Рома тілінің және халқының зерттеушісі Йан Фрэнсис Хэнкок
Ian Hancock
Янко ле Реджоско – көрнекті рома тіл білімі маманы, ғалым және саяси қозғаушы. Рома халқының тарихы, тілі және құқықтарын зерттейді. ЮНЕСКО-да өкілдік етті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рома тілшісі Ян Фрэнсис Хэнкок (рома: Yanko le Redžosko; 1942 жылғы 29 тамызда туған) – лингвист, рома танушы ғалым және саяси жақтаушы. Ол Англияда туып өскен және рома зерттеулері саласындағы маңызды тұлғалардың бірі. 1972 жылдан бері Техас университетінде (Остин қаласы) ағылшын тілі, лингвистика және Азия зерттеулері бойынша профессор қызметін атқарады, сонымен қатар Рома зерттеулер бағдарламасының және Рома мұрағаттары мен құжаттама орталығының директоры болып табылады. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымында рома халқының өкілі болды және президент Билл Клинтонтың кезінде АҚШ Холокост мемориалдық кеңесінің мүшесі болды. Хэнкоктың сөзіне сенсек, Клинтонның рома тегі бар. Сондай-ақ ол 1997 жылғы Рафто сыйлығының табысталуында рома халқының өкілі ретінде қатысты.
Romani linguist
Ian Francis Hancock (Romani: Yanko le Redžosko; born 29 August 1942) is a linguist, Romani scholar and political advocate. He was born and raised in England and is one of the main contributors in the field of Romani studies. He is director of the Program of Romani Studies and the Romani Archives and Documentation Center at The University of Texas at Austin, where he has been a professor of English, linguistics and Asian studies since 1972. He has represented the Romani people at the United Nations and served as a member of the US Holocaust Memorial Council under President Bill Clinton, who, Hancock claims, has Romani ancestry. He also represented the Romani people at the 1997 Rafto Prize award.
Ерте өмір
Ханкок 1942 жылы Лондонда дүниеге келген. Оның анасы Китти – рома халқынан; әкесі Реджинальд (Реджо) – жартылай ромунгро, Солтүстік-Орталық рома тілінде сөйлейтін венгр Имре Бенццинің ұрпағы. Ханкок тегін Имренің қызы Мария алған, ол осы тегі бар ағылшынның Батыс аймағынан шыққан артист отбасының мүшесіне үйленген. 1960 жылдардың соңында ол Ұлыбританиядағы рома халқына қарсы дискриминация туралы хабарларды оқығаннан кейін рома құқықтарын қорғауға белсенді түрде кірісті. Атап айтқанда, үш рома баласының шамнан тұтанған өртте қаза табуы туралы оқығаннан кейін ол рома халқының құқықтарын қорғау ісіне қатысты. Полиция қызметкерлері олардың ата-аналарын қамаудан кейін, бульдозер көмегімен олардың үйін күшпен бұзуға тырысқанда олар ішінде болған. 1971 жылы ол Лондон университетінде лингвистика ғылымдарының докторы дәрежесін алды.
Hancock was born in London in 1942. His mother, Kitty, is Romanichal; his father, Reginald (Redžo), was part Romungro, the descendant of a Hungarian speaker of North Central Romani named Imre Benczi. He acquired the surname Hancock by Imre's daughter, Maria, who married a member of an English West Country showman family of that name. In the late 1960s, he became a Romani rights activist after reading reports about anti Romani discrimination in Britain. In particular, he took up the cause of Romani rights after reading about an incident in which three Romani children were killed in a fire caused by a lamp after police officers, who had arrested their parents, attempted to use a bulldozer to forcibly remove their caravan while they were still inside. In 1971, he graduated with a Ph. D. in linguistics from the University of London.
