Қорқынышқа Саяхат

Кіріспе

Эрик Амблердің 1940 жылғы романы "Қорқынышқа саяхат" – Эрик Амблердің 1940 жылғы шпиондық триллер романы. Осы романның фильмге түсірілімдері 1943 және 1975 жылдары шықты.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман басталады Екінші дүниежүзілік соғыстың басында. Грэм – британдық қару-жарақ инженері, Түркиядан қайтып келеді, ол түрік теңіз күшін жақсарту жобасы бойынша техникалық дайындықтарын аяқтаған. Түркиядағы компаниясының өкілі Копейкин оны Стамбулдың түнгі клубына апарып, онда венгр бишісі Жозетпен танысады. Ол өзін бақылап отырған, исі шыққан костюм киген адамды көреді. Грэм қонақ үйіне келгенде, оған оқ атылады, бірақ тек қолына тиеді. Грэм атушының бетін көрмейді. Дәрігер Грэмнің қолына таңғыш салады, ал Копейкин оны құпия полиция басшысы полковник Хакиге апарып жібереді. Хаки «Димитриостың бетпердесінде» де, Амблердің кейінгі туындыларында да генерал ретінде пайда болады. Хаки Грэмге неміс тыңшылары оны өлтіруге тырысатынын айтады, себебі Грэмнің басындағы құпиялар қағазға түсірілмеген. Түрік теңіз күшінің әлсіздігі Германияның соғыстағы жағдайын жақсартар еді. Хаки бұрын Грэмге жасалған қастандықтың алдын алған. Грэм суреттегі исі шыққан костюм киген адамды таниды, ал Хаки бұл румыниялық жалдамалы кісі өлтіруші Банат екенін мәлімдейді. Хаки Грэмді барлық жолаушылары тексерілген кемемен үйіне қайтуын талап етеді. Копейкин Грэмге револьвер береді. Кемеде Грэм Жозетті және оның испандық серігі/суфлері Хосемен кездеседі. Сондай-ақ, кемеде қарт неміс археологы Галлер мен оның әйелі, түрік темекі сатушысы Куветли, француз жұбайы Матиз және итальяндық әйел мен оның ұлы да бар. Кеме Афинаға тоқтайды, Грэм жағаға шығып, көрікті жерлерді тамашалайды. Қайтып келгенде, кемеге тағы бір жолаушы мінгенін көріп, қорқады. Банат грек болып көрінеді. Кеме бастығы Грэмді жағаға жібермейді, оны ақылдан безген деп санайды. Кабинасына қайтқанда, револьвері ұрланғанын байқайды. Грэм Банаттың бөлмесін қару іздеп шашып-шашып қарады, бірақ таба алмады. Галлер өзін неміс тыңшысы Моеллер екенін ашады. Ол Грэмді алты апта қарулы күзетпен ұстауға келіссе, өмірін сақтап қалатынын ұсынады. Куветли өзін түрік агенті екенін мәлімдейді. Куветли кеме жағаға тоқтамас бұрын қайықпен кемеден кетуді жоспарлап, Грэмді неміс кісі өлтірушілерінен қашыққа шығарып салуға дайындалады. Бірақ, Грэм кейін Куветли өлтірілгенін біледі. Грэм Матистің револьвері бар екенін біліп, оны уақытша алады. Кеме тоқтағанда, Грэмді Моеллер мен Банат машинасына дейін сүйреп апарады. Олар ауылдық жолмен жүріп, Грэмді сол жерде өлтіру ниеттерін білдіреді. Грэм Матистің револьверін пайдаланып Банатты атып өлтіреді, содан кейін машинадан секіріп шығып, жанармай багын атып, жарылыс тудырады, нәтижесінде қалғандары да қаза табады. Түрік консулы Грэмді шекарадан өткізетін пойызға мінгізеді. Ол Жозет, Хосе және Матиздермен қайта қосылады. Револьверді Матиске қайтарады.

