Көне Рим экономикасы

Кіріспе

Ежелгі Рим экономикасы
Ежелгі Рим империясының экономикасы

Римнің ежелгі қала-мемлекеті мен оның империясының республикалық және императорлық кезеңдердегі экономикасын зерттеу әлі де күрделі мәселе болып қала береді. Бизнес және мемлекеттік есептер туралы, мысалы, салық түсімдерінің егжей-тегжейлі тізімдері сияқты, немесе экономикалық белсенділік туралы әдеби дереккөздер сақталмаған. Оның орнына, осы ежелгі экономиканы зерттеу қазіргі уақытта негізінен археологиялық және әдеби куәліктерге негізделген, бұл зерттеушілерге басқа, соңғы өнеркәсіптік емес экономикалармен салыстыру арқылы болжамдар жасауға мүмкіндік береді. Рим Республикасының алғашқы ғасырларында экономика негізінен аграрлық және астық пен шарап сияқты тауарлардың саудасына бағытталған деп есептеледі. Осындай сауда арқылы қаржы нарықтары қалыптасты, ал жеке және мемлекеттік инфрақұрылымды қаржыландыруға несие беретін қаржы институттары отбасылық байлық есебінен құрылды. Ауыл шаруашылығы және ақша тапшылығы кезінде римдік шенеуніктер мен ақша соғушылар ақша соғуға тырысты, бұл Бірінші Пуникалық соғыстың ұзақ дағдарысы кезінде болды және экономикалық бұрмалаулар мен қиындықтарға әкелді. Пуникалық соғыстардан кейін, Республиканың соңғы және Рим империясының басында экономика ақшалай жүйеге көшті және күрделі қаржы жүйесі пайда болды. Рим империясының ақшалай экономикасы императорлардың жоғары мәртебелі императорлық жобаларды, мысалы, қоғамдық құрылыстарды немесе қымбат соғыстарды қаржыландыру үшін ақша шығаруының нәтижесінде инфляцияға жиі ұшырады, бұл үгіт-насихат мүмкіндіктерін ұсынды, бірақ материалдық пайда аз немесе мүлдем болған жоқ. Антонин және Северан әулеттерінің императорлары әскери жалақыны төлеу қысымының нәтижесінде валютаны, әсіресе денарийді құлдыратты. Коммод тұсындағы кенеттен инфляция несие нарығына зиян келтірді. 200 жылдардың ортасында ақша айналымы күрт қысқарды. Үшінші ғасыр дағдарысы кезінде алыс сауданың азаюы, кен өндірісінің тоқырауы және жаулап алушы жаулардың империядан тыс жерлерге алтын монеталарды алып кетуі сияқты жағдайлар 300 жылға қарай ақша айналымын және банк секторын қатты төмендетті. Римдік монеталар ұзақ уақыт бойы заңды ақша немесе сенімді валюта болғанымен, Аурелиан тұсында экономикалық алаңдаушылықтар күшейді және банкирлер орталық үкімет заңды түрде шығарған монеталарға сенімін жоғалтты. Диоклетиан алтын солидусты және ақша реформаларын енгізгеніне қарамастан, империяның несие нарығы бұрынғы күйіне толыққанды қайта келген жоқ. Жалпы алғанда, қолда бар капитал қарыз алушылардың қажеттілігінен асып түсті, сондықтан несиелер тәуекелді шарттармен берілді. Сенаторлық элита қарыз берушілер де, қарыз алушылар да болып, әлеуметтік байланыстар негізінде жеке байлықтарынан несиелер берді. Ақшаның осы беймәлімдігі айналымның тұрақсыздығына әкелді. Плиний руина монтиум ("таулардың қирауы") деп атаған гидравликалық кен өндірісі негізгі және бағалы металдарды протоөнеркәсіптік масштабта өндіруге мүмкіндік берді. Жылдық темір өндірісі 82,5 мың тоннаға бағаланды. Мыс жылына 15 мың тонна, ал қорғасын 80 мың тонна өндірілді, бұл екі өндіріс деңгейі өнеркәсіптік революцияға дейін теңдесі жоқ еді; Испанияның ғана әлемдік қорғасын өндірісінде 40 пайыз үлесі болды. Қорғасын өндірісі жылына 200 тоннаға жететін күміс өндірісінің қосалқы өнімі болды. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырының ортасында Рим күмісінің қоры 10 мың тоннаға бағаланды, бұл 800 жылдардағы ортағасырлық Еуропа мен Аббасид халифатының күмісінің жалпы массасынан 5-10 есе көп. Римдік металл өндірісінің ауқымын көрсету үшін Гренландия мұздықтарының қорғасынмен ластануы императорлық дәуірде өзінің ежелгі деңгейінен төрт есеге өсті, содан кейін қайтадан төмендеді. Гидравликалық кен өндірісін, атап айтқанда, жерді тығыздау және жерді құлыптауды кеңінен қолдану, римдіктердің кен өндірісін кең ауқымда жоспарлау және орындау қабілетімен, әртүрлі негізгі және бағалы металдарды протоөнеркәсіптік ауқымда өндіруге мүмкіндік берді, бұл өнеркәсіптік революцияға дейін сирек кездесетін жағдай еді. Қорыту және ұстау операциялары, сондай-ақ жылыту үшін ең көп қолданылатын отын ағаш және әсіресе ағаш көмірі болды, ол екі есе тиімді. Сонымен қатар, кейбір аймақтарда көмірдің кендері де кеңінен өндірілді: Рим Британиясындағы барлық негізгі көмір кендері біздің заманымыздың 2-ші ғасырының соңына қарай пайдаланылды және Англияның Солтүстік теңізі жағалауындағы белсенді сауда дамыды, ол континенттік Рейн аймағына дейін жетті, онда темір кенін қорыту үшін битумды көмір қолданылды.

