Кіріспе

1945 жылғы Индонезия тәуелсіздік құжаты

1945 жылғы 17 тамызда сағат 10:00-де Джакартада Индонезия тәуелсіздігінің жариялануы оқылды (немесе жай ғана Прокламация). Бұл жариялау Нидерланд және Нидерландты қолдаған азаматтарға қарсы күрескен Индонезия Ұлттық революциясының дипломатиялық және қарулы қарсылығының басталуын белгіледі, олар Индонезияның тәуелсіздігін 1949 жылы ресми мойындағанға дейін жалғасты. Құжатты келесі күні президент және вице-президент болып тағайындалған Сукарно мен Мохаммад Хатта қол қойды. Индонезия тәуелсіздігінің жариялану күні 1946 жылғы 18 маусымдағы үкімет шешімімен мемлекеттік мереке деп жарияланды.

Тәуелсіздік қозғалысының басталуы

1918 жылы Голландтың Шығыс Индиядағы билігі жартылай сайланған Халық кеңесін, Volksraad-ты құрды, бұл индонезиялық ұлтшылдарға алғаш рет үн беру мүмкіндігін берді. Осы уақытта Нидерландыда білім алып жүрген индонезиялық студенттер "Индонезияның Перхимпоэнаны" немесе Индонезиялық қауымдастығын құрды. Оның басшыларының арасында болашақ Индонезия вице-президенті Мохаммад Хата және болашақ премьер-министр Сутан Шаххир болды. 1927 жылдың қыркүйегінде Хата және басқа мүшелері Шығыс Индияда голланд билігіне қарсылық тудырғаны үшін тұтқындалды, бірақ Хатаның құмарлы қорғау сөзінің арқасында олар ақталды. Шығыс Индияда 1927 жылы ұлтшыл және болашақ Индонезия президенті Сукарно өзінің оқу үйірмесін Индонезия Ұлттық қауымдастығына айналдырды, ол 1928 жылдың мамыр айында Индонезия Ұлттық партиясына (PNI) айналды. Партияның мақсаты – халықтың қолдауы арқылы Индонезияның тәуелсіздігіне қол жеткізу болды. 1928 жылдың қазан айында Батавияда өткен жастар конгресінің өкілдері «бір отан – Индонезия, бір ұлт – Индонезия ұлты, бір тіл – индонезия тілі» деген идеалдарды қабылдады. Бұл ұлттық бірлік танымы ескі буынға реакция болды, олар көбінесе өз аймақтарымен немесе этникалық тобымен байланысты болған, және кейіннен «Жастар серті» деп белгілі болды.

