Кіріспе

Рома тілшісі Ян Фрэнсис Хэнкок (рома: Yanko le Redžosko; 1942 жылғы 29 тамызда туған) – лингвист, рома танушы ғалым және саяси жақтаушы. Ол Англияда туып өскен және рома зерттеулері саласындағы маңызды тұлғалардың бірі. 1972 жылдан бері Техас университетінде (Остин қаласы) ағылшын тілі, лингвистика және Азия зерттеулері бойынша профессор қызметін атқарады, сонымен қатар Рома зерттеулер бағдарламасының және Рома мұрағаттары мен құжаттама орталығының директоры болып табылады. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымында рома халқының өкілі болды және президент Билл Клинтонтың кезінде АҚШ Холокост мемориалдық кеңесінің мүшесі болды. Хэнкоктың сөзіне сенсек, Клинтонның рома тегі бар. Сондай-ақ ол 1997 жылғы Рафто сыйлығының табысталуында рома халқының өкілі ретінде қатысты.

Ерте өмір

Ханкок 1942 жылы Лондонда дүниеге келген. Оның анасы Китти – рома халқынан; әкесі Реджинальд (Реджо) – жартылай ромунгро, Солтүстік-Орталық рома тілінде сөйлейтін венгр Имре Бенццинің ұрпағы. Ханкок тегін Имренің қызы Мария алған, ол осы тегі бар ағылшынның Батыс аймағынан шыққан артист отбасының мүшесіне үйленген. 1960 жылдардың соңында ол Ұлыбританиядағы рома халқына қарсы дискриминация туралы хабарларды оқығаннан кейін рома құқықтарын қорғауға белсенді түрде кірісті. Атап айтқанда, үш рома баласының шамнан тұтанған өртте қаза табуы туралы оқығаннан кейін ол рома халқының құқықтарын қорғау ісіне қатысты. Полиция қызметкерлері олардың ата-аналарын қамаудан кейін, бульдозер көмегімен олардың үйін күшпен бұзуға тырысқанда олар ішінде болған. 1971 жылы ол Лондон университетінде лингвистика ғылымдарының докторы дәрежесін алды.

Ромалық зерттеулер

Ханкок рома халқы мен тілі (әсіресе Влак диалектісі) туралы 300-ден астам кітап және мақала жариялаған. Бұл еңбектер рома халқын рома лингвистикасымен қатар тарих, антропология және генетика арқылы да талдайды. Ол сондай-ақ «Америкалық цыған» атты деректі фильмде де түскен. Қазіргі уақытта «Романың шығу тегі мен идентитісі» атты кітап жазуда. Ханкок Ральф Лилли Тернердің рома тіліне негізделген рома тарихына қатысты кейбір пікірлерін қолдайды. Атап айтқанда, Ханкок Домның рома халқынан бұрын, яғни 1000 жылға дейін Үндістаннан кеткенімен келіседі. Шындығында, ол «Шахнамеде» және «Аскет Георгийдің өмірінде» айтылған үнді музыканттары мен атсинганилердің бұрын рома халқының ата-бабалары деп есептелгеніне қарамастан, олардың домари халқының, бірақ рома халқының емес, ата-бабалары болуы мүмкін деп санайды. Ол Ломның Арменияға жеткен кезде рома халқынан бөлініп кеткен болуы мүмкін деп ойлайды. Рома халқының Еуропаға өздерінің кәсіптерін әкелген төмен дәрежелі үндістерден тарағаны туралы кең таралған пікірге қарсы, ол рома халқының Газнилік Махмудтың соғыс тұтқындарынан шыққандығын айтады. Дәлел ретінде ол әскери мағынасы бар үнді сөздерінің болуын және банджара ауызша жырларын келтіреді, онда Гималай арқылы Үндістаннан кетіп, Газнавилердің басып кіру кезінде қайта оралмаған раджпуттар туралы айтылады. Ол рома тілінің түрлі үнді тілдерінде сөйлейтін тұтқындар арасында пайда болған койна тілінен шыққандығына сенеді, оны «Раджпут тілі» деп атайды. Ол оны басқа бірнеше үнді тілдеріне, әсіресе хиндустаниге ұқсас деп санайды. Рома тарихына келетін болсақ, ол уақыт және кеңістік бойынша «Пария синдромын» атап көрсетеді, бұл нацистік биліктің еврейлерге жасаған геноцидімен бір мезгілде болған және «Еврей және цыған мәселесінің соңғы шешімі» жобасының бір бөлігі болды. Ханкоктің бір зерттемесі Канаданың жеккөрушілік сөздеріне қатысты заңдарды түсіндірген R v Krymowski ісінде Канада Жоғарғы Сотында цитата келтірілді. Сот «цығандар» деген сөздерді рома халқына сілтеме ретінде қарастыруға болады деген қорытындыға келді, осылайша оларды Қылмыстық кодекстің қорғауына енгізеді.