Ромалық зерттеулер
Ханкок рома халқы мен тілі (әсіресе Влак диалектісі) туралы 300-ден астам кітап және мақала жариялаған. Бұл еңбектер рома халқын рома лингвистикасымен қатар тарих, антропология және генетика арқылы да талдайды. Ол сондай-ақ «Америкалық цыған» атты деректі фильмде де түскен. Қазіргі уақытта «Романың шығу тегі мен идентитісі» атты кітап жазуда. Ханкок Ральф Лилли Тернердің рома тіліне негізделген рома тарихына қатысты кейбір пікірлерін қолдайды. Атап айтқанда, Ханкок Домның рома халқынан бұрын, яғни 1000 жылға дейін Үндістаннан кеткенімен келіседі. Шындығында, ол «Шахнамеде» және «Аскет Георгийдің өмірінде» айтылған үнді музыканттары мен атсинганилердің бұрын рома халқының ата-бабалары деп есептелгеніне қарамастан, олардың домари халқының, бірақ рома халқының емес, ата-бабалары болуы мүмкін деп санайды. Ол Ломның Арменияға жеткен кезде рома халқынан бөлініп кеткен болуы мүмкін деп ойлайды. Рома халқының Еуропаға өздерінің кәсіптерін әкелген төмен дәрежелі үндістерден тарағаны туралы кең таралған пікірге қарсы, ол рома халқының Газнилік Махмудтың соғыс тұтқындарынан шыққандығын айтады. Дәлел ретінде ол әскери мағынасы бар үнді сөздерінің болуын және банджара ауызша жырларын келтіреді, онда Гималай арқылы Үндістаннан кетіп, Газнавилердің басып кіру кезінде қайта оралмаған раджпуттар туралы айтылады. Ол рома тілінің түрлі үнді тілдерінде сөйлейтін тұтқындар арасында пайда болған койна тілінен шыққандығына сенеді, оны «Раджпут тілі» деп атайды. Ол оны басқа бірнеше үнді тілдеріне, әсіресе хиндустаниге ұқсас деп санайды. Рома тарихына келетін болсақ, ол уақыт және кеңістік бойынша «Пария синдромын» атап көрсетеді, бұл нацистік биліктің еврейлерге жасаған геноцидімен бір мезгілде болған және «Еврей және цыған мәселесінің соңғы шешімі» жобасының бір бөлігі болды. Ханкоктің бір зерттемесі Канаданың жеккөрушілік сөздеріне қатысты заңдарды түсіндірген R v Krymowski ісінде Канада Жоғарғы Сотында цитата келтірілді. Сот «цығандар» деген сөздерді рома халқына сілтеме ретінде қарастыруға болады деген қорытындыға келді, осылайша оларды Қылмыстық кодекстің қорғауына енгізеді.
Hancock has published more than 300 books and articles on the Romani people and language (particularly the Vlax dialect). These works analyse the Romani people through not only Romani linguistics but also history, anthropology, and genetics. He has also appeared in the documentary American Gypsy. He is currently writing a book called On Romani Origins and Identity. Hancock supports some of Ralph Lilley Turner's views on Romani history based on the Romani language. In particular, Hancock agrees that the Dom left India much earlier than the Romani people i. e. before 1000 AD. In fact, he claims that the Indian musicians mentioned in the Shah Nameh and the atsingani mentioned in The Life of St. George the Anchorite, both of which were previously believed to be ancestors of the Romani people, may have been the ancestors of the Domari people but not of the Romani people. He considers it possible that the Lom split off from the Romani people on reaching Armenia. Contrary to the popular view that the Romani people are descended from low caste Indians who brought their occupations to Europe, he argues that the Romani people are descended from Indian prisoners of war of Mahmud of Ghazni. As evidence, he points to the presence of Indic words specifically of military origin and to a Banjara oral legend telling of Rajputs who left India through the Himalayas during the Ghaznavid invasions and never returned. He also believes that the Romani language originates in a koine language, which he calls "Rajputic," between the many Indian languages spoken by the prisoners of war. He finds it thus similar to several other Indian languages, especially Hindustani. As for Romani history, he points out a "Pariah syndrome" throughout time and space, culminating in the attempted genocide at the hands of Nazi authorities that was simultaneous to that of the Jews and part of the same "Final Solution of the Jewish and Gypsy Problem" project. One of Hancock's papers was cited by the Supreme Court of Canada in R v Krymowski, a case interpreting Canada's hate speech laws. The Court concluded that references to "gypsies" can be taken to mean a reference to the Romani people, bringing them within the protection of the Criminal Code provision.
