Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Asparagaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы.
Genus of flowering plants in the family Asparagaceae
Hosta ('/hɒstə/, синонимі Funkia) – көбінесе хоста, планта лилиясы деп аталатын, кейде жапон тілінде гибоши деп те аталатын өсімдіктер туысы. Хосталар көлеңкеге төзімді жапырақты өсімдіктер ретінде кеңінен өсіріледі. Бұл туыс қазіргі уақытта Asparagaceae тұқымдасының Agavoideae кіші тұқымдасына жатқызылады және Солтүстік-Шығыс Азияда (Қытай, Жапония, Корея және Ресейдің Шығыс бөлігі) табиғи түрде өседі. Австриялық ботаник Николас Томас Хосттың құрметіне аталған. 1817 жылы неміс ботанигі Курт Спренгель Funkia деген атауды папоротниктер мен альпинария жинаушы Генрих Кристиан Функтың құрметіне берген; кейін бұл атау кеңінен қолданылды және кейбір ескі әдебиеттерде кездеседі.
Hosta ('/h//ɒ//s//t//ə/, syn. Funkia) is a genus of plants commonly known as hostas, plantain lilies and occasionally by the Japanese name gibōshi. Hostas are widely cultivated as shade tolerant foliage plants. The genus is currently placed in the family Asparagaceae, subfamily Agavoideae, and is native to northeast Asia (China, Japan, Korea, and the Russian Far East). in honor of the Austrian botanist Nicholas Thomas Host. In 1817, the generic name Funkia was used by German botanist Kurt Sprengel in honor of Heinrich Christian Funck, a collector of ferns and alpines; this was later used as a common name and can be found in some older literature.
Сипаттама
Хосталар – шөптесін көпжылдық өсімдіктер, олар кейде тамырсабақтан өседі, ал кейде тамырсабақтардың тамырларымен көбейеді. Олардың жапырақтары кең, сүйір немесе жұмыртқа тәрізді болып келеді және түрлеріне қарай ұзындығы мен ені әртүрлі болады – ұзын және кең. Ең кішкентай түрлері миниатюралар деп аталады. Көптеген сорттардың арасындағы айырмашылық одан да зор, өсімдік шоғырлары 1,83 метрден аса ені және 1,22 метрден аса биіктігі болуы мүмкін. Жабайы түрлердің жапырақтарының түсі көбінесе жасыл, бірақ кейбір түрлер (мысалы, H. sieboldiana) жапыраққа көкшіл түс беретін, балауызды жабынмен қапталған. Кейбір түрлерінің жапырақтарының төменгі жағы ақшыл балауызды жабынмен жабылады. Жергілікті түрлердің табиғи мутациялары сары-жасыл ("алтын") түсті жапырақтарымен немесе жапырақтың түрленуімен (ақ/қаймақ немесе сары жиектері немесе орталықтары) белгілі. Түрленген өсімдіктер көбінесе гүл шоғыры қалыптасқан кезде жасуша қабаттарының қайта құрылуынан туындаған, жапырақтарында әртүрлі пигменттер бар спорт түрлерін береді. Жаңа өскіндердегі түрлену көбінесе аналық өсімдіктен хлоропласттар арқылы беріледі және генетикалық мұрагерлік қасиет емес. Хоста гүлдері тік, ағаш тәрізді гүлшоғырларда гүлдейді, олар қыста өсімдікте сақталады. Гүлшоғырлар әдетте жапырақ шоғырынан биік болады және ұш жағындағы шоғырмен аяқталады. Жеке гүлдер әдетте иілген, алты гүлшоғырлы, ақ, лаванда немесе қызғылт түсті және көбінесе иіссіз. Бірден-бір күшті иіске ие түрі – Hosta plantaginea, оның гүлдері ақ түсті, 10 см-ге дейін жетеді; сонымен қатар, оның гүлдері кешке ашылып, таңертең жабылады. Бұл түр жаздың соңында гүлдейді және кейде "тамыз лилиясы" деп аталады.