The study of the economies of the ancient city state of Rome and its empire during the Republican and Imperial periods remains highly speculative. There are no surviving records of business and government accounts, such as detailed reports of tax revenues, and few literary sources regarding economic activity. Instead, the study of this ancient economy is today mainly based on the surviving archeological and literary evidence that allow researchers to form conjectures based on comparisons with other more recent pre industrial economies. During the early centuries of the Roman Republic, it is conjectured that the economy was largely agrarian and centered on the trading of commodities such as grain and wine. Financial markets were established through such trade, and financial institutions, which extended credit for personal use and public infrastructure, were established primarily by interfamily wealth. In times of agricultural and cash shortfall, Roman officials and moneyers tended to respond by coining money, which happened during the prolonged crisis of the First Punic War and created economic distortion and difficulties. Following the Punic Wars, during the late Republic and the early Roman Empire, the economy became more monetized and a more sophisticated financial system emerged. The Roman Imperial monetary economy often suffered bouts of inflation in part by emperors who issued money to fund high profile imperial projects such as public building works or costly wars that offered opportunities for propaganda but little or no material gain. Emperors of the Antonine and the Severan dynasties overall debased the currency, particularly the denarius, under the pressures of meeting military payrolls. Sudden inflation during the reign of Commodus damaged the credit market. In the mid 200s, the supply of specie contracted sharply. Conditions during the Crisis of the Third Century, such as reductions in long distance trade, the disruption of mining operations, and the physical transfer of gold coinage outside the empire by invading enemies, greatly diminished the money supply and the banking sector by the year 300. Although Roman coinage had long been fiat money or fiduciary currency, general economic anxieties came to a head under Aurelian, and bankers lost confidence in coins legitimately issued by the central government. Despite Diocletian's introduction of the gold solidus and monetary reforms, the credit market of the Empire never recovered its former robustness. Generally, available capital exceeded the amount needed by borrowers and so loans were made and credit was extended on risky terms. The senatorial elite were involved heavily in private lending, as both creditors and borrowers, and made loans from their personal fortunes on the basis of social connections. That tendency toward fiat money caused the money supply to fluctuate consistently. Hydraulic mining, which Pliny referred to as ruina montium ("ruin of the mountains"), allowed base and precious metals to be extracted on a proto industrial scale. The total annual iron output is estimated at 82,500 tonnes. Copper was produced at an annual rate of 15,000 t, and lead at 80,000 t, both production levels unmatched until the Industrial Revolution; Spain alone had a 40 percent share in world lead production. The high lead output was a by product of extensive silver mining which reached 200 t per annum. At its peak around the mid 2nd century AD, the Roman silver stock is estimated at 10,000 t, five to ten times larger than the combined silver mass of medieval Europe and the Abbasid Caliphate around 800 AD. As an indication of the scale of Roman metal production, lead pollution in the Greenland ice sheet quadrupled over its prehistoric levels during the Imperial era, and dropped again thereafter. The invention and widespread application of hydraulic mining, namely hushing and ground sluicing, aided by the ability of the Romans to plan and execute mining operations on a large scale, allowed various base and precious metals to be extracted on a proto industrial scale only rarely, if ever, matched until the Industrial Revolution. The most common fuel by far for smelting and forging operations, as well as heating purposes, was wood and particularly charcoal, which is nearly twice as efficient. In addition, coal was mined in some regions to a fairly large extent: Almost all major coalfields in Roman Britain were exploited by the late 2nd century AD, and a lively trade along the English North Sea coast developed, which extended to the continental Rhineland, where bituminous coal was already used for the smelting of iron ore.

