Кіріспе

Island Farm әскери тұтқын лагері, сондай-ақ Camp 198 деп аталады, Оңтүстік Уэльстегі Бридженд қаласының шетінде орналасқан. Онда негізінен неміс тұтқындары бар, көптеген Остік державаларының әскери тұтқындары ұсталды және ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияда неміс әскери тұтқындары жасаған ең ірі қашқындар әрекетінің куәсі болды. Соғыстың соңында ол XI арнайы лагерь деп қайта аталды және Нюрнберг процесіне экстрадициялануды күткен көптеген жоғары ранкті SS офицерлерін ұстау үшін пайдаланылды.

Лагердің алғашқы тарихы

Арал фермасы лагері бастапқыда Бриджендтегі оқ-дәрі зауытында жұмыс істейтін әйелдер үшін жатақ ретінде салынған, бірақ жатақтағы жағдай соншалықты қиын болғандықтан, әйелдер үйлерінен күн сайын 30 миль (48 км) дейін жол жүруге дайын болды. Лагерь 1943 жылға дейін бос тұрды, содан кейін ол Францияға одақтастардың басып кіруіне қатысқан американдық әскерлерді орналастыру үшін пайдаланылды. Басып кіруден кейін билік Еуропадан тұтқындалған көптеген әскери тұтқындарға лайықты жағдай табуы керек болды. Ашық далалармен қоршалған Арал фермасындағы жиналмалы бетондық құрылыстар идеалды деп есептелді, бірақ казармаларды қайта жабдықтау және тікенді сыммен қоршау керек болды. Бұл жұмыс тұтқындардың алғашқы тобы келгенге дейін аяқталмады, сондықтан тұтқындар осы жұмысты аяқтауға кірісті. Арал фермасы 198-ші лагерь деп белгіленді және шамамен 2000 тұтқынды қабылдауға тиіс болды. Алғашқы тұтқындар итальяндық және неміс әскерлерінің қосылған тобы болды, бірақ Соғыс министрлігі лагерь қатардағы әскерлерге тым жайлы екенін және неміс офицерлерін сонда ұстау керек деп шешті. Тұтқын офицерлердің алғашқы тобы 1944 жылдың қараша айында келді.

"Германияның ұлы қашып кетуі"

Арал фермасына келгеннен кейін көп ұзамай тұтқындар қашып құтылу үшін лагерьде екі туннель қазып, қашып құтылуға кірісті. Бірінші туннель 1945 жылдың қаңтарында табылды, бірақ екіншісі жасырын қалды. 1945 жылдың 10 наурызында 70 тұтқын Тоғызыншы үйден (қазіргі жалғыз сақталған үй) қазылған туннель арқылы қашып кетті. Туннельдің ұзындығы шамамен 9 метр болатын. Тұтқындар қолданған кейбір тәсілдер тапқырлықпен жасалған және одақтас әскери тұтқындар туралы "Ұлы қашу" (соғыстан кейінгі) соғыс фильміндегідей болды. Лагерь қатты сазды топырақта салынғандықтан, туннельдерді қазу қиынға соқты. Қазба жұмыстарына банкалар, ет консервілері және тіпті асханадан алынған пышақтар қолданылды. Топырақ туннельден шығарылып, импровизацияланған жәшіктерге салынып, содан кейін қаптарға құйылды. Бастапқыда тұтқындар топырақты қалталарында алып, ұзын секіру орнына немесе бақша учаскелеріне тасыды. Басқалары сазды шарларға илеп, бір үйдің бос бөлмесінде салған жалған қабырғадағы тесіктен төңкеріп тастады. Туннельдің төбесін қолдау үшін асханадан қайың ағашынан жасалған орындықтар ұрланды, ал ағаш қоры таусылғанда төсек аяқтары кесілді. Конденсацияланған сүттен жасалған банкалардан желдеткіш құбыры жасалды, ауа қолмен айналдырылатын желдеткіш арқылы соққыға түсірілді. Туннельде тіпті электр шамдары да болды, олар тікелей электр желісінен қосылған. Шумды жасыру үшін тұтқындар бірге ән салды. Қашып шыққандар топтарға бөлінді, әр топқа карта, қолдан жасалған компас және азық-түлік берілді. Топтың әр мүшесі лагерьде жасалған жеке куәлігін де алып жүрді. Бұл дайындықтар зор ұйымдастыруды қажет етті, бірақ кімнің қашуды ұйымдастырғаны белгісіз. Қауіпсіздік мақсатында әрбір қашқыштың кім екенін оның кішігірім тобындағылар ғана білді. Бұл құпиялылық оларды сатқындықтан қорғады және қашудың толық көлемін анықтауға жол бермеді. 10 наурыз күні сағат 22:00 шамасында тұтқындар әрекетке көшті. Бірнешеу жергілікті дәрігердің көлігін ұрлап, кем дегенде 193 км қашықтықтағы Бирмингемге дейін жетті, ал тағы бір топ Саутгемптон портына жетті. Тұтқындар Уэльс және оның айналасындағы аймақтың, негізінен темір жолдар мен маңызды жолдардың қарапайым, бірақ дәл суреттерін білді. "Германияның Ұлы қашып кетуі" кітабында Питер Филлипс 84 тұтқынның шынымен қашып шыққанын, Stalag Luft III-тен қашып шыққан 76 одақтас әскери тұтқындарынан көп екенін айтады; осы оқиға "Ұлы қашу" фильміне шабыт берген. Көп ұзамай 14 адам ұсталды, бұл ресми органдарға үгіт мақсатында тек 70 адам қашып шыққанын жариялауға мүмкіндік берді. Барлық қашып шыққандар ақырында қайта ұсталды, бірақ Филлипс бұл да даулы екенін айтады, ол Кентте көрілген үш қашқышты ешқашан ұстамағанын мәлімдейді.