The novel is set at the beginning of the Second World War. Graham is a British armaments engineer, due to travel back from Turkey, where he has completed technical preparations for a project to improve the Turkish navy. His company's representative in Turkey, Kopeikin, takes him to an Istanbul nightclub, where he meets Josette, a Hungarian dancer. He sees a man in a crumpled suit, watching him. Returning to his hotel room, Graham is shot at, but only his hand is grazed. Graham doesn't see the shooter's face. A doctor dresses Graham's hand, and Kopeikin takes him to see Colonel Haki, the head of the secret police. Haki features in The Mask of Dimitrios and returns in later Ambler stories as a general. Haki informs Graham that German spies seek to assassinate him, because of the secrets in Graham's head which he hasn't put to paper. A weaker Turkish navy would help Germany's position in the war. Haki has already prevented an earlier attempt on Graham's life. Graham identifies the man in the crumpled suit from a photograph, and Haki reveals this is Banat, a Romanian hired killer. Haki insists that Graham travel home by a ship, on which he has vetted all the passengers. Kopeikin gives Graham a revolver. On board the ship, Graham is surprised to meet Josette, and her Spanish partner/pimp José. Also on board is an elderly German archaeologist Haller and his wife; a Turkish tobacco dealer Kuvetli; a French couple the Mathises; and an Italian lady with her son. The ship docks in Athens and Graham goes ashore for sightseeing. When he returns, he is horrified to find the ship has taken aboard another passenger, who he recognises as Banat. Banat is pretending to be a Greek. The ship's purser refuses to put Graham ashore, thinking him mad. Returning to his cabin, he finds his revolver has been stolen. Graham searches Banat's room for his weapon, but doesn't find it. Haller reveals himself to be Moeller, a German spymaster. He proposes to spare Graham's life if Graham agrees to be held under armed guard for six weeks. Kuvetli reveals himself to be a Turkish agent. Kuvetli intends to leave the ship by pilot boat before the ship docks, to arrange for Graham to be escorted off the boat away from the German killers. However, Graham later finds Kuvetli murdered. Graham finds out that Mathis has a revolver, which he borrows. When the ship docks, Graham is escorted by Moeller and Banat to their car. They drive along a country road and reveal their intention to murder Graham there. Graham uses Mathis' revolver to shoot Banat dead, then jumps out of the car and shoots its fuel tank, causing an explosion which kills its remaining occupants. The Turkish consul puts Graham on a train across the border. He is reunited with Josette, José, and the Mathises. He returns the revolver to Mathis.

Талдау

Амблер кітаптарында жиі кездесетіндей, басты кейіпкер кәсіби тыңшы емес және оның тереңдігінен шынымен де шығып қалған. Шынында да, бас нацист оған ашық жек көрумен қарайды, бұл кітаптың көп бөлігінде толыққанды негізделгендей көрінеді. Дегенмен, ақырында неміс кәсібисі осы әуесқойды арзан бағалағаны үшін қымбатқа түседі – бұл кейінірек Амблер кітаптарында қайталануға тиіс сюжеттік элемент. Кітап тыңшылық триллерлер арасындағы классика ретінде танылды, жанрдың негізгі конвенцияларын белгілеп, Джеймс Бонд сериясын қоса алғанда, кейінгі туындыларға зор әсер етті. Шындығында, Иэн Флемингтің «Ресейден махаббатпен» романы «Қорқынышқа саяхат» романымен көптеген сюжеттік элементтерді бөліседі. Екі кітапта да басты кейіпкер Стамбулдан батысқа қарай бірнеше күндік сапарға шығады, оның өмірі әр сәтте қауіпті болады; екеуінде де басты кейіпкердің артын қорғауға тиіс болған, бірақ өлтірілген түрік одақтасы бар, басты кейіпкерді толығымен әлсіз қалдырады; және екеуінде де басты кейіпкерді жаулары тұтқындап алады, жазасыз өлімге жуықтап келеді, және тек соңғы минуттағы отшашу арқылы аман қалып, жағдайды өзгерте алады. Джеймс Бонд, Амблердің Грэхамынан айырмашылығы, тәжірибелі кәсіби тыңшы болғанымен, ол әуесқой Грэхам сияқты тұзаққа түседі. Кітаптың ұзаққа созылған тартымдылығының бір бөлігі – оның жазылған «Фейк соғыс» кезеңінің атмосферасын және санасын бейнелеуі: Франция мықты тұр және ешкім Францияның бірнеше ай ішінде құлауын болжамайды; итальяндықтар қатаң бейтарап және олар Германиямен Британияға қарсы одақтасуға дайын екендігіне ешқандай меңзеу жоқ; және т.б. Кітаптан көрінетіндей, Амблер – жазу кезінде көптеген британдықтар сияқты – соғысты Бірінші дүниежүзілік соғыстың қайталануы деп күткен. Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде бейтарап болған Түркия әлеуетті маңызды қатысушы болды. Ұлыбритания мен Германия Түркияны соғысқа өз жақтарына қосылуға итермелеу үшін немесе, егер бұл мүмкін болмаса, кемінде оның қарсы жаққа қосылмауын қамтамасыз ету үшін көп күш жұмсады. Осылайша, Амблер кітабының сюжеті ойдан шығарылған болғанымен, ол өте нақты және шынайы фонға орналастырылған және жазу кезінде Түркияның соғыстағы рөлі қандай болатынын ешкім анық білмеді. Норман Стоунның айтуынша, Амбердің алғашқы романдары «Бьюкен мен Бондтың арасында, ал айырмашылық – кинода». Триллерлер фильмдермен бәсекелесу үшін жылдамдатылған болуы керек еді. Амблердің өзі де көптеген фильмдерде жұмыс істеген. Стоун Амбердің Түркия және Стамбул туралы зерттеулерін жоғары бағалады және Орсон Уэллстің фильмге бейімделуі Түркияны Екінші дүниежүзілік соғыста бейтараптығынан бас тартуға шақыратын үгіт-насихат науқанының бөлігі ретінде жасалғанын ұсынды.