Hostas are herbaceous perennial plants, growing from rhizomes which are sometimes stoloniferous, with broad lanceolate or ovate leaves varying widely in size by species from long and broad. The smallest varieties are called miniatures. Variation among the numerous cultivars is even greater, with clumps ranging from less than across and high to more than 1.83 m across and 1.22 m high. Leaf color in wild species is typically green, although some species (e. g., H. sieboldiana) are known for a glaucous waxy leaf coating that gives a blue appearance to the leaf. Some species have a glaucous white coating covering the underside of the leaves. Natural mutations of native species are known with yellow green ("gold") colored leaves or with leaf variegation (either white/cream or yellowish edges or centers). Variegated plants very often give rise to sports that are the result of the reshuffling of cell layers during bud formation, producing foliage with mixed pigment sections. In seedlings variegation is generally maternally derived by chloroplast transfer and is not a genetically inheritable trait. The flowers of hosta are produced on upright scapes that are woody and remain on the plant throughout winter, they are generally taller than the leaf mound, and end in terminal racemes. The individual flowers are usually pendulous, long, with six tepals, white, lavender, or violet in color and usually scentless. The only strongly fragrant species is Hosta plantaginea, which has white flowers up to long; it is also unusual in that the flowers open in the evening and close by morning. This species blooms in late summer and is sometimes known as "August Lily".
Өсіру
Хосталар кеңінен өсіріледі, олар бақта өте пайдалы, себебі олар көлеңкеге төзімді өсімдіктер, ал олардың әдемі жапырақтары назар орталығын құрайды. Бұл өсімдіктер ұзақ жылдар өмір сүретін көпжылдық өсімдіктер, USDA аймақтарының 3-тен 8-ге дейін қысқа төзімді және 8-ден 1-ге дейін жылу аймақтарында ұсынылады. Хоста плантагинея Қытайдан шыққан болса да, қазіргі заманғы өсімдіктерді құрайтын түрлердің көпшілігі 19-шы ғасырдың ортасында Филипп Франц фон Зибольд арқылы Жапониядан Еуропаға әкелінді, олар көбінесе өсірілетін ортаға қарағанда ылғалды көлеңкелі жерлерде өседі. Корея түбегінде де жаңа түрлер табылды. Түрлер мен сорттардың арасындағы будандастыру нәтижесінде көптеген сорттар пайда болды. Америка Хоста қоғамы Хостаның халықаралық сорт тіркеу органы болып табылады және 7200-нен астам тіркелген немесе резервте сақталған атауларды мойындайды. Алтын немесе ақ жолақты жапырақтары бар сорттар ерекше құнды. Танымал сорттарға 'Francee' (ақ шеті бар жасыл жапырақтары), 'Gold Standard' (жасыл шеті бар сары жапырақтары, Паулин Баняй тапқан), 'Undulata' (ақ ортасы бар жасыл жапырақтары), 'June' (кремді ортасы бар көкжасыл жапырақтары) және 'Sum and Substance' (ірі, лимон-сары жапырақтары бар үлкен өсімдік) жатады. 'Guacamole' сияқты жаңа, хош иісті сорттар да танымал. Америка Хоста қоғамы және Ұлыбританияның Хоста және Хемерокаллис қоғамы хоста көрме бақтарын қолдайды, көбінесе ботаникалық бақтарда. Хосталар Челси гүл шоуы сияқты ірі көрмелерде жиі көрсетіледі.
Hostas are widely cultivated, being particularly useful in the garden as shade tolerant plants whose striking foliage provides a focal point. The plants are long lived perennials that are winter hardy in USDA Zones 3 to 8 and recommended for heat zones 8 to 1. Though Hosta plantaginea originates in China, most of the species that provide the modern plants were introduced from Japan to Europe by Philipp Franz von Siebold in the mid 19th century originating from shady locations with more moisture than they are generally cultivated. Newer species have been discovered on the Korean peninsula as well. Hybridization within and among species and cultivars has produced numerous cultivars. The American Hosta Society is the International Cultivar Registration Authority for Hosta, and recognises over 7,200 registered or reserved names. Cultivars with golden or white variegated leaves are especially prized. Popular cultivars include 'Francee' (green leaves with white edges), 'Gold Standard' (yellow leaves with green edges, discovered by Pauline Banyai) 'Undulata' (green leaves with white centers), 'June' (blue green leaves with creamy centers), and 'Sum and Substance' (a huge plant with chartreuse yellow leaves). Newer, fragrant cultivars such as 'Guacamole' are also popular. The American Hosta Society and the British Hosta and Hemerocallis Society support hosta display gardens, often within botanical gardens. Hostas are frequently exhibited at major shows such as the Chelsea Flower Show.
