Кіріспе

Age of Reptiles – Dark Horse Comics баспасынан шыққан Рикардо Дельгадо жазған комикс сериясы. Серия бастапқыда мезозой дәуірінде өтетін екі комикстен тұрды: 1993 жылғы "Тайпалық соғыс" және 1997 жылғы "Аң аулау". Екеуі де ет жейтін динозаврлардың күнделікті өмірінен алынған, өте зорлыққа толы оқиғалар. Үшінші сериясы "Саяхат" 2009 жылдың қараша айында басталды, ал төртіншісі "Ежелгі египеттіктер" 2015 жылдың маусым айында жарық көрді. "Тайпалық соғыс", "Аң аулау" және "Саяхат" "Жерігушілер дәуірі" атты жинақта топтастырылған. "Аң аулау" 1997 жылы "Көбірек танылуға лайық таланттар" номинациясы бойынша Айснер сыйлығын жеңіп алды.

Ұрпақтардың соғысы

Дионихтардың үйірісі өздерінің жақсы тамағын ұрлаған Тираннозаврдан кек алады, оның отбасының барлық жұмыртқаларын, біреуін қалдырып, ұрлап алады. Төрт дионихтың тобы саваннада салтазаврды сәтті аңдып өлтіреді. Бірақ, оларды Тираннозавр Көк Арқа жылдам қуып шығады және осы процесте дионихтардың біреуін өлтіреді. Үйір өздерінің қонысына және отбасылық тобына қайтады, Көк Арқа да солай етеді. Көк Арқаның жас төлдерінің бірі ертедегі сүтқоректіні аулауға тырысады, бірақ оны ұстай алмайды. Сол түні жұмыртқаларға екі дионих шабуыл жасайды, олар жұмыртқаларды алып кетеді (және, мүмкін, жейді) немесе сындырады. Көк Арқа оларды қуып жетеді, бірақ олар тік жардан секіріп құтылуға тырысады. Бөлім Көк Арқаның көкке қайғысын айқайлап шулап тұруымен аяқталады. Екінші бөлім тағы бір тираннозаврдың паразавролофты аңдап өлтіруімен басталады. Содан кейін үш дионих тағы бір аңшылыққа шығады. Өзен жағасында дионихтардың бірі балықты (балшықтан жүзіп жүретін балыққа ұқсас) көреді, ол жағадан суға қайтуға тырысып, қимылдап жатыр. Аштық аң балықтан тамақ жасауға дайындалады, бірақ жақыннан шыққан үлкен крокодил оған тұзақ қойып, жеп қояды. Қалған екі дионих тираннозаврды аңдаудан аулақ болып, жолына жалғастырады. Тираннозавр трицератоптардың үйіріне шабуыл жасауға дайындалады, бірақ күтпеген жағдайды жоғалтады және дайындалған жаудың алдында шегінеді. Екі дионих өздерінің қонысына оралады, онда Көк Арқа оларды іздеп келгенін және төртеуін өлтіргенін біледі; ол олар сияқты тік жардан секіріп, дионихтарды сол күйінде қалдырады. Үшінші бөлімде дионихтардың тобы анкилозаврға шабуыл жасайды; бірақ, шөп жейтін жануар оларды құйрығымен бірін ұрып, қуып жібереді. Тираннозаврлар бір ғана жұмыртқаның қалғанын көріп, енді жұмыртқа ұрлаушылардың құрбаны болмауға бел буады. Осы арада үш дионих теңіздің үстіндегі жартастарда торғай жұмыртқаларына толы ұяға тап болып, солардан тамақтанады. Олар қашуға тырысқанда, оларды тираннозаврлар қоршап алады; дионихтардың бірі жардан теңізге құлап түседі, онда оны үлкен иктиозавр жеп қояды. Қалған екеуі де жардан құлап түседі, бірақ құрғақ жерге түседі; олардың бірі құлап қалады, бірақ екіншісі аман қалады. Тираннозаврлар жас балаға аң аулауға үйретуді бастайды, бірақ дионих жас баланы ата-анасының қауіпсіздігінен алшақтаттырып, тұзаққа түсіреді, онда оған дионихтардың үлкен үйірмесінен шабуыл жасалады. Ересекті тираннозавр қауіпті тым кеш түсінгендіктен, жас динозаврдың ізін іздеп, оның өлі екендігін, ал өлтірілген дионихтің аяғы оның жауында қатты тұтқырланып тұрғанын көреді. Төртінші бөлімде дионихтар үйірмесінің қартайған және өліп бара жатқан сауроподты аңдып жүргенін көреміз; ол құлап, өлген кезде, олар тойлауға кіріп, басқа жыртқыштардың үлкен тобымен кездеседі, оның ішінде карнотавр және овираптор. Дионихтар үйірмесі екіге бөлінді, өйткені бір жыртқыш басқа топпен күресуді қалайды, ал екіншісі кері шегінуді талап етеді. Бұл көшбасшылық үшін күреске әкеледі. Тірі қалған жыртқыш құстар жаңбырдың ортасында өздерінің қонысына қайта оралады, тек тираннозаврларды күтіп тұрған кезде; үлкен жыртқыш жануарлар шабуыл жасайды, содан кейін үлкен шайқас басталады. Бұл шайқас құламақ тасқа алып келеді, ол жерде рапторлардың ордасы орналасқан, осылайша барлық жануарлар ойысқа құлайды. Бір ғана тираннозавр құлап қалудан аман қалып, өзінің қонысына қайта оралады, тек ертедегі сүтқоректілер ертерек аң аулауға тырысқан жас тираннозаврдың соңғы қалған жұмыртқаны жегенін және әңгіменің сонда аяқталғанын біледі. Бұл оқиға екі түрдің арасындағы "бандық соғыс" ретінде сипатталуы мүмкін. Дельгадоның әңгімесінде бейнеленген көптеген жануарлар бір уақытта немесе бір жерде болмаған, бірақ оларды таныстыру және драмалық әсер үшін қосылды.