Жылдық металл өндірісі (метрик тоннамен)
Шығымдар жылына
Темір 82,500 т
Рим Британиясындағы темір өндірісінің 1,5 кг/адамдық көрсеткішіне негізделген, империяның 55 миллион халқына экстраполяцияланды
Мыс 15,000 т
Өнеркәсіптік революцияға дейінгі ең ірі өндіруші
Қорғасын 80,000 т
Өнеркәсіптік революцияға дейінгі ең ірі өндіруші
Күміс 200 т
Біздің заманымыздың 2-ші ғасырының ортасында Римдік қоры 10,000 т деп бағаланды, бұл 800 жылдардағы ортағасырлық Еуропа мен Халифаттың күмісінің жалпы массасынан 5-10 есе көп
Алтын 9 т
Астурия, Каллаэкия және Лузитанияда (Иберия түбегінің барлығы) өндірілген

Көлік және байланыс

Рим империясы Жерорта теңізін толықтай қоршап алған, оны «біздің теңіз» (mare nostrum) деп атаған. Римдік желкенді кемелер Жерорта теңізінде, сондай-ақ империяның маңызды өзендерінде – Гвадалкивир, Эбро, Рона, Рейн, Тибр және Ніл өзендерінде жүзіп жүрді. Мүмкіндігі болғанда тауарларды су арқылы тасымалдауға басымдық берілді, себебі құрлықпен тасымалдау қиын әрі әлдеқайда қымбат болды: Кит Хопкинстің мәліметінше, рим дәуірінде теңіз арқылы саяхаттау құрлықпен саяхаттаудан 50-60 есе арзан болған. Рим кезеңінде Жерорта теңізіндегі сауда өзінің қазіргі заманға дейінгі ең жоғары деңгейіне жетті. Көлік құралдары, дөңгелектер және кемелер көптеген білікті ағаш шеберлерінің болғанын көрсетеді. Құрлықпен тасымалдау үшін Рим жолдарының жетілген жүйесі пайдаланылды. Ауылдық қауымдар төлеген табиғи салықтарға Август құрған мемлекеттік пошта және көлік қызметі – cursus publicus үшін персонал, жануарлар немесе көлік құралдары кірді. Релейлік станциялар жол бойында әр жеті-он екі римдік миль сайын орналасқан және көбінесе ауылға немесе сауда орталығына айналатын. Мансио (көпше түрі – mansiones) – императорлық бюрократияның cursus publicus үшін франшиза берген жекеменшік қызмет көрсету станциясы. Мұндай мекемелерде қашырлар, хатшылар, теміршілер, арба жасаушылар, мал дәрігері, сондай-ақ бірнеше әскери полиция және курьерлер жұмыс істеді. Мансиолар арасындағы қашықтық бір күнде арбаның жүре алатын қашықтығымен анықталды. Мысалы, Германияның Жоғарғы провинциясындағы Майнцтен Римге хабар жеткізу үшін, тіпті шұғыл жағдайда да, кем дегенде тоғыз күн уақыт кеткен. Мансиолардан басқа, кейбір таверналар да тамақ пен сусынмен қатар тұруға орын ұсынды; тіркелген бір төлемде шарап, нан, есек жемі және жынысқызметкердің қызметі үшін төлемдер көрсетілген.

