Кіріспе

Жапониядағы әдептілік – бүкіл ел бойынша қалыптасқан әлеуметтік мінез-құлықтың жалпыға ортақ үлгілері мен қоғамдық күтулер жиынтығы. Жапонияның әдептілік нормалары мыңжылдықтар бойында түрлі өркениеттердің мәдениетіне тигізген әсерінен өзгеріп келген. Қазіргі заманғы жапон әдептілігі Қытай және Батыс әлемінің ықпалында, бірақ көптеген ерекше дәстүрлі элементтерін сақтап қалған.

Жуынатын орын

Жапонияда күн сайын суға түсу маңызды, себебі ванналар денені тазарту үшін емес, демалу үшін арналған. Сондықтан ваннаға кірмес бұрын денені тазалап, жақсылап сүрту керек. Бұл ваннамен бір бөлмеде, кішкентай орындықта отырып, қолға ұсталатын душпен жасалады. Сабын, жуу матасы және шампунь беріледі, ал суға түсуші екі рет жақсылап жуынып, шаюы тиіс. Жылытылған су әр адам қолданғаннан кейін сарқалмайтындықтан, және таза суды қыздыру үшін бірнеше сағат (және едәуір мөлшерде судың жұмсалуы) қажет болғандықтан, сабын қалдықтары ваннаға түспеуі өте маңызды. Суға түскеннен кейін шаш немесе қоқыс судан шығарылады, ал су температурасын сақтау және булануды болдырмау үшін ваннаның үстіне қақпақ жабылады. Су жылытқыштар да температураны ұстап тұрады. Ванналардың кіргенде киім ауыстыруға арналған кішкентай алдынан бөлмесі болады. Әдетте, қолданылған сүлгілер мен жуу маталарын салуға арналған себет болады.

Бағыну

Иілу – жапон әдептілігінің шетелде ең танымал белгісі болса керек. Иілу өте маңызды: балалар әдетте өте кішкентай кезінен иілуді үйренсе де, компаниялар өз қызметкерлерін қалай иілу керектігін дәл үйретеді. Негізгі иілулер белден иіліп, арқа мен мойын тік ұсталып, қолдар бүйірде (еркектерде) немесе қолымен жиналған (әйелдерде) күйде, көздер төмен қаратылып жасалады. Дене жинақы, бірақ қатаң емес. Әдетте, иілу неғұрлым ұзын және терең болса, соғұрлым зор сезім мен құрмет білдіріледі. Иілудің үш негізгі түрі бар: бейресми, ресми және өте ресми. Бейресми иілулер шамамен он бес градус бұрышпен немесе басты алға қарай сәл иіп жасалады, ал ресми иілулер шамамен отыз градус бұрышпен жасалады. Өте ресми иілулер одан да тереңірек болады. Бұл табаны Солтүстік Америкадағы "бір тиын ал, бір тиын қалдыр" деген шағын ақшаға арналған табамен шатастырмау керек. Жапонияда да ақы беру жиі кездеспейді және әдетте конвертсіз беруге болмайды.