Аң аулау

Аналық аллозаврдың кератозаврлар тобынан өлтірілуінен кейін, олар оның ұлын қуалай бастайды. Ұл өсіп, кек алады. Оқиға жас аллозаврдың кесіртке ұстауымен басталады. Аллозавр мен оның анасының үстіне шығып тұрған жартастың астында орналасқан қонысы бар. Бірақ оларға көп ұзамай кератозаврлар тобы шабуыл жасайды; жас аллозавр анасы қашып кетеді, бірақ ол қарсыластарының шабуылына түсіп, өлтіріледі. Айлар өтеді, жас аллозавр өседі, енді жас, бірақ кератозаврлар оны әлі де қуалайды. Аллозавр анасының өлімі болған жерге дейін қуып жетеді, онда ол кератозаврлар үйірін жартастың астына тартады. Жартас құлап, құламалардың астына бес жыртқышты көмеді. Бірақ олардың тоқтауы тек тау жыныстары құлауынан туындайды. Кератозаврлар үйірмесі азық іздеп, өлі брахиозаврдың қалдықтарына тап болады. Олар жас аллозаврды тамақтандыруға кіріскенде, ол өлексе ішінен тамақтанып, сонда бас сауғалап, оқиға орнынан қашып кетеді. Қашып шаршаған аллозавр өлім аузында тұрғандай, жартастар мен тас-талқандардың қасына тынығып, тынығады. Комсогнатустың тобы тегін тамақ іздеп келеді; олардың бірі аллозаврдың тілін тістеп алады. Бұл кішкентай мүкжегіш үшін жақсы емес, өйткені аллозавр оны тез жейді, сондай-ақ екінші комсогнатусты, демалуға жақсы орын табу үшін тау жыныстарына қарай жүгіруден бұрын. Аллозавр оянып, оны іздеп келген кератозаврлар үйірінің айналасында екенін көреді; алайда жер сілкінісі бүкіл тау жыныстарын құлатуға әкеледі. Аллозавр құлап қалғаннан кейін ең алдымен қалпына келеді және құлап түскен үңгірден қашып құтылуға тырысады; алайда ол тез арада шығудың басқа жардың шетінде екенін біледі. Кератозаврлар үйірмесі оларды ұстап алады да, бірден қайтадан шабуыл жасап, олардың бәрін көлдің шетінен құлатып, шарлауыққа апаратын өзенге құлатып жібереді. Екінші тарауда аллозаврдың сарқыраманың шетінен үлкен көлге, жасыл орманға ұшып кеткені көрінеді. Бұл орман оның шыққан құрғақ, шөлді жерінен мүлдем өзгеше. Көптеген өсімдікпен қоректенетін жануарларды байқаған аллозавр судан шығып, демалып, қалпына келуді шешіп, кейін оны өлтіруге тырысады. Алайда, кератозаврлар тобы да шарлауыққа құлап, өздерінің қиын кезеңінен аман қалды. Осы уақытта жергілікті птерозаврлар өлі камптозаврдың өліміне байланысты дау-дамай жасайды және басқа тіршілік иелерімен қарым-қатынас жасайды; олардың ұшу күші шөлден көлге және кері өте оңай бара алады. Кератозаврлар үйірі стегозаврға шабуыл жасайды; қатты күрес болғаннан кейін олар өсімдік жейтінді өлтіре алады, ал тарау оларды бұталардан бақылап тұрған нәрсемен аяқталады. Үшінші тарауда аллозавр диплодокустың үйірін бақылап отырғанын көреміз; алайда кенеттен жаңбырлы дауыл оны жаңа