Сауда және тауарлар

Рим провинциялары бір-бірімен сауда жасаса, сауда шекарадан тыс Қытай мен Үндістанға дейін жетті. Басты тауар – астық. Қытаймен сауда көбінесе Жібек жолы арқылы делдалдар арқылы құрлықта жүргізілді; бірақ Үндістанмен сауда теңіз арқылы, Қызыл теңіздегі Египет порттары арқылы да жүзеге асты. Сондай-ақ, зәйтүн майы, түрлі азық-түлік, гарум (балық соусы), құлдар, кен және металл бұйымдар, талшықтар мен маталар, ағаш, қыш және шыны ыдыстар, мәрмәр, папирус, дәмдеуіштер мен медициналық материалдар, піл сүйегі, інжу-маржан және асыл тастар саудаланды. Көптеген провинциялар шарап өндіре білсе де, аймақтық сорттар бағалы болды және шарап сауданың маңызды бөлігін құрады. Шарап тапшылығы сирек кездесті. Рим қаласын негізінен Италияның батыс жағалауы, Оңтүстік Галлия, Испанияның Тарраконес аймағы және Крит қамтамасыз етті. Екінші ірі қала Александрия Сириядағы Лаодикеядан және Эгей теңізінен шарап импорттады. Бөлшек саудада таверналар немесе арнайы шарап дүкендері (винария) шарапты құмырамен алып жүруге және орнында ішуге сатты, бағалары сапаға байланысты болды. Рим империясының алғашқы кезеңіндегі сауда Римнің осылайша кеңейіп, ұлы болуына мүмкіндік берді. Император Август, мемлекеттік және жеке шығындарына қарамастан, сауданы үкіметтен алып, Британия, Германия және Африка сияқты теңізден тыс аймақтарда жаңа сауда нарықтарын ашу арқылы Римнің ықпалын кеңейтті. Рим империясы кезінде Рим сауда және әлемдегі ықпал бойынша үстемдік танытты, бірақ өнеркәсіптік және өндірістік процестерінде жетістікке жете алмады. Кәсіби бірлестіктер немесе сауда гильдиялары (коллегиялар) балықшылар (piscatores), тұз саудагерлері (salinatores), зәйтүн майы сатушылар (olivarii), ойын-сауықшылар (scaenici), мал сатушылар (pecuarii), алтын шеберлері (aurifices), керуеншілер (asinarii немесе muliones) және тас кесушілер (lapidarii) сияқты көптеген кәсіптерде кездеседі. Кейбіреулері өте мамандандырылған: Римдегі бір коллегия тек піл сүйегі мен цитрус ағашымен жұмыс істейтін шеберлерге ғана шектелген. Құлдардың атқаратын жұмысы бес негізгі санатқа бөлінеді: үй шаруасы (ескерткіштерде кем дегенде 55 түрлі жұмыс тіркелген), императорлық немесе мемлекеттік қызмет, қалалық қолөнер және қызмет көрсету, ауыл шаруашылығы және кен өндіру. Қылмыскерлер шахталар мен карьерлерде жұмыс істеді, онда жағдайлар өте қатал болды. Іс жүзінде, құлдар мен ерікті жұмысшылар арасында еңбек бөлінісі шамалы болды, ал көптеген жұмысшылар сауатсыз және арнайы дағдылары болмады. Ең көптеген қарапайым жұмысшылар ауыл шаруашылығында жұмыс істеді: Италияның ірі шаруашылық жүйесінде (latifundia) олар көбінесе құлдар болған, бірақ империяның барлық аймақтарында құл шаруашылығындағы еңбек басқа тәуелді еңбек түрлеріне қарағанда аз маңызды болды. Жақсы тігілген киімдерді өндіріс орталықтарының тұрғындары, көбінесе жақсы жағдайдағы кәсіпкерлер (negotiatores немесе mercatores) экспорттады. Дайын киімдерді әлеуетті клиенттерге саяхаттайтын сату агенттері, көбінесе бостандық алған киім сатушылар (vestiarii) немесе саяхаттаушы саудагерлер сататын. Толықтаушылар (fullones) мен бояушылар (coloratores) өз гильдияларына ие болды. Centonarii – мата өндірісімен және ескі киімдерді қайта өңдеумен айналысатын гильдия мүшелері.