Соғысқа дейінгі кезең

PNI тез өсіп, билік өкілдерін алаңдатты, олар 1929 жылдың желтоқсанында Сукарноны және жеті партия жетекшісін тұтқындады. Олар қоғамдық тәртіпке қауіп келтіргені үшін сотталып, 1930 жылдың қыркүйегінде бір жылдан төрт жылға дейін түрме жазасын алды. Сукарно ең ұзақ мерзімге сотталды. PNI 1931 жылы өзінен-өзі тарады, сол жылы Сjahrir Нидерландыдан оралып, «Жаңа PNI» партиясын құрды, ол бұқаралық науқандарға ден қоюдың және бір жетекшіге тәуелді болудың орнына, егер біреу тұтқындалса, партияның жұмысын жалғастыра алатын жетекшілер тобын құруға бағытталған. 1931 жылы Сукарно босатылып, шағын «Индонезия партиясына» (Partindo) қосылды, ал 1932 жылдың тамызында Хатта Нидерландыдан оралып, Partindo-ға қарағанда көбірек марксистік және революциялық бағыты бар қарсы «Жаңа PNI» партиясының төрағасы болды. 1933 жылдың тамызында Сукарно қайтадан тұтқындалып, алдымен Флорес аралдарына, содан кейін Бенкуленге жер аударылды, ал Хатта мен Сjahrir тұтқындалып, Батыс Жаңа Гвинеядағы Бовен-Дигуль абақтысына жер аударылды. Осы ұлтшыл қайраткерлердің тұтқындалуы ынтымақтаспау қозғалысын тоқтатты, ал 1935 жылдың желтоқсанында «Индонезия Ұлттық Одағы» мен «Буди Утомо» бірігіп, «Үлкен Индонезия партиясын» (Parindra) құрды, ол индонезиялық тәуелсіздікке қол жеткізу үшін голландтармен ынтымақтастық жасамақшы еді. 1936 жылы Volksraad мүшесі Соетарджо он жыл ішінде голланд-индонезиялық одақтың құрамында Индонезияның өзін-өзі басқаруын қамтамасыз ететін конференция өткізу туралы петиция ұсынғанда, Parindra ықылымдылық танытты, өйткені басқа ұлтшыл ұйымдар жетіспеген жерде Соетарджоның табысқа жете алу мүмкіндігіне наразылық білдірді. Петиция Volksraad көпшілігімен мақұлданды, бірақ 1938 жылдың қарашасында голландтар тарапынан қабылданбады. 1937 жылдың мамырында жас марксистер, соның ішінде болашақ премьер-министр Әмір Сжарифуддин, Индонезия парламентін құру үшін голландтармен бірлесіп науқан жүргізу мақсатымен «Индонезия халық қозғалысын» (Gerindo) құрды, бұл мақсат екі жылдан кейін құрылған барлық ұлттық ұйымдардың бірігуінен құрылған «Индонезия саяси федерациясының» (GAPI) мақсатына сәйкес келді. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Нидерланды басылып алынды, ал эмиграциядағы голланд үкіметі GAPI-дің голланд-индонезиялық одақ және сайланған заң шығарушы орган туралы өтінішіне жауап беруге жағдай болмады, бірақ голланд королевасы Вильгельмина 1941 жылдың мамырында Лондонда сөйлеген сөзінде соғыстан кейін Шығыс Индиямен қарым-қатынаста белгісіз өзгерістер жасайтынын уәделеді. 1942 жылдың 23 қаңтарында, 1945 жылғы жарияланудан үш жыл бұрын, тәуелсіздік белсендісі Нани Вартабоне және оның халықтары Горонталода голландтарға қарсы көтерілісте жеңіске жеткеннен кейін «Индонезияның тәуелсіздігін» жариялады, голландтар Яваға жапон шапқыншылығынан қорқып еді. Кейіннен ол жапондықтар тарапынан тұтқындалды.

