Кіріспе
Көзге негізінен әсер ететін және көбінесе соқырлыққа алып келетін генетикалық ауру – Норри ауруы. Норри ауруы – сирек кездесетін, X хромосомасына байланысты рецессивті генетикалық ауру, ол негізінен көзге әсер етеді және көбінесе соқырлыққа әкеледі. Бұл ауру Норрин цистиндік түйіннің өсу факторы генінің мутацияларынан туындайды, бұл ген Норри ауруының псевдоглиомасы (НДП) гені деп те аталады. Норри ауруымен ауырған науқастарда катаракта, лейкокория (жарық түскенде қасаншық ақ болып көрінеді) және көздің дамуымен байланысты басқа да мәселелер пайда болуы мүмкін, мысалы, көз шарларының кішіреюі және қабықтың жұқаруы. Осы ауруға шалдыққан адамдардың көпшілігінде туа біткен көз симптомдарымен қатар, кохлеядағы қан тамырларының бұзылуларынан туындаған прогрессивті есту қабілетінің төмендеуі дамиды. Есту қабілетінің төмендеуі әдетте балалық шақта басталады және бастапқыда жеңіл болуы мүмкін, бірақ өмірдің үшінші немесе төртінші онжылдығында прогрессивті сипатқа ие болады. Ауруға шалдыққандардың шамамен 30-50 пайызында танымдық бұзылулар, оқу қиындықтары, қозғалыстарды үйлестірудегі қиындықтар немесе мінез-құлықтың бұзылулары кездесуі мүмкін. X хромосомасына байланысты рецессивті тұқым қуалау үлгісіне байланысты, Норри ауруы көбінесе еркектерге әсер етеді. Әйелдерде Норри ауруының диагнозы өте сирек қойылады, симптомды әйел тасымалдаушылар туралы хабарлар бар. Бұл өте сирек кездесетін ауру, ол нақты этникалық немесе нәсілдік топтармен байланысты емес, және әлемнің әртүрлі аймақтарында тіркелген (Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Еуропа, Азия және Австралия). 400-ден астам жағдай сипатталған, бірақ аурудың таралуы мен жиілігі әлі белгісіз.
Norrie disease is a rare X linked recessive genetic disorder that primarily affects the eyes and almost always leads to blindness. It is caused by mutations in the Norrin cystine knot growth factor gene, also referred to as Norrie Disease Pseudoglioma (NDP) gene. Patients with Norrie disease may develop cataracts, leukocoria (where the pupils appear white when light is shone on them), along with other developmental issues in the eye, such as shrinking of the globe and the wasting away of the iris. In addition to the congenital ocular symptoms, the majority of individuals afflicted by this disease develop progressive hearing loss caused by vascular abnormalities in the cochlea. Hearing loss usually begins in early childhood and may be mild at first before becoming more progressive by the third or forth decade of life. Roughly 30 50 percent of those affected by the disease might encounter cognitive challenges, learning difficulties, incoordination of movements or behavioral abnormalities. Due to the X linked recessive pattern of inheritance, Norrie disease affects almost entirely males. Only in very rare cases, females have been diagnosed with Norrie disease; cases of symptomatic female carriers have been reported. It is a very rare disorder that is not associated with any specific ethnic or racial groups, with cases reported worldwide (including cases in North America, South America, Europe, Asia and Australasia). While more than 400 cases have been described, the prevalence and incidence of the disease still remains unknown.
Презентация
Норри ауруының ең айқын белгілері бастапқыда көздерде байқалады. Бастапқы сипаттамалар әдетте туған кезде немесе ерте нәрестелік шақта анықталады, ата-аналар көбінесе баланың көзінің қалыптан тыс екенін немесе баланың жарыққа реакция жасамағанын байқайды. Алғашқы көзге көрінетін белгі – лейкокория, линзаның артындағы ұйымсыз тіндердің массасынан туындаған ақшыл-сарғылт рефлекс. Бұл материал, мүмкін, бұрыннан жұлынып қалған торлық қабықты қамтуы мүмкін, сондықтан ол ісік ретінде қабылданып, псевдоглиома деп аталады. Ерте есту қабілетінің төмендеуі сенсорлық-нервтік, жеңіл және асимметриялық болады. Осыған байланысты, Норри ауруымен ауыратын кейбір науқастарда ұйқы бұзылыстары да анықталған. Перифериялық тамырлар ауруы (ПТА) да Норри ауруымен байланысты. 56 науқасқа жүргізілген зерттеуде 21 науқас (38%) ПТА (оның ішінде варикоздық тамырлар, перифериялық веноздық стаздық жаралар және эректильді дисфункция) бар екенін хабарлады.