Roman provinces traded among themselves, but trade extended outside the frontiers to regions as far away as China and India. The main commodity was grain. Chinese trade was mostly conducted overland through middle men along the Silk Road; Indian trade, however, also occurred by sea from Egyptian ports on the Red Sea. Also traded were olive oil, various foodstuffs, garum (fish sauce), slaves, ore and manufactured metal objects, fibres and textiles, timber, pottery, glassware, marble, papyrus, spices and materia medica, ivory, pearls, and gemstones. Though most provinces were capable of producing wine, regional varietals were desirable and wine was a central item of trade. Shortages of vin ordinaire were rare. The major suppliers for the city of Rome were the west coast of Italy, southern Gaul, the Tarraconensis region of Spain, and Crete. Alexandria, the second largest city, imported wine from Laodicea in Syria and the Aegean. At the retail level, taverns or specialty wine shops (vinaria) sold wine by the jug for carryout and by the drink on premises, with price ranges reflecting quality. Trade in the early Roman Empire allowed Rome to become as vast and great as it did. Emperor Augustus, despite his intense public and private spending, took control of trade from the government and expanded Roman influence by opening new trading markets in overseas areas such as Britain, Germany, and Africa. Rome dominated trade and influence over the world in the age of the Roman Empire but could not advance in their industrial and manufacturing processes. Professional associations or trade guilds (collegia) are attested for a wide range of occupations, including fishermen (piscatores), salt merchants (salinatores), olive oil dealers (olivarii), entertainers (scaenici), cattle dealers (pecuarii), goldsmiths (aurifices), teamsters (asinarii or muliones), and stonecutters (lapidarii). These are sometimes quite specialized: one collegium at Rome was strictly limited to craftsmen who worked in ivory and citrus wood. Work performed by slaves falls into five general categories: domestic, with epitaphs recording at least 55 different household jobs; imperial or public service; urban crafts and services; agriculture; and mining. Convicts provided much of the labour in the mines or quarries, where conditions were notoriously brutal. In practice, there was little division of labour between slave and free, and most workers were illiterate and without special skills. The greatest number of common labourers were employed in agriculture: in the Italian system of industrial farming (latifundia), these may have been mostly slaves, but throughout the Empire, slave farm labour was probably less important than other forms of dependent labour by people who were technically not enslaved. Better ready to wear was exported by businessmen (negotiatores or mercatores) who were often well to do residents of the production centres. Finished garments might be retailed by their sales agents, who travelled to potential customers, or by vestiarii, clothing dealers who were mostly freedmen; or they might be peddled by itinerant merchants. The fullers (fullones) and dye workers (coloratores) had their own guilds. Centonarii were guild workers who specialized in textile production and the recycling of old clothes into pieced goods.