Тамақ пен су

Жапонияда тамақ әдетте "Итадакимасу" (いただきます) деген сөзбен басталады. Бұл сөз, "Бон аппетит" сияқты немесе дұға оқу сияқты, тамақ дайындауға қатысқандардың барлығына – фермерлерге, сондай-ақ тамақтың бір бөлігі болу үшін өмірін берген тірі жандарға алғыс айтуды білдіреді. Тамақ ішу алдындағы ритуал діни де, дүниелік те дәстүр ретінде қарастырылады. Тамақ ішуді аяқтаған соң, жапондықтар "Гочисосамадесита" (ごちそうさまでした) деген сыпайы фразаны қолданады. Дайындаушы жауап ретінде көбінесе: "Доитасимас" (どういたしまして) дейді. Табақта тағам қалдыруы әдепсіздік емес, керісінше, қонаққа тағы бір порция бергісі келетінінің белгісі ретінде қабылданады. Ал тамақты, әсіресе күрішті, толығымен жеп болған адам, оның тойғанын және енді тамақ қаламағанын көрсетеді. Балаларды күріштің соңғы дәніне дейін жеуге ынталандырады (бұған буддалық философия да қатысты). Тағамның кейбір ингредиенттерін ғана таңдап алып, қалғанын қалдыру әдепсіздік. Ауызды жабық ұстап шайнау керек. Тамақты төкпеу үшін, шұбат пен күріш табақтарын ауызға көтеруге болады. Мисо шұпасын кішкентай ыдысынан тікелей ішеді. Үлкен шұпалар мен рамен сияқты ірі ингредиенттері бар шұпаларға қасық берілуі мүмкін, оны таяқшалармен бірге қолдануға болады. Ыстық шұпадан алған лапшаны жеу алдында салқындату үшін үрлеуге болады, ал рамен немесе соба сияқты тағамдарды жұтып жеуге рұхсат етіледі. Көпшілік орында тамақтануды әдепсіз деп санайтындар да бар, бірақ бұл кең таралған пікір емес. Жапондық мейрамханаларда клиенттерге оралған қол сүлгісі беріледі. Осы сүлгіні бетті немесе мойынды сүрту әдепсіз саналады, алайда кейбір адамдар, әсіресе еркектер, бұл әрекетті ашық емес мейрамханаларда жасайды. Кездеспелі сүлгілер мата сүлгілердің орнын басуда. Кез келген жағдайда, қандай әрекет жасау керектігіне көз жеткізе алмаған адам, басқалардың іс-әрекеттерін байқап көруі мүмкін; жапондық емес адамдардың дұрыс жасау туралы сұрауы, мәдени айырмашылықты мойындау және жапондық әдет-ғұрыптарды үйренуге деген қызығушылықты білдіру үшін ризашылықпен қабылданады. Таяқшаларды қолдануда көптеген дәстүрлер мен жазбас заңдар бар. Мысалы, таяқшадан таяқшаға тамақ беруге тыйым салынған, өйткені осылай қайтыс болған адамның отбасы кремациядан кейін сүйектерді ұстайды. Тамақ ішу кезінде басқа біреуге тамақ беру қажет болса (бұл көпшілік орында күмәнді әрекет), тамақты алушының аузымен тікелей жанаспаған бөлігін пайдаланып, таяқшаларды кері бұрып, оны шағын тарелкеге қою керек, содан кейін алушы оны өз таяқшаларымен ала алады. Тағамды бір табақтан бөлісіп жегенде басқа ыдыс-аяқ болмаса, ортақ тағамды алу үшін таяқшалардың ұштары қолданылады. Бір-біріне сай келмейтін таяқшаларды қолдануға болмайды. Күріш табағына тік тұрған таяқшаларды қоюға болмайды, өйткені бұл жерлеу кезінде құмда тұрған хош иісті таяқшаларды еске түсіреді; таяқшаларды тағамға тығу әрекеті буддистердің үй ғибадатханасында ата-бабаларына тамақ шашуымен ұқсас. Таяқшаларды басқа біреуге бағыттау – символдық қауіп ретінде қарастырылады. Көптеген жапондық мейрамханалар бір рет қолданылатын ағаш/бамбуктан жасалған таяқшаларды ұсынады, олардың жоғарғы жағы (төменгі жағына қарағанда қалың) бөлінеді. Нәтижесінде, бекіту аймағында кішкентай сынықтар пайда болуы мүмкін. Таяқшаларды бір-біріне сүрту арқылы сынықтарды жою әдепсіз саналады, бұл ыдыстар арзан деп ойлауды білдіреді. Үйге кіргенде сыртқа қысқа серуендеу үшін ағаш геталар беріледі. Сандалдың орнына аяқ киім кию әдетте әдепті саналады, бірақ сандал кигендер жалаңаш аяқтарына немесе шұлықтарына жабысу үшін ақ шұлық кие алады, сонда олардың жалаңаш аяқтары үй иесі ұсынған тапочкаларға тимейді немесе олар сандалмен бірге киетін таби шұлықтарын қолдана алады. Аяқ киімді шешіп алғаннан кейін, аяғы есікке қаратылып қойылады. Қысқы уақытта, егер қонақ пальто немесе бас киім киіп отырса, үй иесі есікті ашпас бұрын, қонақ пальто немесе бас киімін шешіп тастайды. Қонақ кетіп бара жатқанда, есік жабылмағанша пальто мен бас киімін кимейді. Отырғыштардың орналасуы туралы мәліметтерді қараңыз.