Алғашқы жылдар

1942 жылдың басында Алыс Шығыста соғыс басталып, Жапония алғашқы табыстарға қол жеткізген кезде, голланд билігі Әмір Сжарифуддинге жер астындағы қарсылық қозғалысын құру үшін қаржы берді және Хата мен Сжахирді Яваға қайтарды. 1942 жылдың қаңтар айында жапондықтар Голландтік Шығыс Индияға басып кірді және архипелагты жылдам басып алды. Голланд 8 наурызда капитуляциялады. Жапондықтар голланд тілін, сондай-ақ Индонезияның туын және әнұранын қолдануға тыйым салды, ал жапон күнтізбесі енгізілді. Архипелаг үш жеке аймақ ретінде басқарылды: Суматраны Жиырма бесінші армия, Ява мен Мадураны Он алтыншы армия және Калимантан мен бай ресурстарға ие шығыс аралдарды Жапон императорлық флоты басқарды. Флот бақылауындағы аймақ басқа аймақтарды азық-түлікпен, соның ішінде тамақпен қамтамасыз етудің негізгі көзі болғандықтан, контр-адмирал Тадаси Маэда Батавиядағы теңіз атташесінің байланыс кеңсесіне тағайындалды, ол жеткізілімдерді жеделдету және армиямен жақсы қарым-қатынасты сақтау үшін жасалған. 1943 жылдың сәуір айында жапондықтар «Үш А» атты жаппай қозғалысты құрды. Оның атауы Жапонияны Азияның жетекшісі, қорғаушысы және нұры ретінде бейнелейтін жапондық үгіт сөзінен алынған. Алайда, ол қолдау таппады, себебі маңызды индонезиялық ұлтшылдар қатыспады және үгіт-насихат тым күшті болды. Содан кейін жапондықтар соғысқа дейінгі ұлтшылдарды халықты өздерінің соғыс мақсаттарын қолдауға жұмылдыру үшін пайдаланудың тиімдірек екеніне шешім келді. Шілдеде 25-ші армия Сукарноны Суматрадағы жер аударынан босатты, ол Джакартада Хата мен Сжахирге қосылды, себебі Батавияның аты өзгертілді. Олар Сжахирдің жер астында жұмыс істеуіне, ал Сукарно мен Хаттаның жапондықтармен ынтымақтастыққа түсуіне, бірақ Индонезияның тәуелсіздігіне жету мақсатында келісті. Екеуі де жапондықтардан халықтық саяси ұйым құруды сұрады, оны олар басқаратын болады, және 1943 жылдың наурыз айында «Путера» – Халық билігінің орталығы құрылды. Ол жапондықтардың бақылауында болғанымен, оны Сукарно, Хатта, Хаджар Девантара және соғысқа дейінгі исламдық қайраткер Мас Мансур басқарды. «Үш А» сияқты, ол да аз нәтижелерге қол жеткізді.

Индонезияның ұлтшылдықты жапондықтар қолдады

Жапонияға қарсы ағым өзгергенде және оның аумақтық кеңеюі тоқтағанда, Жапония Яваның басқаруына Индонезияның белсендірек қатысуы туралы сөз көтерді, онда 16-шы армия 25-шы армия мен теңіз күштерінен гөрі мұндай қатысуды жақтап, архипелагтың басқа бөліктеріндегідей болмады. Осының нәтижесінде, Сукарно қайтадан басқарған Орталық кеңес құрылды, және жапондықтардың кеңесшілері ретінде одан да көп индонезиялықтар тағайындалды. 1943 жылдың қазан айында жапондықтар Шығыс Үндістанға одақтас шабуылдан қорғануға көмектесу үшін "Отан қорғаушылары" (PETA) ерікті армиясын құрды, сондай-ақ мұсылмандар үшін бас ұйым ретінде Индонезия мұсылмандық қауымдастықтары кеңесін (Masjumi) құрды. 1944 жылы Путера таратылып, оның орнына Ява қызметі қауымдастығы (Jawa Hokokai) құрылды, Сукарно мен Хаттаға әскери губернаторға бағынып тұрса да, маңызды лауазымдар берілді. Жапондық мүдделерді қозғау үшін халықты жұмылдыруды көздегенімен, Сукарно өзінің мүмкіндігін пайдаланып, архипелаг бойынша саяхаттап, сөз сөйледі. 1944 жылдың 7 қыркүйегінде Жапония премьер-министрі Куниаки Койсо "кейінірек" (di kemudian hari) "Шығыс Үндістанға" тәуелсіздік беруге уәде берді. Содан кейін Ява билігі Jawa Hokokai ғимараттарында Индонезия туын көтеруге рұқсат берді. Контр-адмирал Маеда Сукарно мен Хаттаның архипелаг бойынша саяхаттарына ресми қаржыландыруды ұсынды және 1944 жылдың қазан айында тәуелсіз Индонезия үшін жас көшбасшыларды дайындау мақсатында "Еркін Индонезия" жатақханасын құрды. Соғыс жағдайы нашарлаған сайын, 1945 жылдың наурыз айында жапондықтар Тәуелсіздікке дайындық жұмыстарын зерттеу комитетін (BPUPK) құрғанын жариялады, оның құрамында Сукарно мен Хатта сияқты ескі буын саясаткерлері болды. Ражиман Ведиодининграт төрағалығымен мамыр және маусым айларында өткен екі сессияда тәуелсіз мемлекеттің негіздері анықталды және конституция жобасы жасалды. Алайда, pemuda деп аталатын жастар белсенділері ескі буынның қауіпке баруға дайын болғанына қарағанда, тәуелсіздікке қарай әлдеқайда айқын қадамдар жасағысы келді, нәтижесінде буын арасында жік туды.