орнына, кішкентай үңгірге, кетуге мәжбүр етеді. Бұл тараудың негізгі оқиғасы аспанда орын алады. Ұзақ аңшылықтан кейін жасыл птерозаврға үш қара птерозаврдың тобы шабуыл жасап, өлтіреді; екі топ олжа немесе аумақ үшін бәсекелеседі. Жарық соққысы жасыл птерозаврлардың жартастан түсетін ошағында өрт шығарады; олардың бірі үрейленіп, жартастан құлап қалады. Төртінші тарау шарлауықты алып тастаған және көлді су баскан қатты жаңбырдан туындаған үлкен тасқыннан басталады; қара птерозаврлардың орнын бұл толқын жояды, тек біреуі толқын соққысынан бұрын құтылуға үлгерді. Орманның түбінде аллозавр мен оның артынан аңдып жүрген диплодокустардың кішкентай тобы су тасқынынан құтылуға тырысады, бірақ олар сумен сүрініп кетеді. Аллозаврдың аңғарып жүрген диплодокусы судан аман қалады, бірақ ондаған адам суға батып қалады; кератозаврлар үйірмесінің өліктері өздерін тамақтандырады. Топ бөлініп, аллозавр өзінің мүмкіндіктерін көре алады. Су астына сүңгіп, ол диплодокустың өлекселерін сертазаврлардың біреуін аңдып, өлтіріп, жалмауға арналған қалқа ретінде пайдаланады. Бесінші тарау су тасқынынан аман қалған екі диплодокустың жағажайда жүріп, бірнеше өлі теңіз бауырымен жорғалаушыларды өтіп, птерозаврлардың тамақтануымен басталады. Кенеттен оларға үш кератозавр шабуыл жасайды, бірақ аллозавр көлеңкеден қарап тұр. Кішігірім ет жейтін жануарлардың таңғалуы үшін ол кенеттен араласып, үйірменің мүшелеріне шабуыл жасайды. Бірде олармен күресіп жатқан аллозаврды, көп уақыт бұрын қашып кеткен жас аллозавр деп таныған кератозаврлар қатал шайқасқа түседі. Аллозавр кератозаврлардың бір тобын өлтіріп, оның ішегін қашады, ал күрес мысық пен мысық ойынына айналады. Екінші кератозавр аллозаврға шабады, ол оны құйрығымен құлатып, кейін оның тамағын жыртып алады. Үшінші кератозавр шайқастан бас тартады, аллозавр оны қуалайды. Тағы бір үңгір жүйесіне кіріп, аллозавр қысқаша үңгірдің жер асты өзенінде плезиозаврлар тобымен кездеседі, бірақ оны тағы бір кератозавр шабуылдайды. Қысқаша шайқастан кейін аллозавр шабуылшысын жеңіп, денесін плезиозаврларға тамақтандырады. Алға жылжумен аллозавр соңғы кератозаврды және кератозаврлардың балаларына толы ұяны табады. Өзінің өмірін анықтаған әрекеттерді қайталамау үшін аллозавр оларды жалғыз қалдырып, кетеді. Комикс аллозаврдың түнге қарай баяу жылжуымен аяқталады. Екінші кітап көбінесе кек алу туралы әңгіме, бірақ ұқсас "түрлер арасындағы бәсекелестік" бар. Шын мәнінде кератозаврлар аллозаврлармен бәсекелеспеу үшін әртүрлі ортада өмір сүрген және әртүрлі диетаға ие болған, бірақ екеуі де кейбір аймақтарда бірге болған. Бұл алғашқы кітаптан айтарлықтай зорлық-зомбылықсыз, салыстырмалы түрде аз қанды.

