Кіріспе

Киелі майлауға арналған май діни қызметкерді немесе затты қасиетті ету және бөліп көрсету үшін қолданылған.

Киелі майлау майы діни қызметкерлерді және бас діни қызметкерді тағайындауда, сондай-ақ Киелі Шатырдың (Шығу 30:26) және кейіннен Иерусалимдегі ғибадатханалардың қасиеттендірілуінің маңызды бөлігі болды. Киелі майлау майымен майлаудың басты мақсаты – майланған адамды немесе затты қасиетті етіп, бөліп көрсету, «қасиетті» (Шығу 30:29) деп белгілеу болды. Бастапқыда бұл май діни қызметкерлер мен Киелі Шатырдағы заттарға ғана қолданылған, бірақ кейіннен патшаларға да қолдануға кеңейтілді (1 Самуил 10:1). Оны сырттан келген адамға (Шығу 30:33) немесе қарапайым адамның денесіне жағуға (Шығу 30:32а) тыйым салынды, ал израильдіктерге оған ұқсас май жасауға рұқсат берілмеді (Шығу 30:32б). Кейбір христиандық ағымдар киелі майлау майын құлшылық рәсімі ретінде және түрлі діни қызметтерде қолдануды жалғастырып келеді. Көптеген діни топтар киелі майлау майының дәстүрін сақтап келеді, соның ішінде Мұса пайғамбар жасаған бастапқы майдың бір бөлігі бүгінге дейін сақталған. Оларға раввиндік иудаизм, Армян шіркеуі, Шығыс Ассирия шіркеуі, Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі, Копт шіркеуі, Сент-Томас Назрани шіркеулері және тағы да басқалары кіреді.

Этимология

Еврей тіліндегі Мәсіх (грек тілінде [[wikt:Χριστός, 'Христос']) термині "майланған" деген мағынаны білдіреді, ол күнәнің қысымынан Израильді және әлемді азат етуге тиіс. Осылайша майланған адам патша, дін қызметкері немесе пайғамбар болуы мүмкін.

Ежелгі Таяу Шығыста

Таяу Шығыстағы мәдениеттерде әдет-ғұрыптар әртүрлі болған. Дегенмен, Израильде арнайы маймен майлау діни қызметкерлер мен патшалардың ғана құқығы болған. Пайғамбар майланғанда, ол бұрын дін қызметшісі болған. Егер патша емес адам майланса, мысалы, Илияның Хазаил мен Йехуды майлауы, онда Хазаилдің Арам (Сирия) патшасы, ал Йехудың Израиль патшасы болатыны белгілі болды. Киелі кітаптан тыс деректер көрсеткендей, көптеген ежелгі Таяу Шығыс монархияларында патшаларды майлау кең таралған. Сондықтан, Израильде майлау – қасиетті ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік-саяси акті болды. Еврей Киелі кітабында жаман иіс – аурудың, шірудің, ыдырау процесінің және өлімнің белгісі ретінде келтіріледі (Шығу 7:18), ал жағымды хош иіс – биологиялық таза, тұруға және/немесе азық-түлік өндіруге, жинауға қолайлы жерлерді көрсетеді. Дәмдеуіштер мен майлар адамның бағдарлануына, қауіпсіздік сезімін тудыруға, сондай-ақ физикалық шіріген әлемнен жоғары сезінуге көмектесетіндей таңдалды. Иіс сезу қабілеті де құдайлар тарапынан жоғары бағаланған. 4-тарау 28-аятта және 115-забурдың 5-6-аяттарында иіс сезу құдайларға қарсы пікір таласына байланысты айтылады. Еврей Киелі кітабында Құдай құрбандықтардың «жағымды иісін» (reah hannihoah) иіскеуге қуанады (Жаратылыс 8:21; бұл тіркес басқа да аяттарда кездеседі). Ежелгі израильдіктер үшін зәйтүн майынан артық символдық мәні бар май немесе май болған жоқ. Ол жұмсартқыш, шамдарды жағуға отын, тамақтану және басқа да көптеген мақсаттар үшін қолданылды. Израильдіктер үшін қасиетті майлау майы иісті зәйтүн майы болды.

Анықтама

Майлау майының бес құрамының төртеуі туралы мәліметтерде келісім бар, бірақ бесінші құрамы – канех-босемнің қандай екені күрес тудырып келген мәселе. Киелі кітапта ол хош иісті қамыс немесе шөп екені, алыс елдерден дәмдеуіш жолдары арқылы әкелінгені және оған ұқсас өсімдік Израильде де өсетіні айтылады (Канех-босем Әндер Әні 4:14-те өсірілген өсімдік ретінде көрсетілген). Бірнеше түрлі өсімдіктер канех-босем болуы мүмкін деп аталған.