Жапонияның тәуелсіздік жоспары

Одақтастар Жапонияны қарсы алғаннан кейін, жапондықтар голландтар колонияны қайта басып алғанда қиындықтар туғызу үшін Индонезияға тәуелсіздік беруге шешім қабылдады. Шілде айының соңында Сингапурда өткен мәжілісте, Ява қыркүйек айының соңында тәуелсіздік алатыны, одан кейін басқа аймақтар да тәуелсіздік алатыны туралы шешім қабылданды. 6 және 9 тамызда Хиросима мен Нагасакиге атом бомбалары тасталды. 7 тамызда жапондықтар Индонезия тәуелсіздігіне дайындық комитетін (PPKI) құрғанын жариялады, бұл тек Ява ғана емес, бүкіл Шығыс Үндістан үшін Индонезия үкіметін құруға дайындық жасау мақсатында болды. Екі күннен кейін Сукарно, Хатта және Раджиман Ведиодинингратты жапондықтар Сайгон қаласына жақын орналасқан Далатқа ұшырып, Оңтүстік экспедициялық әскер тобының жапон командирі, фельдмаршал Хисаичи Тераучимен кездестірді. Ол бұрынғы голланд Шығыс Үндістанының аумағына тәуелсіздік беретінін уәде етіп, Сукарно мен Хаттаны PPKI төрағасы және орынбасары етіп тағайындады. 15 тамызда Жапония капитуляциялады, ал Шығыс Үндістандағы жапондық билікке одақтас күштер келгенше, қолданыстағы жағдайды сақтау бұйрығы берілді. Бірақ жапондықтардың капитуляциясын ресми растау болған жоқ. Сондай-ақ, Сукарно мен Хаттаның қалай әрекет ету керектігін білмейтін ескі буын мен, Сюхарьирді қоса, жастар (pemuda) арасында да келіспеушілік болды. Жастар Сукарноны PPKI-дің қатысуынсыз тәуелсіздік жариялауға шақырып, одақтастар тәуелсіздіктің Жапония тарапынан демеулік етілгені туралы айыптауынан сақтануға тырысты. 15 тамыз күні түстен кейін Сукарно, Хатта және BPUPK мүшесі, болашақ сыртқы істер министрі Ахмад Субаржо Маэдаға бас тарту туралы қауесеттер туралы сұрап, олардың рас екенін бейресми растады. Содан кейін Хатта Субаржодан ертең PPKI-нің отырысын ұйымдастыруын өтінді және жаңа прокламация жобасын дайындау үшін үйіне қайтты. Осы уақытта жастардың әртүрлі топтары капитуляция туралы қауесетті естіп, жиналыс өткізді. Жиынға Д.Н.Аидит, Чайрул Салех және Викана қатысты. Олар Викана басшылығымен Сукарноға үйіне барып, PPKI арқылы емес, тікелей тәуелсіздік жариялауды талап ету үшін делегация жіберуге шешім қабылдады, өйткені PPKI-нің сенімділігіне күмән келтіріп, онда жастардың өкілдері жоқ еді. Ашулы пікір алмасу барысында Сукарно бұған келіспеді, себебі ол жапондықтарды ашуландырмағысы келмеді. Кейін Хатта келді және Сукарно сияқты ұстанымды сақтап, жапондықтардың капитуляциясы әлі ресми расталмағанын атап өтті. Ол жастарды өздері жариялауға шақырды. Викана кезегінде 16 тамызда жариялау талап етті және делегация кетіп қалды. Викана Хаттаның сыннан өткізгеніне қынжылды, өйткені тәуелсіздік туралы сенімді мәлімдеме жасауға Сукарно мен Хатта ғана өкілетті екенін білді. Осы қынжылу мен жастардың адалдығын көрсету ниетімен, Шахрул Салех пен Викананы қоса алған топ шара қолдану туралы шешім қабылдады. 16 тамыздың таң атынан бұрын олар Сукарно мен Хаттаны Ренгасденгклок қаласына (қазіргі Батыс Ява провинциясының Караванг ауданында) алып барды, формальды түрде Peta әскерлерінің көтерілісінен қорғау үшін, бірақ шын мәнінде тәуелсіздік жариялауға мәжбүр ету үшін. Алайда, екеуі де жапондықтардан кепілдік алмайынша мұндай жариялау жасаудан бас тартты. Кейін сол күні таңертең Маэда Сукарно мен Хаттаның жоғалып кеткенін білді. Әскери тергеу Виканаға жетті, ол екеуін Джакартаға қайтаруға қысым көрсетті. Маэда қауіпсіздікке және ынтымақтастыққа кепілдік бергеннен кейін, сондай-ақ үйін талқылау үшін пайдаланғаннан кейін, Субаржо Ренгасденгклокқа барып, Сукарно мен Хаттаны Джакартаға қайтарды. Олар жапондық әскерилерден тәуелсіздік жариялауға араласпайтынын, егер ол жапондықтармен байланысты болмаса, капитуляция шарттарын бұзу болып табылатындығын растады. Содан кейін Сукарно мен Хатта Маэданың үйіне, қазіргі Прокламация мәтінін құрастыру мұражайына барды, онда Субаржоның бұйрығымен PPKI мүшелері күтіп тұрды.