Сапар

"Сапар" 2009–10 жылдары жарық көрді. Ол динозаврлардың үлкен үйірінің көші-қонын баяндайды. Оқиға Солтүстік Американың кредалық орманының кең көрінісімен басталады. Dreadnoughtus, Ankylosaurus, Edmontosaurus, Triceratops, Ornithomimus және тағы да басқа түрлерден құралған алып үйір жылдық көші-қон сапарына дайындалуда. Олардың жолын жыртқыштар аңдап жүр, алғашқы мысалы – сапарға шыға алмаған ескі, ауру хадрозаврдың денесіне шабуыл жасаған үш раптор. Олар орманға кіргенде, жас трицератопс жеміс байқайды. Оның анасы ескерту береді, бірақ кеш қалды, себебі орманнан тираннозавр шығып, оған шабуыл жасайды. Бала тираннозаврдың жауырынан қашып, анасының көмегіне жүгіріп жетеді. Анасы қарсы шабуыл жасап, жыртқышты қағып түсіреді. Бала қауіпсіз үйірге жетіп, үйір жыртқыштан қорғану үшін қатар тұрады. Тираннозавр үйірдің арасына енуге тырыспай, немесе ересек трицератопқа шабуыл жасау қаупін тудырмай, кері шегінуге және жақсы мүмкіндікті күтуге шешім қабылдайды. Бала трицератопс қуанышпен анасын қарсы алады, ол баласына адасып, өзін қауіпке тігуі үшін сөгіс айтады, ал үйір жолын жалғастырады. Темірқазықтардың арасында жасырынып, тираннозавр үйірді аңдып, мүмкіндігін күтеді. Тираннозаврдың өзінің екі баласы бар екені белгілі болады, оларды тамақтандыру қажет, үшеуі үйірдің өтуін бақылайды. Үйір құрғақ, шаңды жазыққа жетеді және өзара дауласады. Тираннозавр, оларды әлі де қуып жетеді, алыстағы балаларына жем беру үшін тышқан аулайды. Екінші тарауда үйір үлкен каньонға кіреді, бірақ оазистің толығымен құрғағанын, жақын маңдағы жалғыз жануарлардың крокодилдер тобы екенін көреді. Аш крокодилдер суын бөлісуге ниеті жоқ, сондықтан су ішуге келген динозаврларға шабуыл жасайды. Бірнеше сәтсіз әрекеттен кейін олар сауроподты құлатуға қол жеткізеді. Темірқазықтардың арасында жол тік төмен түседі, үйірдің бірнеше мүшесі аяғынан тайып, жартастарға құлайды. Тираннозавр мен оның балалары өліктерді қуана жейді. Осы уақытта, биік жартастардан үлкен рапторлар үйірге шабуыл жасап түседі. Рапторлар пираньялар сияқты жұмыс істейді, жемдеріне шабуылдайды және оларды жыртып алады. Олар Dreadnoughtus, бірнеше Edmontosaurus және Triceratops, көптеген кішкентай шөпқоректілер мен Ankylosaurus-ты құлатуға қол жеткізеді, үрейленген үйір мүмкіндігінше тезірек осы аймақтан кетуге тырысады. Рапторлардың кейбіреулері шабуылдағанда қаза табады, бірақ шабуылдаған рапторлардың саны жүзден асып, олар тіпті шығындарын байқамайды. Үйір жолын жалғастырады, ал рапторлар тояды. Тираннозавр мен оның балалары сол түні рапторлардың