Креол тілдерін зерттеу
Ханкок лингвистика саласында, әсіресе пиджин және креол тілдері саласында, рома зерттеулері мен рома әлеуметтік белсенділігі саласында жақсы танымал. Ол Крио тілі бойынша зерттеулерінен басқа, АҚШ-тың Оңтүстік Каролина және Джорджия штаттарының жағалауындағы Гулла тілін, сондай-ақ АҚШ-тың Техас штатындағы Брэкетвилл қаласында қара семинол ұрпақтарының қауымдастығы қолданатын афросеминол креол тілін зерттеді. Ханкок афросеминол креол тілін алғаш рет сипаттаған ғалым. Кейін ол Мексиканың Коахуила штатындағы Эс ауылында қара семинол ұрпақтары арасында сөйленетін осы тілдің тағы бір түрін анықтады. Ол афросеминол креол тілі мен гулла тілінің тығыз байланысты екенін айтады, себебі қара семинолдер негізінен АҚШ-тың Оңтүстік Каролина және Джорджия штаттарының төменгі жазықтарындағы гулла халқынан шыққан. Ханкок пиджин және креол тіл білімі саласының негізін қалаушылардың бірі ретінде танылады. Ол сонымен қатар Батыс Африка мен Батыс Үндістандағы ағылшын тіліне негіделген креол тілдерін де жан-жақты зерттеді. Ол әсіресе осы тілдердің тарихи дамуына қатысты пікірлерімен белгілі. Ол Атлантика бассейніндегі Батыс Африка мен Кариб айманындағы ағылшын тіліне негіделген пиджин және креол тілдерінің барлығы бір тілдік отбасыға жатады деп санайды, оны ол «ағылшын тіліне негіделген Атлантика креолдары» деп атайды. Оның пікірінше, олардың барлығы 17 және 18 ғасырларда Батыс Африка жағалауында Атлантикалық құл саудасының сауда тілі ретінде пайда болған Гвинея жағалауы креол ағылшын тілінен бастау алады. Ол Гвинея жағалауы креол ағылшын тілі Джеймс аралы, Бунс аралы және Эльмина қамалы сияқты құл саудасының жағалаудағы базаларында қолданылғанын айтады, онда британдық құл саудагерлерінің ұрпақтары мен олардың африкалық әйелдері оны ана тілі ретінде пайдаланған. Ханкок Гвинея жағалауы креол ағылшын тілінен бүгінгі Батыс Африкада қолданылатын пиджин және креол тілдерінің пайда болғанын айтады. Ол сондай-ақ Африкаға құл ретінде әкетілген африкалықтардың кейбіреулері Африкада Гвинея жағалауы креол ағылшын тілінде сөйлегенін мәлімдейді. Олардың креол тілі Атлант мұхитының американдық жағында қолданылатын креол тілдерінің, мысалы, гулла, афросеминол креол, Багам диалектісі, ямайка креол, Белиз креол, Гайана креол және Суринамдағы Сранан Тонго тілдерінің дамуына әсер етті. Ханкоктің Атлантика креол тілдерінің байланысы туралы көзқарастары даулы. Бұл тілдердің арасындағы ұқсастықтарды жоққа шығаруға болмайды, бірақ көптеген лингвистер ұқсастықты тарихи байланыстардан гөрі конвергенция арқылы түсіндіруге бейім. Басқа ғалымдар тілдердің қалыптасуына екі фактордың да әсер еткенін айтады. Дерек Бикертон және басқа да лингвистер креол тілдерінің ұқсастықтарын (Үнді мұхиты креолдары мен Гавайи креолдарына дейін созылады) көбіне креол қауымдастықтарына тән жағдайларда пайда болатын тілдің туа біткен «биопрограммасына» жатқызған теорияны қолдайды.
Hancock is as well known in the field of linguistics, particularly in the area of pidgin and creole languages, as he is in the world of Romani studies and Romani social activism. In addition to his research on the Krio language of Sierra Leone, he has studied the Gullah language, of coastal South Carolina and Georgia in the US, and the Afro Seminole Creole language, spoken by a community of Black Seminole descendants in Brackettville, Texas, US. Hancock was the first scholar to report Afro Seminole Creole. He later identified another variety of that language spoken among Black Seminole descendants in the village of es in the Mexican state of Coahuila, where their ancestors had settled in 1850. He maintains that Afro Seminole Creole and Gullah are closely related languages, as Black Seminoles were descended primarily from Gullah people of the Low Country of South Carolina and Georgia in the US. Hancock is recognised as one of the founders of the field of pidgin and creole linguistics. He has also done extensive research on the English based creole languages spoken in West Africa and the West Indies. He is known especially for his views on the historical development of these languages. He maintains that all the English based pidgins and creoles spoken in the Atlantic basin region, both in West Africa and in the Caribbean, belong to a single language family, which he calls the "English based Atlantic Creoles." He argues that all of them can be traced back to what he calls Guinea Coast Creole English, which arose along the West African Coast in the 17th and 18th centuries, as a language of commerce in the Atlantic slave trade. He says that Guinea Coast Creole English was spoken in coastal slave trading bases such as James Island, Bunce Island, and Elmina Castle, where the offspring of British slave traders and their African wives used it as their native language. Hancock says that Guinea Coast Creole English ultimately gave rise to the pidgin and creole languages spoken in West Africa today, such as the Aku language in the Gambia, Sierra Leone Krio, Nigerian Pidgin English and Cameroonian Pidgin English. He also maintains that some of the Africans taken as slaves to the New World already spoke Guinea Coast Creole English in Africa. Their creole speech influenced the development of creole languages spoken today on the American side of the Atlantic, such as Gullah, Afro Seminole Creole, Bahamian Dialect, Jamaican Creole, Belizean Kriol, Guyanese Creole, and Sranan Tongo in Suriname. Hancock's views on the connections among the Atlantic creole languages are controversial. The strong similarities among these languages are undeniable, but many linguists prefer to explain the similarities by convergence rather than historical relationships. Other scholars argue that both factors played a role in the formation of the languages. Derek Bickerton and some other linguists subscribe to a theory that attributes creole similarities (which extend to Indian Ocean creoles and Hawaiian Creole) to an innate "bioprogram" for language that emerges under the conditions common to most creole communities.