Акорус каламус

Көптеген сөздіктер, ботаниктер және Киелі кітапқа түсініктеме берушілер канех-босемді "қамыс бальзамы" деп аударады. Арамей тіліндегі Таргум Онкелос еврейше "канех босем" сөзін арамейше "к'неи бусма" деп береді. Ежелгі аудармалар мен дереккөздер оны әртүрлі "тәтті қамыс" немесе "тәтті құрақ" деп аталатын өсімдікпен байланыстырады (Септуагинта, Керитоттағы Рамбам 1:1, Саадия Гаон және Жона ибн Джана). Ботаниктер бұл өсімдікті Acorus calamus деп таниды. Арье Капланның "The Living Torah" еңбегінде айтылғандай: "Ежелгі заманда Хула аймағында Киелі жерде осыған ұқсас түр өскен болуы мүмкін (Теофраст, Өсімдіктер тарихы 9:7)". Майкл Зохари (Иерусалим университеті, Кембридж, 1985), Джеймс А. Дьюк (2010) және Ханс Арне Дженсен (Дания 2004, ағылшын тіліне аудармасы 2012) жазған Киелі кітаптағы өсімдіктер туралы көптеген анықтамалық еңбектер бұл қорытындыны қолдайды, бұл өсімдіктің Cymbopogon туысына жататын бір түрі екенін көрсетеді. Джеймс А. Дьюк Зохариден келтіре отырып, нақты түрді анықтауға "үміт жоқ" екенін, бірақ Cymbopogon citratus (индиялық лимон шөбі) және Cymbopogon schoenanthus та мүмкін екенін атап өтеді. Каплан Маймонидтің ізімен оны Cymbopogon martinii немесе palmarosa өсімдігі деп санайды.

Марихуана

Сула Бенет "Кенді ерте тарату және халықтық қолданылуы" (1967) еңбегінде оны қанап деп атады. Раввин Арийе Каплан былай атап көрсетеді: "Кейбіреулер "Септуагинта" оқылысымен және сөздердің ұқсас дыбысталуымен байланыстырып, Кене босемді ағылшын және грек тілдеріндегі қанап, яғни қарасораң өсімдігімен теңестіреді. Бенет Кене Босемді тәтті қамыстың бір түрімен байланыстыру Септуагинтадағы қате аудармадан туындауы мүмкін дейді, ол Кене Босемді, кейіннен Талмудта "каннабос" деп аталатын, "калабос" деп жаңылыстырды – бұл Египеттің кең таралған батпақты қамысы. Сонымен қатар, Монреаль соборындағы Киелі кітаптан алынған "емдік кереметтер" бейнеленген мозаикада қанап суреттелген, ал 2020 жылдың 28 мамырында CNN хабарлағандай, Тель-Арад ғибадатханасынан жасалған археологиялық қазбалар да оны дәлелдейді. Вендил Джонс мұндай шамалы мөлшердегі майдың (шамамен бір галлон) осылай ұзаққа созылмасы мүмкін емес деді (бір құмыра май 800 жылдан астам уақытқа жеткені айтылады). Бұл қайшылықты түсіндіру үшін екі нәрсе болған болуы мүмкін деп есептеледі: немесе май құюға арналған ыдыс керемет түрде көбейген (Илияның Сарепталық жесірге майын көбейткеніне немесе Ханука ғишылығына ұқсас), немесе ежелгі дәстүр бойынша, ескі майға жаңа май қосылып, бастапқы май мәңгілікке сақталған. Бұл яһуди дәстүріндегі үзіліссіздікті баса көрсетуші жалғыз рәсім емес. Мысалы, ерте замандағы яһуди раввиндері классикалық семиханың маңыздылығын атап өтті, ал бір яһуди дәстүрі соңғы қызыл сиырдың күлін әрқашан жаңа қызыл сиырдың күлімен араластыру керектігін үйретеді.

Христиан дінінде

Майлау майы христиан қауымдарында түрлі себептермен қолданылады. Жаңа өсиетте ауруларды майлау туралы былай делінген: «Араларыңда аурудың біреуі болса, шіркеу ескілерін шақырып, олар оған дұға етсін және Құдайдың атынан май жақсын». – Жақып 5:14 (KJV).

«Христос» атауы Иса Мәсіхтің «мазаланған» екенін көрсетеді.