жемісінің бір бөлігін жейді, рапторлар тым тоқ болғандықтан тираннозавр тез кетсе, қарсылық көрсетпейді. Үшінші тарауда үйір тығыз орманға кіреді, бірнеше жас трицератопс пен анкилозаврлар саңырауқұлақтар жеп, басы ауырып, ауырады, бұл жас жануарлардың ата-аналары арасында тағы бір ұсақ жанжалға әкеледі. Тираннозавр үйірден адасқан хадрозаврды аңдып өлтіреді. Үйір крокодилдерге толы өзеннен өтуге дайындалады, олар рапторлар сияқты, нысандарына шабуылдайды, көптеген шөпқоректілерді өлтіреді. Өзеннен өткеннен кейін үйір жолын жалғастырады, тираннозавр крокодилдерді ығыстырып, өз балаларымен бірге өтеді. Төртінші тарауда жыртқыштардың екінші толқыны жақындап келеді, өйткені мозазаврлар мен плезиозаврлар мұхитқа жақын жағалауда жүзіп бара жатқанда үйірді қуады. Өзенге Edmontosaurus өлігіне тұтқындалған Dreadnoughtus баласы ағып бара жатқан жағаға қарай ағып кетеді, мозазаврлар тобы өлікті шабуылдағанда, ол жағаға шығуға мәжбүр болады. Мозазавр оны көріп, өлтіруге тырысады, бірақ сәттілікпен сауропод баласы екі жас тираннозаврдың жанынан өтеді. Мозазавр толқыннан шығып кетеді, бірақ ата-ана тираннозавр балаларының қауіпсіздігі үшін қорқып, құтқаруға асығады, үлкен шайқас басталады. Ауыр күрес аяқталғаннан кейін, екі жыртқыш та кері шегінуге шешім қабылдайды, мозазавр тереңдікке тайғанап кетеді, ал тираннозаврлар бір сәт бөліседі. Соңында үйір тағы бір каньонға кіріп, өз мақсатына жетеді, ұзын және иірімді өзені бар орман. Қауіпті саяхаттан аман қалған әртүрлі шөпқоректілер тамақтанып, жаңа үйлеріне қоныстанады, ал алыста тираннозавр мен оның балалары да солай істейді. Комикс күн батқан аңғармен аяқталады.

Құсбегілер

"Бейби Тортлс" – сегіз беттік қысқа әңгіме, 2014 жылғы қазан айында Dark Horse Presents #3 журналында жарияланды. Онда бор дәуіріндегі Солтүстік Америка теңіздеріне қарай бағытталған жас тасбақалардың саяқаты көрсетілген. Оқиға Архелон тасбақаларының үлкен тобының ұялаған жерде шайқасып, теңізге қарай қадам басуымен басталады. Көріністен қарағанда, олардың жүздеген кішкентай тасбақалар екені көрінеді, алайда бұл, өкінішке орай, көптеген жыртқыштарды қызықтырады. Птерозаврлар, мозазаврлар, плезиозаврлар, акулалар, Xiphactinus балықтары және басқа да түрлі жыртқыштар аңға күтіп, жағалау бойымен, суға қарай бет алған жас Архелон тобына шабуыл жасайды. Көптеген тасбақалар күтіп тұрған қауіпке тап болса да, олардың көп саны болғандықтан, көптегені қауіптен сәуматты өтеді. Әңгіме Архелонның жас тасбақаларының ұзын тізбегімен аяқталады, олар жыртқыштардың сынағынан өтіп, ашық мұхитқа шығады.