Япон ертегілерінің аудармашысы Йей Озаки өмірі мен қызметі

Кіріспе

Жапон ертегілерінің аудармашысы (1870–1932) Ей Эвелин Теодора Кейт Озаки (英子セオドラ尾崎) – жапондық қысқа әңгімелер мен ертегілерді қазақ тіліне аударған адам. Оның аудармалары еркін болғанымен, кең танылып, қазасынан кейін бірнеше рет қайта басылды.

Өмірбаян

Озаки 1871 жылы Лондонда Барон Сабуро Озакидің, батыста білім алған алғашқы жапондықтардың бірі, және Уильям Мейсон Моррисонның (1819-1885) және Мэри Энн Моррисонның қызы, ағылшын әйелі Батия Кэтрин Моррисонның (1843-1936) отбасында дүниеге келді. Батия Озакидің Лондондағы ұстаздарының бірі болды және олар 1869 жылы үйленді. Мэри Фрейзердің "Ескі Жапонияның жауынгерлері" және басқа да әңгімелер кітабындағы "Байтанулық эскиз" үзіндісінде айтылғандай, Батия Озакиден бөлек тұрды. Батия тағы екі қыз туды: Масако Мод Мэри Харриетт Озаки (1872 жылдың қаңтарында туған) және Кими Батия Александра Озаки (1873-1964). Барон Озаки 1873 жылы Тода Яе атты жапондық асыл әйелге үйлену үшін Жапонияға оралды, осылайша Тода отбасының жоғары дәрежелі атын жалғастырды. 1880 жылы Батиямен қарым-қатынасын жақсарту үшін ол Санкт-Петербургтегі лауазымға көшті, бірақ мәселелер жалғасып, Батия 1880 жылдың желтоқсанында Ресейден оралды. Олар Лондонда ажырасып кетті, себебі Озакидің бірнеше баласы болған болуы мүмкін: біреуі Тода Яеден, ал жетісі (кейін 14-ке дейін) жапондық әулеті Фуджики Мичиден. Бұл жағдай "оның ағылшын достары оған [кетуді] кеңес бере алмады" дейтін жағдайды тудырды. 1881 жылы ата-аналары ажырасқаннан кейін, Барон Озакидің досының ұсынысымен үш қыз да Батиямен және ағылшын әже-шешелерімен бірге Лондонның Фулхэм ауданындағы Санкт-Альбан коттеджінде өсті. Ейдің әкесі Уильям оны ағылшын тілінде жазуға ынталандырды, ол жапон тілімен қатар ана тіліне айналды. Алимент төлеуден қашқаннан кейін, 1887 жылдың мамырында Ей мен Кими әкелерімен бірге Токиоға кетті. Масако Англияда қалды және 1906 жылы ағылшынға үйленді, ал Кими кейінірек Норвегияға қоныстанды. Фрейзердің айтуынша, Ей Жапонияға әкесімен бірге барып, білім алған кезеңін жақсы есте сақтады. Алайда, әкесі оның жапондық қоғамдық құндылықтарына сай келуін және күйеуін соған сәйкес таңдауын күтті. Бірақ Ей үйленуден бас тартып, әкесінің үйін тастап, ақша табу үшін ағылшын тілінен сабақ беріп, хатшы болып жұмыс істеді. Соңынан ол британдық дипломат Хью Фрейзердің әйелі Мэри Фрейзермен танысып, 1891 жылы британдық елшілігінде хатшы болып жұмыс істеді. Хью Фрейзер 1894 жылы қайтыс болғаннан кейін ол Фрейзердің әйелімен Еуропаға, әсіресе Италияға саяхаттады. Ей 1899 жылы Жапонияға оралды, онда Фукузава Юкичи оны Кейо жиюкуда мұғалім болып жұмысқа орналастырды және будда ғибадатханасында тұрды. Италияда саяхаттап жүргенде Мэридің ағасы Фрэнсис М. Кроуфорд, Йедің жазу және әңгіме айту талантына көзі жетті. Хасегава Такехиро сияқты танымал жапон ертегілері сериясының табысына шабыттанған Йеи кішкентай әңгімелер жазып, жапон ертегілерін аудара бастады. Олардың кейбіреулері ағылшын журналдарында, соның ішінде The Wide World Magazine, The Girl's Realm of London және оның бауырлас журналы The Lady's Realm 1900-1902 жылдар аралығында жарияланды. Оның алғашқы маңызды еңбегі "Жапон ертегілері кітабы" (1903-1908) 1903 жылдың қазанында жарық көрді, 1904, 1906 және 1908 жылдары қайта басылды және Лондонда Келли және Уолш баспасында жарық көрді. Жапон ертегілерінің жинағы ретінде ресми жапон тілінен аударылмаған, бірақ ол балалар үшін күнделікті тілде қайта жазды, бұл олардың ағылшын тілді елдерде танымалдылығын қамтамасыз етті. 1908 жылы Келли & Уолш "Будданың кристалы және басқа да ертегілер" кітабын шығарды, содан кейін 1909 жылы "Ескі Жапонияның жауынгерлері және басқа да әңгімелер" кітабы Лондондағы Constable баспасында Джон Харингтон Губбинстің кіріспесімен жарық көрді. "Ескі Жапонияның романстары" 1919 жылы бір мезгілде Лондон мен Нью-Йоркте жарық көрді. Жазушылық мансабын бастағаннан бастап, ол жұмыс және отбасылық міндеттері бойынша Солтүстік Америка арқылы Жапония мен Еуропа арасында жиі саяхаттап, оның хаттары жиі туысқан емес жапон саясаткері және Токио мэрі Юкио Озакиге, ал оның аты-жөні бірдей болғандықтан, оған жіберілетін. 1905 жылы олар Токиода кездесіп, көп ұзамай үйленіп, 1906-1912 жылдар аралығында үш балаға ие болды: Киёка, Шинайе және Сома Юкика (көрнекті гуманитар және бір мезгілде аудармашы ретінде біліктілікті алған алғашқы жапон әйел). 1930 жылдардың басында Лондонға отбасына бару үшін Англияға барған кезінде Ейдің иығы жарақаттанды. Алайда жапондық дәрігерлер оның жағдайын кездейсоқ құлау деп қате диагноз қойды. АҚШ-та оған саркома диагнозы қойылып, емделген, бұл оған қайтадан саяхаттауға мүмкіндік берді. Ол 1932 жылы Лондонда қайтыс болды және оның сүйегі Жапонияға қайтарылды.