Армян шіркеуінде

Армян шіркеуінің киелі майлау майы киелі мурон деп аталады («мурон» – мирра). Шіркеу майдың сабақтастығын ерекше құрметпен қарайды. Дәстүр бойынша, Мұса мен Һарон бата берген Шығу кітабының 30-тарауындағы киелі майлау майының бір бөлігі Исаның заманына дейін сақталған. Иса Мәсіх осы майға батасын беріп, одан Таддейге берді. Таддей осы майды Арменияға алып барып, патша Абкарды осы киелі маймен майлап, қорлық ауруынан айырды. Таддей Дарон жерінде мәңгі жасыл ағаш астына киелі майлау майы салынған құтыны жерлеген. Григорий Ағартушы осы жасырын қазынаны тауып, өзі бата берген муронмен араластырды. «Күні бүгінге дейін жаңа мурон дайындалып, баталанған сайын, оған ескі муроннан бірнеше тамшы қосылады, сондықтан армян муронында Мұса, Иса Мәсіх және Григорий Ағартушы бата берген бастапқы майдың шамалы бөлігі болады» делінеді.

Шығыс ассириялық шіркеуінде

Ассирия шіркеуінің айтуынша, "қасиетті әкелеріміз Мар Аддай, Мар Мари және Мар Тума бізге сыйлап, тапсырған" қасиетті майлау майы бар. Ассирия шіркеуінің киелі майлау майы түрліше аталады: Киелі мүйіз майы, Карна майы немесе майлау майы. Бұл қасиетті май – елшілердің дәстүрі, оның бастауы елшілердің өзі қасиеттеп берген майға саяды және шіркеуде қазіргі күнге дейін жалғасып келеді. Шәкірттер бата берген бастапқы май азайып, оған қосымша май құйылған. Ассирия шіркеуінің сенуінше, май деңгейі төмендеген сайын жаңа май қосылып, осы үрдіс бүгінге дейін жалғасуда. Бұл қасиетті майдың үзіліссіз сақталуы – майға бастапқыда берілген құдіреттің мәңгілік екендігін көрсетеді. Майлау майы да, қасиетті ашытқы да "ашытқы" деп аталады, бірақ май құрамында ашытқы болмайды. Иоханан бар Абгаре 905 жылы, ал 13 ғасырда Шлемон д Басра осы май туралы айтқан. 14 ғасырда Иоханан бар Зо’би қасиетті майлау майын дұға рәсімімен және басқа да қасиетті амалдармен байланыстырды. Исаак Эшбадная 15 ғасырда нақты діни тақырыптарға түсіндірме берген «Шолион» атты еңбегін жазды. Онда Жақияның Жақсы хабаршы Жақияға Иса Мәсіхтің дұға рәсімінен қалған суды дұға рәсіміне арналған ыдысқа бергені, ал Жақия осы суды Иордан өзенінде Мәсіх дұға жасағаннан кейін тамған тамшылардан жинағаны айтылады. Иса Соңғы кешкі ас кезінде әрбір шәкіртіне бір-бір "нан" берді, бірақ Жақияға екі нан беріп, біреуін жеп, екіншісін сақтап қалуын өсиет етті. Исаны айқышқа міхтеп өлтірген кезде Жақия Исаның қабырғасынан шыққан суды ыдысқа құйып, ал Соңғы кешкі астағы наннан қан жинады. Киелі Рух Пентикост күні шәкірттерге түскен соң, шәкірттер ыдысты алып, маймен араластырып, әрқайсысы бір-бір мүйіз толы алды. Нанды ұнтақтап, ұн мен тұз қосты. Әрқайсысы қасиетті майдан және қасиетті наннан өз үлесін алып, оларды елдерге уағыз таратушылар арқылы таратып берді. Ассирия шіркеуінде екі түрлі қасиетті май бар: бірі – қарапайым зәйтүн майы, баталанған немесе баталанбаған, екіншісі – елшілерден жеткен деп саналатын Киелі мүйіз майы. Киелі мүйіз майы епископтың Маунди бейсенбі күні баталаған майын қосып үнемі жаңарып тұрады. Дәстүр бойынша, кез келген адамды қарапайым маймен майлауға болады, ал Киелі мүйіз майы дін қызметкерлерін тағайындау және қасиеттеу рәсімдері үшін ғана қолданылады.