Қашып кеткеннен кейін

Қашудан үш апта өткен соң, 1945 жылдың 31 наурызында билік 1600 офицерді бірден Арал фермасы лагерінен көшірді. Лагерь сол кезде 11-ші арнайы лагерь деп аталды және француз әскерлерінде тұтқындалған, көптеген жоғары лауазымды неміс офицерлерін қабылдауға дайын болды, олар Нюрнбергте сотталуды күтіп отырды. Барлығы 160 офицер генерал, адмирал немесе фельдмаршал шеніне ие болды, оның ішінде Гитлердің ең жақын кеңесшілері де болды: 1940 жылы Францияға қарсы науқанда неміс әскерлерінің бас қолбасшысы, фельдмаршал Герд фон Рундштедт (өзінің мәртебесіне байланысты, фон Рундштедт лагерьде белгілі бір жеңілдіктерге ие болды, оның ішінде жеке пәтер, ол отыру бөлмесі мен жатын бөлмесінен тұрды). Гитлердің батыстағы сәтті жорығының операциялық жоспарларын жасаған және шығыс майданда Қырым мен Севастопольді жаулап алған 11-ші армияға қолбасшылық еткен фельдмаршал Эрих фон Манштейн. 1938 жылы Гитлер тарапынан Германия армиясының бас қолбасшысы етіп тағайындалған, Польшаға, Нидерландыға, Бельгияға, Францияға, Югославияға, Грекияға және Кеңес Одағына шабуылдарды жоспарлау және орындау ісінде маңызды рөл атқарған фельдмаршал Вальтер фон Браухич. Париж шайқасына қатысқан және 1942 жылдан 1944 жылға дейін А армия тобының басшысы болған фельдмаршал Пол Людвиг Эвальд фон Клейст. 1943-1945 жылдары Италиядағы 10-шы неміс армиясының Жоғарғы Бас қолбасшысы, немістер Оңтүстік-Батыс майдан деп атаған генерал-оберст Генрих фон Вьеттингофф. Еуропа театрларындағы соңғы шайқаста Берлинді үш Қызыл Армиядан қорғаған Висла армия тобының қолбасшысы генерал-оберст Готтард Генричи. Соғыстың соңына дейін Дюнкерк бекінісінде тұрған гарнизонымен вице-адмирал Фридрих Фризиус. Арал фермасы лагері 1948 жылы жабылып, соңғы тұтқындар Германияға қайтарылды. 2016 жылы қашу туннелін табу мақсатында археологиялық зерттеулер жүргізілді, оның ішінде лидар және геофизикалық әдістерді қолдана отырып, жер бетін зерттеу жүргізілді. Зерттеулер нәтижесінде туннельдің жақсы жағдайда екені анықталды, оның ішінде ағаш тіреулер сақталған күйде.