As common in Ambler's books, the protagonist is not a professional spy, and is clearly out of his depth. Indeed, the chief Nazi treats him with open contempt, which for much of the book seems amply justified. Yet ultimately the German professional pays dearly for underestimating this amateur — another plot element which was to be repeated in later Ambler books. The book came to be regarded as a classic among spy thrillers, setting out what became some of the genre's basic conventions and immensely influencing later works including the James Bond series. In fact, Ian Fleming's From Russia With Love shares many plot elements with "Journey into Fear". In both books, the protagonist sets out on several days of a journey westwards from Istanbul, during which his life would be in dire danger at every moment; in both there is a Turkish ally who was supposed to guard the protagonist's back but who gets murdered, leaving the protagonist completely exposed; and in both the protagonist is captured by his foes, comes very close to being summarily killed, and is only able to survive and turn the tables by a desperate last minute improvisation. Though James Bond, unlike Ambler's Graham, is an experienced professional spy, he walks into the trap just as naively as the amateur Graham. Part of the book's lasting charm is its capturing the atmosphere and mindset of the "Phony War" phase during which it was written: France is standing strong and nobody predicts the fall of France within a few months; the Italians are strictly neutral and there is no suggestion that they are about to ally with Germany against Britain; and so on. From the book it seems that Ambler—like many Britons at the time of writing—expected the war to be more or less a replay of the First World War. Turkey, neutral for most of the Second World War, was a potential important participant. Both Britain and Germany spent considerable effort in trying to get Turkey to join the war on their side or, failing that, at least ensure it does not join the other side. Thus, though the plot of Ambler's book is fictional, it is set against a very concrete and real background and at the time of writing, no one could have known for certain what Turkey's part in the war would be. According to Norman Stone, Amber's early novels are "halfway between Buchan and Bond, and the difference is the cinema." Thrillers had to be fast paced to compete with films. Ambler himself had worked on many films. Stone praised Amber's research on Turkey and Istanbul, and suggested the Orson Welles film adaptation was made as part of a propaganda campaign to encourage Turkey to give up its neutrality in World War 2.

Бейімделулер

1943 жылы түсірілген фильмде Джозеф Коттен ойнады, ал Орсон Уэллс актерлік және продюсерлік жұмыстарын атқарды. 1966 жылы Джеффри Хантер Грэм рөлінде ойнаған телеверсиясы жарық көрді. 1975 жылы тағы бір фильм түсірілді – «Journey Into Fear», режиссері Дэниел Манн, басты рөлдерде Сэм Уотерстон мен Винсент Прайс. Бұл фильм Голливудтың Канаданың Британдық Колумбиясы, Ванкувер қаласында түсірілген алғашқы ірі туындысы болды. 2001 жылы Ванкуверде тұратын суретші Стэн Дуглас бұл фильмен бірге жаңа саундтрек қосып, фильмді инсталляция ретінде қайта жасады.