Копт шіркеуінде

Копт шіркеуінің қасиетті майлау майы қасиетті мирра деп аталады («мирра» — мирт). Киелі Рухтың құйылуы үшін қол қою апостолдар мен олардың ізбасарлары епископтардың ерекше рәсімі болған деп есептеледі, ал миссионерлік аймақтар кеңейген сайын христиан сенушілер мен жаңа мүміннің саны да артты. Апостолдардың барлық ел мен қалаларды аралап, крещение алғандардың барлығына қол қоюлары мүмкін болмағандықтан, олар Киелі Рухтың құйылуына балама ретінде қасиетті миррамен майлауды орнатыпты. Мирраны алғаш рет Иса Мәсіхтің денесі жерленген кезде пайда болған хош иісті майларды сақтап қалған апостолдар жасаған. Олар осы хош иісті майларды Мәсіхті майлауға дайындаған әйелдер әкелген, бірақ Ол қайта тірілгенін білген. Олар осы хош иісті заттарды таза зәйтүн майымен араластырып, Сион тауындағы жоғарғы бөлмеде дұға оқып, қасиетті майлау майына айналдырды. Олар өздерінің ізбасарлары – епископтар, мирраны толық қолданған кезде, оның бастапқы майын жаңа маймен араластырып, қайта жасауға шешім қабылдады. Бүгінде копт шіркеуі оны діни қызметке бекітуде, крещение суын қасиеттеуде, шіркеулерді, шіркеу алтарьларын және ыдыстарын қасиеттеуде қолданады. Евангелист Марк Александрияға барғанда апостолдар жасаған қасиетті мирра майын өзімен алып, оны өзінен кейінгі патриархтар сияқты хиризм сакраментінде қолданған. Бұл 20-шы патриарх – Апостол Афанасийдің дәуіріне дейін жалғасты, ол Александрияда мирраны қайта жасауға шешім қабылдады. Сондықтан ол барлық қажетті хош иісті заттар мен дәмдеуіштерді таза зәйтүн майымен дайындады, ал Құдай Мұсаға осы майдан қасиетті майлау майын жасауды бұйырған (Шығу кітабының 30-шы тарауындағы рецепт бойынша). Содан кейін қасиетті мирраның қасиеттелуі Александрияда орындалды, ал Афанасийге киелі май тапсырылды, онда қабірде жатқан Исаның денесіне тиген хош иісті заттар, сондай-ақ апостолдар дайындаған және Марк Мысырға әкелген түпнұсқа май бар еді. Ол майды Рим, Антиохия және Константинополь шіркеулеріне, оның түпнұсқалығын растайтын құжатпен бірге жіберді, және барлық патриархтар оны қуанышпен қабылдады. Копт шіркеуі шіркеу әкелері мен Юстин Мартир, Тертуллиан, Гипполит, Ориген, Амвросий және Иерусалимдік Кирилл сияқты ғалымдар қасиетті мирра туралы және оның майлау рәсімінде қолданылуы туралы айтқандарын хабарлайды. Мысалы, Гипполит өзінің Апостолдық дәстүрінде қасиетті майды «ежелгі әдет бойынша» деп сипаттайды, ал Ориген «шіркеу дәстүрі бойынша» қасиетті май туралы жазады. Иерусалимдік Кирилл қасиетті миррадағы Киелі Рухтың рақымы туралы сөйлей келе, одан әрі егжей-тегжейлі түсіндіреді: «Бұл май кез келген май емес: Рухтың эпиклезисінен кейін ол Мәсіхтің харизмасы мен Құдайдың қатысуымен Киелі Рухтың күшіне айналады». Ертедегі әкелер мен ғалымдар қасиетті мирраның қолданылуын еске алады, сондай-ақ 14-ғасырғы копт діни қызметкері және ғалымы Абу'л Баракат Ибн Кабар өзінің «Misbah az Zulmah fi idah al khidmah» («Қызметті түсіндірудегі қараңғылықтың шамшырағы») кітабында жазған құжаттарын келтіреді. Оның айтуынша, киелі апостолдар Иса Мәсіхтің денесін жерлеген кезде майлау үшін қолданылған хош иісті заттардан алып, оған таза зәйтүн майын қосып, Жоғарғы Сиондағы бірінші шіркеуде, яғни Жоғарғы бөлмеде дұға оқыды, онда Киелі Рух құйылған. Осылайша олар уағыздаған жерлерде жаңа мүміндерді онымен «мөр» ретінде майлады. Олар сондай-ақ, қасиетті мирраның жаңа партиясы жасалған сайын, оған бұрынғы қасиетті мирраны қосуды бұйырды, осылайша алғашқы қасиетті мирраны одан кейін жасалатын барлық маймен бірге сақтау үшін. Қолда бар деректерге сүйенсек, Мысыр шіркеуіндегі қасиетті мирра 34 рет жасалды.

Сент-Томас христиандары мен насранилер арасында

Дәстүр бойынша, апостол Тома Үндістанда христиан дінінің бастауын қалады. Үндістанда бұрыннан бар еврей қауымдары Томаны миссионерлік сапарға шақырыпты. Ол өзімен қасиетті жағу майын әкелгені айтылады, және сол майды күні бүгінге дейін Тома христиандары сақтап келеді.

Мандайлық

Мандайлық дінінде, «миша» (мандаи тілінде ࡌࡉࡔࡀ) деп аталатын сусамы майы, масбута (крещение) және масикта (жанұя) сияқты рәсімдерде қолданылады, екеуі де мандайлық дін қызметкерлерімен орындалады.