Креол тілдерін зерттеу

Ханкок лингвистика саласында, әсіресе пиджин және креол тілдері саласында, рома зерттеулері мен рома әлеуметтік белсенділігі саласында жақсы танымал. Ол Крио тілі бойынша зерттеулерінен басқа, АҚШ-тың Оңтүстік Каролина және Джорджия штаттарының жағалауындағы Гулла тілін, сондай-ақ АҚШ-тың Техас штатындағы Брэкетвилл қаласында қара семинол ұрпақтарының қауымдастығы қолданатын афросеминол креол тілін зерттеді. Ханкок афросеминол креол тілін алғаш рет сипаттаған ғалым. Кейін ол Мексиканың Коахуила штатындағы Эс ауылында қара семинол ұрпақтары арасында сөйленетін осы тілдің тағы бір түрін анықтады. Ол афросеминол креол тілі мен гулла тілінің тығыз байланысты екенін айтады, себебі қара семинолдер негізінен АҚШ-тың Оңтүстік Каролина және Джорджия штаттарының төменгі жазықтарындағы гулла халқынан шыққан. Ханкок пиджин және креол тіл білімі саласының негізін қалаушылардың бірі ретінде танылады. Ол сонымен қатар Батыс Африка мен Батыс Үндістандағы ағылшын тіліне негіделген креол тілдерін де жан-жақты зерттеді. Ол әсіресе осы тілдердің тарихи дамуына қатысты пікірлерімен белгілі. Ол Атлантика бассейніндегі Батыс Африка мен Кариб айманындағы ағылшын тіліне негіделген пиджин және креол тілдерінің барлығы бір тілдік отбасыға жатады деп санайды, оны ол «ағылшын тіліне негіделген Атлантика креолдары» деп атайды. Оның пікірінше, олардың барлығы 17 және 18 ғасырларда Батыс Африка жағалауында Атлантикалық құл саудасының сауда тілі ретінде пайда болған Гвинея жағалауы креол ағылшын тілінен бастау алады. Ол Гвинея жағалауы креол ағылшын тілі Джеймс аралы, Бунс аралы және Эльмина қамалы сияқты құл саудасының жағалаудағы базаларында қолданылғанын айтады, онда британдық құл саудагерлерінің ұрпақтары мен олардың африкалық әйелдері оны ана тілі ретінде пайдаланған. Ханкок Гвинея жағалауы креол ағылшын тілінен бүгінгі Батыс Африкада қолданылатын пиджин және креол тілдерінің пайда болғанын айтады. Ол сондай-ақ Африкаға құл ретінде әкетілген африкалықтардың кейбіреулері Африкада Гвинея жағалауы креол ағылшын тілінде сөйлегенін мәлімдейді. Олардың креол тілі Атлант мұхитының американдық жағында қолданылатын креол тілдерінің, мысалы, гулла, афросеминол креол, Багам диалектісі, ямайка креол, Белиз креол, Гайана креол және Суринамдағы Сранан Тонго тілдерінің дамуына әсер етті. Ханкоктің Атлантика креол тілдерінің байланысы туралы көзқарастары даулы. Бұл тілдердің арасындағы ұқсастықтарды жоққа шығаруға болмайды, бірақ көптеген лингвистер ұқсастықты тарихи байланыстардан гөрі конвергенция арқылы түсіндіруге бейім. Басқа ғалымдар тілдердің қалыптасуына екі фактордың да әсер еткенін айтады. Дерек Бикертон және басқа да лингвистер креол тілдерінің ұқсастықтарын (Үнді мұхиты креолдары мен Гавайи креолдарына дейін созылады) көбіне креол қауымдастықтарына тән жағдайларда пайда болатын тілдің туа біткен «биопрограммасына» жатқызған теорияны қолдайды.