Генетика
Норри ауруы – Xp11.4 (GeneID: 4693) орналасқан NDP генінің мутацияларынан туындайтын сирек кездесетін генетикалық ауру. Ол X хромосомасына байланысты рецессивті түрде беріледі. Бұл, көбінесе тек еркектер ғана зардап шегеді дегенді білдіреді. Ауруға шалдыккан еркектердің ұлдары мутацияны мұраға алмайды, ал барлық қыздары мутацияның генетикалық тасымалдаушылары болады. Әдетте, әйел тасымалдаушыларда ешқандай клиникалық белгілер байқалмайды, бірақ олар мутацияны өз балаларының 50%-ына бере алады. Мутацияланган генді мұраға алған қыздар да аналары сияқты симптомсыз тасымалдаушылар болады, бірақ олардың ұлдарының 50%-ында клиникалық белгілер пайда болады. Әйелдерде клиникалық белгілердің пайда болуы өте сирек. Дегенмен, кейбір сирек жағдайларда әйелдерде Норри ауруымен байланысты белгілер, мысалы, торлы қабықтың аномалиялары және жеңіл есту қабілетінің төмендеуі байқалған. Норрин сонымен қатар торлы қабық жасушаларының мамандануында және ішкі құлақ пен торлы қабық тіндеріне қан ағынының қалыптасуында маңызды рөл атқарады. NDP генінің мутациясы норриннің торлы қабық жасушаларын олардың ерекше сезімдік функцияларына сәйкес мамандануына кедеріс келтіреді.
Диагностика
Норри ауруы және басқа да NDP-мен байланысты аурулар клиникалық көріністер мен молекулалық генетикалық тестілеудің үйлесімі арқылы диагностикаланады. Молекулалық генетикалық тестілеу ауруды тудыратын мутацияларды шағымданған еркектердің шамамен 95%-ында анықтайды. Норри ауруының тарихы бар отбасылар үшін генетикалық кеңес беру және жатыр ішіндегі Норри ауруының диагностикасы қарастырылуы мүмкін. Жатыр ішіндегі диагностикаға амниоцентез арқылы генетикалық тестілеу және ұрықтың көзін тексеру үшін ультрадыбыстық зерттеу кіреді. Кейбір жағдайларда, диагноз өмірдің бірінші күнінде анестезия астында офтальмологиялық тексеру арқылы расталған.
Менеджмент
Норри ауруы бар науқастарды емдеудің ең көп таралған бағыттары – көз, есту және мінез-құлықты басқару. Көзді (көз) басқару кезінде науқастардың көпшілігінде туған кезде немесе диагноз қойылғанда толық торлы қабықшаның ажырауы байқалады, сондықтан хирургиялық араласу көбінесе ұсынылмайды. Дегенмен, торлы қабықша толық ажырамаған жағдайларда ерте хирургиялық немесе лазерлік терапияның тиімділігін көрсететін деректер бар. Сонымен қатар, операция көз ішіндегі қысымның артуын емдеу үшін қолданылуы мүмкін, ал сирек жағдайларда көзді энуклеациялау (алып тастау) – аурудың тудырған қысымын бақылау үшін қарастырылады. Дуалды сенсорлық клиникалардың артықшылықтарына Норри ауруын емдеуге қатысатын әртүрлі денсаулық сақтау мамандарының (ДМС) (мысалы, офтальмологтар және аудиологтар) арасындағы байланыстың жақсаруы, сондай-ақ сенсорлық бұзылыстары бар адамдармен жұмыс істеу және қарым-қатынас жасаудың ең жақсы тәжірибелерін қызметкерлерге үйретудің тұрақтылығын қамтамасыз ету жатады. Норри ауруы бар адамдар байланыс қиындықтарына байланысты жиі қоғамнан оқшауланған сезімге толы болады. Есту қабілетінің төмендеуімен қатар, психологиялық ауыртпалықтың артуы да байқалады. Мысалы, Норри ауруы бар бірқатар науқастарда есту қабілетінің төмендеуімен байланысты уақытша депрессия белгілері анықталған. UCL GOSICH тобы аурудың есту қабілетінің төмендеу аспектісіне және оны гендік терапия арқылы емдеу мүмкіндігіне ерекше назар аударуда.
