арнады. Дензел Вашингтонның "Кримсон Тайд" (1995) фильміндегі кейіпкері – суасты қайық капитанының ұшыру бұйрықтарын растаудан бас тартқан офицер.

Марапаттар мен құрметтер

B 59 кемесіндегі іс-әрекеттерінің танылуы ретінде Архипов 2017 жылы отбасына постұмытты түрде табысталған алғашқы "Өмірдің болашағы" сыйлығының иегері атанды. "Өмірдің болашағы" институты ұсынатын бұл сыйлық, адамзаттың ортақ болашағын қорғау үшін, жеке тәуекелге бара жатып, көзге көрінбейтін сыйақысыз жасалған ерекше қадамдарды мойындайды. 2002 жылы АҚШ Ұлттық қауіпсіздік архивінің директоры Томас Блантон Архиповты "әлемді құтқарып қалды" деді.