Сыйлық және сыйлық беру

Көптеген адамдар қонақтан сыйлықты ашуын сұрайды, бірақ егер олар сұрамаса, сыйлық алған адам өзі сұрауға қарсы тұрады. Сыйлықты қабылдау сыйлық алған адамға өтелмеген міндет сезімін тудыруы мүмкін болғандықтан, кейде сыйлықтар, жағдайға қарай, қабылданбайды. Дегенмен, жоғары дәрежедегі адамнан сыйлықты қабылдамау әдепсіздік саналады және көбінесе оған қарсылық білдіріледі. Тойға сыйлық ретінде айналар, керамикалық және шыны ыдыстар, қайшылар мен пышақтар беруге болмайды, себебі олар қарым-қатынастың ажырауына немесе үзілуіне байланысты символизмді білдіреді. Сағаттар мен басқа да уақыт өлшегіштерден де аулақ болу керек, өйткені олар қарым-қатынастың уақыт өте келе әлсіреуінің белгісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Жаңа үйге немесе жаңа ашылған дүкенге сыйлық ретінде отты немесе өртке байланысты еске түсіретін нәрселерден – күлдан, пеш, жылытқыш немесе темекі тартқыштан аулақ болыңыз, егер сыйлық алушы оларды арнайы сұрамаса. Егер сыйлық алған адам сыйлық берушіден үлкен болса немесе мереке тойлап жатқандарға аяқ киім мен шұлық сыйлық ретінде беруге болмайды, себебі олар адамды "теппеуге" арналған деп есептеледі.

Басқа сыйлықтар

Жапонияда тағы бір дәстүр бар – әйелдер Валентин күні ерлерге шоколад сыйлайды. Шоколадты әйелдің көңілі түскен адамына немесе әйел танысқан кез келген ер адамға беруге болады. Екіншісі – міндетті шоколад деп аталады; 義理チョコ; giri choko. Валентин күні шоколад алған ерлер бір ай өткен соң Ақ күні олардан шоколад алғандарға жауап сыйлықтарын береді.

Сәлемдесу

Жапон мәдениетінде сәлемдесу өте маңызды деп есептеледі. Бастауыш және орта мектеп оқушыларына көбінесе құлшыныспен және жанданумен сәлем беруге кеңес беріледі. Жалқау сәлемдесуге Батыстың кейбір аймақтарында әлсіз қол ұстауға қарағандай жеңілтек қаралады. Ең көп қолданылатын сәлемдесулер – (おはようございます) немесе "қалың қадам", ол шамамен сағат 11:00-ге дейін қолданылады, бірақ күнінің кез келген уақытында қолдануға болады. Егер екі адам сол күні алғаш рет кездессе, (こんにちは) қолданылады, бұл шамамен "қайырлы күн" немесе "қайырлы кеш" деген мағынаны білдіреді және кешкі уақытқа дейін қолданылады; ал (今晩は) немесе "қайырлы кеш" сәлемі қолданылады. Сәлемдесудің әртүрлі формалары сөйлеуші мен тыңдаушының әлеуметтік статусына қарай өзгеруі мүмкін.

Атаулары

Адамдарға арналған атаулар: чаң (көбінесе жақын әйел достары, жас қыздар немесе екі жынысты сәбилер үшін), кун (көбінесе жақын ер адам достары немесе жас ұлдар үшін), сан (жалпы ересектер үшін) және сама (клиенттер үшін, сондай-ақ феодалдық билеушілер, құдайлар немесе буддалар үшін қолданылады). Хаттар, тіпті жақын достарға жазылған хаттар да, әдетте өте ресми тілде жазылады. Егер басқа атаулар болмаса (мысалы, сенсей, «дәрігер» немесе «профессор» сияқты басқа мағыналары бар), адресаттың есімімен бірге қолданылатын стандартты атау – өте ресми сама (様). Компанияға жолданған хаттар компания атынан кейін ончу (御中) атауын қосады. Сондай-ақ, мекенжайда компанияның корпоративтік (kabushiki gaisha) немесе серіктестік (yūgen gaisha) екендігін көрсету маңызды саналады. Компания қызметкеріне жұмыс орны бойынша хат жолдағанда, мекенжайда жұмыс орнының толық атауы, қызметкердің лауазымы және қызметкердің толық аты-жөні көрсетіледі.

Құрметпен сөйлеу

Жоғары тұрғандарға, клиенттерге және басқаларға құрметпен сөйлеу үшін толыққанды грамматикалық ережелер жиынтығы бар, және бұл жақсы әдептілік пен қоғамның жалпы мәдениетінде маңызды рөл атқарады. Жапон балаларына мектепке дейінгі білім беруден бастап, басқалармен үйлесімді және ынтымақтас болуға үйретеді. Адамдар арасындағы үйлесімді қарым-қатынастарға деген қажеттілік жапондықтардың көптеген мінез-құлқында көрінеді. Көптеген адамдар сыпайылыққа, жеке жауапкершілікке және жеке мүдделерден гөрі, жалпы игілік үшін бірлесіп жұмыс істеуге ерекше мән береді. Олар жағымсыз жайттарды жұмсақ және тікелей айтпай жеткізеді. Олар үйлесімді жұмыс істеуді өнімді еңбек етудің ең маңызды факторы деп санайды.