Уыттылық
Әдетте әшекей өсімдік ретінде өсірілсе де, хостаның барлық түрлері жеуге жарамды және кейбір Азия елдерінде көкөніс ретінде өсіріледі. Дегенмен, хостаны көп мөлшерде жеу иттерге, мысықтарға және жылқыларға зиянды болуы мүмкін, себебі олардың құрамында сапониндер бар. Симптомдары құсу және іш кедіруді қамтиды.
While usually grown for ornamental purposes, all species of hosta are edible, and are grown as vegetables in some Asian cultures. However, hostas may be toxic to dogs, cats, and horses if consumed in large quantities because some contain saponins. Symptoms include vomiting and diarrhea.
Зиянкестер мен аурулар
Хоста жапырақтары мен сабақтарын бұғылар, қояндар, шұбарлар мен ұлулар жейді, ал тамырлары мен тамырсабақтарын құсқырлар шайнайды, осылардың бәрі бақтардағы өсімдіктер жинағына көп зиян келтіруі мүмкін. Кейбір сорттар, басқаларына қарағанда, өсу маусымының соңында көбірек кездесетін ұлу зиянына төзімдірек болып көрінеді. Жәндіктердің зиянкестеріне жүзім шыбықтары және кескіш құрттар жатады. Жапырақ арасында өлген тіндердің жолақтарын қалдыратын жапырақты нематодалар, пестицидтерді қолдану азайған жерлерде үлкен мәселеге айналды. "Хоста вирусы Х" деп аталатын потексовирус алғаш рет 1996 жылы Миннесота штатында анықталды. Ауру жұқтырған өсімдіктер оның таралуын болдырмау үшін жойылса, себебі ауру залалданған шырыш арқылы өсімдіктен өсімдікке жұғуы мүмкін. Симптомдарына сары жапырақтардың тамырларындағы қара-жасыл "сия құйылу" белгілері және/немесе тамырлар арасындағы тіндердің құлауы жатады. Симптомдардың пайда болуына жылдар қажет болуы мүмкін, сондықтан жұқтырған партиядағы симптомсыз өсімдіктер де жұқтырған деп есептелуі керек. Хостаны жұқтыратын басқа вирустар: Помидор сақиналы дақ вирусы, Импатиенс некроздық дақ вирусы, Темекі діріл вирусы, Қымыз мозаика вирусы және бірнеше анықталмаған вирустар. Хостаға әсер ететін саңырауқұлақ ауруларына Fusarium hostae қоздыратын тамыр шіруі жатады. Бұл өсімдіктердің өсуінің баяулауына және кеш шығуына, жапырақ хлорозына, қоңырлануына және некрозына себеп болады.
Hosta leaves and stems are eaten by deer, rabbits, slugs and snails, and the roots and rhizomes are eaten by voles, all of these can cause extensive damage to collections in gardens. Some varieties seem more resistant to slug damage, which is more prevalent later in the growing season, than others. Insect pests include vine weevils and cutworms. Foliar nematodes, which leave streaks of dead tissue between veins, have become an increasing problem where pesticide use has decreased. A potexvirus called 'Hosta Virus X' was first identified in Minnesota in 1996. Plants that are infected are destroyed to prevent its spread as the disease can be transmitted from plant to plant by contaminated sap. Symptoms include dark green "ink bleed" marks in the veins of yellow colored leaves, and/or tissue collapse between veins. It can take years for symptoms to show, so symptomless plants in infected batches should also be considered infected. Other viruses that infect Hosta include: Tomato Ringspot Virus, Impatiens Necrotic Spot Virus, Tobacco Rattle Virus, Cucumber Mosaic Virus and several unidentified viruses. Fungal diseases that affect Hosta include: crown rot caused by Fusarium hostae. It causes stunting and late emergence of the plants, leaf chlorosis, browning and necrosis.