Салдары

Индонезиялық жастар жапондық жаңалықтар мен телеграф құрылғыларын пайдаланып, жарлық туралы хабарды Жаваға дерлік бірден таратты, ал Бандунгте бұл хабар радио арқылы жарияланды. Дегенмен, көптеген қарапайым индонезиялықтар бұл хабарламаға сенбеді немесе оны жапондықтардың алдауы деп есептеді. Суматрада қыркүйек айының ортасына дейін тек ірі қалалардағы республикалық элита ғана жарлық туралы білді. Жарлық жарияланғаннан кейін бір күн өткен соң Индонезия Тәуелсіздігіне дайындық комитеті жиналып, Сукарноны президент, ал Хатаны вице-президент етіп сайлады. Олар сондай-ақ Индонезия Конституциясын бекітті. Бұрынғы отаршыл держава болған Голландиялықтар республикашыларды жапондықтармен байланысты деп қарады және бұрынғы Голландиялық Шығыс Үндістандағы саяси және экономикалық мүдделерін сақтап қалу үшін отаршылдық билікті қайта орнатуға ниеттенді. Осының нәтижесінде Индонезия тәуелсіздігі үшін төрт жылдық соғыс басталды. Индонезиялық жастар жарлыққа үлкен үлес қосты және Индонезия Ұлттық революциясында орталық рөл атқарды. Жапондық оккупация кезінде болған тағы бір өзгеріс – Индонезия халқының әскери оқудан өтуі болды. Қақтығыстар голландиялықтармен ғана емес, сондай-ақ 1945 жылдың қазан айында Бандунгте бақылауды қайта орнатуға тырысқан жапондықтармен және кейіннен британдықтармен де болды. Ұзақ және қиын күрес нәтижесінде Индонезия 1949 жылы Азиядағы отаршылдықтан азат ету кезеңінің бір бөлігі ретінде Голландиядан тәуелсіздік алды.