Салық салу

Тарихшылар империяның жалпы өнімінің шамамен 5%-ын құрайтын империялық салықтарды болжады. Жеке тұлғалар төлейтін салық мөлшерлемесі әдетте 2-ден 5%-ға дейін болды. Бұл салық жүктемесіне латын тілінде сөйлейтін аймақтардағы муниципиялар және грек тілінде сөйлейтін аймақтардағы полистер сияқты жергілікті қалалар жинаған салық түсімдері кірмеді. Салық кодексі тікелей және жанама салықтардың күрделі жүйесімен "санға келмейтіндей" болды, олардың кейбіреулері қолма-қол ақшамен, ал кейбіреулері заттай төленді. Салықтар провинцияға немесе балық шаруашылығы немесе тұзды буландыру тоғандары сияқты мүлік түрлеріне қатысты болуы мүмкін; олар шектеулі мерзімге қолданылуы мүмкін. Салық жинау әскери күштерді ұстау қажеттілігімен негізделді, және әскер олжадан артық нәрсе алған жағдайда салық төлеушілерге қайтарым жасалатын. Ақша айналымы аз аймақтардан, әсіресе әскер лагерьлеріне астық немесе тауар жеткізетіндерден заттай салықтар қабылданды. Тікелей салық түсімдерінің негізгі көзі жеке тұлғалар болды, олар өзінің жеріне және оның өнімділігіне немесе өндірістік қуатына салық төлейтін. Салық міндеттемелері халық санағы арқылы анықталды, онда әр үй шаруашылығының басшысы төрағалық етуші лауазымды адамның алдына келіп, үйінің мүшелерінің санын және ауыл шаруашылығына немесе тұруға жарамды мүлкін тіркеуге міндетті болды. Нерoн бұл салықты сатып алушыдан дилерлерге ауыстырды, олар бағаны көтеру арқылы жауап берді. Құлды азат еткен иесі құлдың құнының 5%-ын құрайтын "бостандық салығын" төледі. Рим азаматтары белгілі бір мөлшерден жоғары байлықты мұрагерлерінен басқа тұлғаларға қалдырған жағдайда 5% мұралық салық төленді. Мүлік салығынан және аукциондардан алынған 1% сату салығы түсімдері ардагерлер зейнетақы қорына (aerarium militare) бағытталды. Дегенмен, бұл шамамен Птолемейлік Египеттің барлық мемлекеттік бюджетінің мөлшерімен тең болды. Цицерон мен Страбон Птолемей XII Аулеттің (б.з.д. 80-51) билік басында оның патшалығы жыл сайын 12 500 талант, 75 миллион динарий немесе 300 миллион сестерция түсім алғанын хабарлады. Римдік Британияның жаулап алынғаннан кейінгі барлық аумағы шамамен 11 миллион сестерция түсім әкелді, ал Египеттің Александрия қаласы ғана шамамен 36 миллион сестерция түсім әкелді. Иберия түбегіндегі Рим провинцияларынан алтын өндіру жыл сайын шамамен 80 миллион сестерцияны құрады. Рим легиондарының саны елуден жиырма сегізге дейін (500 000-дан 300 000 толық уақытты сарбаз бен көмекшілерге дейін) азайғаннан кейін де, Августтың басшылығымен Рим мемлекеті әскери шығындарға ғана жылына 640 миллион сестерция жұмсады (жалпы мемлекеттік шығындар шамамен 1000 миллионға жуық). Рауль Маклафлин "халықаралық сауда гүлденген кезде Рим империясы осы жоғары әскери шығындарды өтеуге қабілетті болды" деп атап көрсетті.