Ozaki was born in London 1871 to Baron Saburō Ozaki, one of the first Japanese men to study in the West, and an English woman, Bathia Catherine Morrison (1843 1936), daughter of William Mason Morrison (1819 1885) and Mary Anne Morrison. Bathia was one of Ozaki's tutors in London, and they married in 1869. According to Mary Fraser, in the extract "A Biographical Sketch", from Warriors of old Japan, and other stories, Bathia lived separately from Ozaki. Bathia gave birth to two further daughters, Masako Maude Mary Harriett Ozaki (b. Jan. 1872) and Kimie Bathia Alexandra Ozaki (1873 1964). Baron Ozaki returned to Japan in 1873 to fulfill an arranged marriage to a Japanese noblewoman, Toda Yae, to continue the upper class family name of Toda. He eventually moved to a post in Saint Petersburg in an attempt to reconcile with Bathia, who was entered into his family registry (koseki) in 1880, until further issues arose and Bathia returned from Russia in December 1880. They eventually divorced in London, perhaps as Ozaki had fathered multiple children, one with Toda Yae and seven (later totalling 14) with his Japanese mistress Fujiki Michi, creating such a situation as which "her English friends could hardly advise her [to] go." After the divorce of their parents in 1881, on the suggestion of a friend of Baron Ozaki, all three daughters grew up with Bathia and their English grandparents in St Alban's Cottage, Fulham, London. Yei's grandfather, William, is said to have encouraged her to write in English, which became a mother tongue alongside Japanese. After a spate of missed alimony payments, Yei and Kimie travelled to Tokyo to live with their father in May 1887, with the consent of their mother. Masako stayed in England and married an Englishman in 1906, whilst Kimie later settled in Norway. Fraser notes that Yei enjoyed the period when she was sent to live with her father in Japan, where she received an education. However, her father expected her to conform to Japanese societal values, and expected also to decide her husband accordingly. However, Yei refused an arranged marriage, left her father's house, and became an English tutor and secretary to earn money. Eventually she made the acquaintance of Mary Fraser, wife of the British diplomat Hugh Fraser, and in 1891 Yei became a secretary at the British Legation. After the death of Hugh Fraser in 1894, she accompanied Mrs Fraser on her travels to Europe, particularly to Italy. Yei returned to Japan in 1899, where Fukuzawa Yukichi arranged for a post as a teacher for at Keiō gijuku, and she lived in a Buddhist temple. Whilst travelling in Italy, Mary's brother Francis M. Crawford, had become aware of Yei's talent for writing and telling stories. Yei, encouraged by the success of a popular Japanese fairy tale series like those of Hasegawa Takejirō, began to write down smaller stories and to translate Japanese fairy tales. Some of these were accepted for publication by English magazines, including The Wide World Magazine, The Girl's Realm of London, and its sister magazine, The Lady's Realm between 1900 and 1902. Her first major work, The Japanese Fairy Book (1903 1908) were published in October 1903, reprinted in 1904, 1906 & 1908, published in London by Kelly & Walsh. As a collection of Japanese fairy tales were not translated from formal Japanese language, but were reworded by her in everyday language for children, ensuring their popularity in Anglophone countries. In 1908 Kelly & Walsh published Buddha's Crystal and Other Fairy Stories, followed in 1909 by Warriors of Old Japan and Other Stories at Constable in London with an introduction by John Harington Gubbins. Romances of Old Japan, was published in 1919 simultaneously in London and New York. Beginning when she started her writing career, having frequently traveled back and forth between Japan and Europe via North America as her employment and family duties required, her letters were frequently misdelivered to the unrelated Japanese politician and mayor of Tokyo, Yukio Ozaki, and his to her due to having the same surname. In 1905, they finally met in Tokyo, and soon married and between 1906 and 1912 had three children, Kiyoka, Shinaye and Sōma Yukika (a noted humanitarian and the first Japanese woman to qualify as a simultaneous translator). Yei suffered a shoulder injury in the early 1930s when travelling to England to visit her family in London. However, Japanese doctors misdiagnosed her case as an accidental fall. In the US, she was instead diagnosed with and treated for a sarcoma, which allowed her to travel again. She died in London in 1932 and her remains were returned to Japan.