Тарих
1961 жылы Метте Варбург есімді даниялық офтальмолог жеті ұрпақ бойы тұқым қуалайтын дегенеративті аурудың жеті жағдайын көрсеткен даниялық отбасы туралы хабарлады. Отбасының алғашқы мүшесі 12 айлық бала болды, оның толыққанды зерттеуі жүргізілді. Бала үш айлық кезінде тексерілгенде, линзасы мөлдір емес және көздің қабықтары нашарлаған дегеннен басқа, қалыпты екені байқалды. Оның линзасының артындағы аймақ өсіп келе жатқан сары массамен толған. Бес айдан кейін, ретинобластома – желі қабығындағы қатерлі ісік деген күдікпен оның сол көзі алынып тасталды. Гистологиялық зерттеулер артқы камерада геморрагиялық некроздық массаны көрсетті, ол дифференциацияланбаған (жетілмеген, дамымаған) глиальды тіндермен қоршалған. Диагноз: желі қабығының псевдотуморы, желі қабығының, кірпікшелік және ирис пигменттік эпителийінің гиперплазиясы, желі қабығының ішкі қабатының гипоплазиясы және некрозы, катаракта және фтизис бульби. Дәрігер ісік күдіктенген, бірақ бұл көздің ішкі құрылымдарының қалыптан ауытқуына әкелген даму ақаулығы екені анықталды. Көздің жұмыс істемеуіне байланысты жасушалар өле бастады (некроз), ал көз шарларының дисфункциясынан (фтизис бульби) қысқаруы басталды. Бұл даниялық отбасында осы жағдайлардағы жеті адамның бесеуі кейінірек өмірінде саңырау болып қалды. Сонымен қатар, жеті адамның төртеуінің зиялы деңгейі төмен екені анықталды. Варбург түрлі медициналық санаттар бойынша әдебиеттерді зерттегеннен кейін, осы аурудың салдарынан туындаған деп санайтын 48 ұқсас жағдайды тапты. NDP гені бұрын «Норри ауруы (псевдоглиома)» гені деп аталған, және ол әлі күнге дейін NDP туралы айтқанда кеңінен қолданылады. Дегенмен, қазіргі уақытта NDP үшін бекітілген атауы – «Норрин цистин торабының өсу факторы».
Мәдениет
Норри ауруына шалдыққан адамдар үшін екі науқастар ұйымы бар. Норри ауруы қауымдастығы (NDA) 1994 жылы құрылған, АҚШ-та тіркелген коммерциялық емес ұйым. Оның мақсаты – Норри ауруымен өмір сүретін адамдарға және олардың отбасыларына ақпарат пен қолдау көрсету. NDA АҚШ-тың Бостон қаласында үш жыл сайын Норри ауруына арналған конференция өткізеді. Норри ауруы қоры (NDF) 2016 жылы Ұлыбританияда құрылған қайырымдылық қоры. NDF-тің басты мақсаты – отбасыларға қолдау көрсету және Норри ауруын зерттеудегі жаңалықтарды қолдау. Олар жылына екі рет отбасылық күндер ұйымдастырады, онда Норри ауруымен күресіп жатқан отбасылар тәжірибе алмасып, бір-бірімен танысып, қарым-қатынас орнатып, қолдау желісін құрады. Екі ұйымның да веб-сайттарында науқастар мен олардың туыстары үшін ауру туралы пайдалы ақпараттар бар.