Historians conjectured that imperial taxation under amounted to about 5% of the Empire's gross product. The typical tax rate paid by individuals ranged from 2 to 5%. This tax burden did not include the tax revenues levied by the local cities, called municipia in the Latin speaking parts of the Empire and poleis in the Greek speaking parts. The tax code was "bewildering" in its complicated system of direct and indirect taxes, some paid in cash and some in kind. Taxes might be specific to a province, or kinds of properties such as fisheries or salt evaporation ponds; they might be in effect for a limited time. Tax collection was justified by the need to maintain the military, and taxpayers sometimes got a refund if the army captured a surplus of booty. In kind taxes were accepted from less monetized areas, particularly those who could supply grain or goods to army camps. The primary source of direct tax revenue was individuals, who paid a poll tax and a tax on their land, construed as a tax on its produce or productive capacity. Tax obligations were determined by the Census, which required each head of household to appear before the presiding official and provide a head count of his household, as well as an accounting of property he owned that was suitable for agriculture or habitation. which Nero shifted from the purchaser to the dealers, who responded by raising their prices. An owner who manumitted a slave paid a "freedom tax", calculated at 5% of value. An inheritance tax of 5% was assessed when Roman citizens above a certain net worth left property to anyone but members of their immediate family. Revenues from the estate tax and from a 1% sales tax on auctions went towards the veterans' pension fund (aerarium militare). Yet this was apparently roughly the size of the entire state budget of the Ptolemaic Kingdom of Hellenistic Egypt. Both Cicero and Strabo related how at the beginning of the reign of Ptolemy XII Auletes (80–51 BC) his kingdom received an annual revenue of 12,500 talents, the equivalent of 75 million denarii, or 300 million sesterces. The whole of Roman Britain after its conquest produced only about 11 million sesterces in revenues whereas the city of Alexandria in Egypt alone generated roughly 36 million sesterces. Gold mining from the Roman provinces of Hispania on the Iberian Peninsula produced roughly 80 million sesterces every year. Even after the reduction in the number of Roman legions from about fifty to twenty eight (500,000 down to 300,000 full time soldiers and auxiliaries) the Roman state under Augustus still spent 640 million sesterces on military costs alone per annum (with total state expenses hovering around 1,000 million). Raoul McLaughlin stresses that "as long as international commerce thrived, the Roman Empire could meet these high level military costs."

Жарнама

Көне Римде кәсіпкерлер өздерін жарнамалау үшін негізінен ауызша тарату, сауда белгілерін пайдалану және қара немесе қызыл жазуларды қолданды. Бұл жазулар фрескалар немесе мозаика түрінде бейнеленген. Шеберлер өздерінің құлдарын көне Рим елді мекендерінің қабырғаларына жарнама жазуға жіберуші еді. Көне Римде граффити – бұл қазіргі заманғы жарнама тақталарымен теңестірілді. Көне Римдегі тауарлар мен өнімдерде басқа тауарлар мен қызметтерді жарнамалау үшін жазулар болуы мүмкін. Ойыншық көліктерге танымал көлік жүргізушілердің есімдері жазылған, ал шамдар мен ыдыстарға танымал гладиаторлардың суреттері салыныпты. Саудагерлер өз тауарларын амфораларға да жарнамалаған. Саудагерлер өз өнімдері туралы хабар тарату үшін Рим қалаларының көшелерінде ораторларды жалдаған. Бай кәсіпкерлер өздерінің бизнесі туралы әдебиетте айту үшін адамдарға жалақы төлеген. Көне Римде жарнаманың мақсаты көп қырлы болды. Ол кәсіпкерлерге өз қызметтерін таныстыруға көмектесті, саясаткерлерді насихаттады, сондай-ақ ойын-сауықтар мен түрлі шараларды жарнамалады.