Қызмет және мемлекеттік қызметкерлер

Жапонияны жапондық емес адамдар қызмет көрсетудің өте жақсы деңгейдегі орын деп жиі айтады. Мұндай мәлімдемелерді сандық түрде бағалау қиын, тіпті мүмкін емес. Дегенмен, мейрамханалар, ішімдік орны, дүкендер және қызмет көрсету орындарындағы қызмет әдетте мейірімді, назарлы және өте сыпайы болады, бұл менеджерлер мен жұмыс берушілердің қызметкерлеріне беретін ескертулерінде көрініс табады: "okyaku sama wa kami sama desu" (お客様は神様です), яғни "клиент – құдай". (Бұл батыстың "клиент әрқашан дұрыс" және санскриттің "atithi devo bhavati" деген мақалдарымен салыстыруға болады). Әдетте, қызметкерлер клиенттермен қарым-қатынас орнату мақсатында әңгімелеспейді, сияқты батыс мәдениетінде кездесетіндей. Қызметкерлер барлық клиенттермен ресми және кәсіби қарым-қатынас ұстауы тиіс. Клиенттердің жанында қызметкерлердің жеке әңгімелесуі жөнсіз деп есептеледі. Жалпы, көптеген елдердегідей, әдеп бойынша клиентке құрметпен қарау керек. Жапонияда бұл қызметкерлердің кішіпейілділікпен және құрметпен сөйлеуін, клиенттің мәртебесін көтеретін тілдік формаларды қолдануын білдіреді. Сондықтан клиенттерге көбінесе –sama (ағылшын тілінде "мырза" немесе "ханым" дегенге жуық) деген сөзбен аталады. Клиенттен қызметкерге осындай сыпайылықпен жауап беру күтілмейді. Қызметкерлердің киімдері әдетте таза және ресми болады, бұл орынның түрі мен стиліне байланысты. Полиция қызметкерлері, такси жүргізушілері, пойызға көбірек адам мінгізу үшін тырысатын адамдар және басқа да адамдарға қол тигізуі тиіс қызметкерлер көбінесе ақ қолғап киеді.

Жерлеу рәсімі

Жапондықтар жерлеу рәсіміне қатысушылар коден (香典) деп аталатын ақшаны арнайы жерлеу сыйлықтарына арналған конверттерде – коден букуро (香典袋) немесе кішкентай ақ конверттерде әкеледі. Коден букуро конвертін бүктегенде, төменгі жағын жоғарғы жағының астына салу керек, себебі керісінше, яғни жоғарғы жағын төменгі жағының үстіне қою, жаман сәттіліктің тізбегіне алып келуі мүмкін. Әдетте, конвертті (袱紗) деп аталатын кішкентай сөмкеге салып, жерлеуге алып барады.

Ерекше туған күндері

Жеті, бес, үш: Шичи го сан (七五三) – бұл осы жастағы балалар үшін 15 қарашада өткізілетін шара. "Хатачи" деп аталады. Алпыс: Алпысыншы туған күн – канареки, 還暦, қытай зодиакының бес айналымы аяқталғанда тойланады. Жетпіс жеті: Жетпіс жеті жасқа толғанда кіжу 喜寿, "қуанышты жас" деп аталады, себебі қытай іріптмесімен жазылған 喜 әрпі жетпіс жеті (七十七) сандарына ұқсайды. Визит карточкаларын үстелге лақтыруға немесе бір қолмен бей-жай ұстауға болмайды. Карталарды екі қолмен қабылдап, сәл зерделейді, содан кейін қабылдаушының алдындағы үстелге сақтықпен қояды немесе күлімсіреп визит карточкаларын сақтауға арналған тіреуге қояды. Қажет болған жағдайда, сол кезде біреудің есімін қалай дұрыс айту керектігін сұрауға болады. Егер бірнеше адаммен кездессеңіз, карточкаларды әңгіме кезінде анықтама үшін қабылдаушының алдына үстелге қоюға болады немесе бірден қабылдаушының визит карточкаларын сақтауға арналған тіреуіне салуға болады. Карталарды ешқашан қалтаға немесе әмиянға салмау керек, сондай-ақ екінші адамның көз алдында жазуға болмайды. Бұл визит карточкаларына көрсетілетін құрметтің белгісі.