Кіріспе
Сәбидің туылғандағы салмағы 2,499 г (5 фунт 8.1 унция) немесе одан кем
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы төмен салмақты тууды (LBW) жүктілік мерзіміне қарамастан, сәбидің туылғандағы салмағы 2,499 г немесе одан кем деп анықтайды. Төмен салмақты туған нәрестелерге қосымша денсаулық тәуекелдері туындайды, олар қатаң бақылауды қажет етеді, көбінесе жаңа туған балаларға арналған қарқынды күтім бөлімшесінде (NICU). Олар сонымен қатар, уақыт өте келе бақылауды талап ететін ұзақ мерзімді денсаулық проблемаларына шалдығу қаупі де жоғары.
Себептер
Төмен салмақты туу себептері мерзімінен бұрын туу (яғни, туғанда жүктілік мерзімінің аз болуы, көбінесе 37 аптадан ерте деп есептеледі) немесе нәресте жүктілік мерзіміне сәйкес келмейтіндей кішкентай болуы (яғни, жатырдағы өсу қарқынының баяу болуы), немесе осы екі фактордың қатар келуі болуы мүмкін. Жалпы, ананың денсаулығына байланысты төмен салмақты тууға әкелетін қауіп факторлары: жас жаста болу, көп балалы жүктілік, бұрын төмен салмақты туған балалар болуы, нашар тамақтану, жүрек аурулары немесе гипертония, емделмеген целиакия ауруы, есірткіге тәуелділік, алкогольді шамадан тыс қолдану және жеткіліксіз жүктілік кезеңіндегі күтім. Сонымен қатар, босану алдындағы су бұрқырауы да себеп болуы мүмкін. Қоршаған ортаның қауіп факторларына темекі шегу, қорғасынға ұшырау және ауаның басқа да түрлерінің ластануы жатады.
Мерзімінен бұрын туылған
Ерте туу механизмі әртүрлі және толыққанды түсініксіз. Ол келесі процестердің біріне немесе бірнешеуіне байланысты болуы мүмкін: ұрықтың мерзімінен бұрын эндокриндік белсенділігі, жатыр ішіндегі қабыну, жатырдың тым көп созылуы және эндометрийлік қан кету. Ерте туудың маңызды тәуекел факторы – бұрынғы ерте туу тарихы. Дегенмен, ерте тууды анықтау және алдын алу үшін сенімді протокол жоқ.
Жүктілік жасына қарағанда кішкентай
Жүктілік мерзіміне қарай кішкентай болып туған нәрестелер патологиялық процестерсіз конституциялық түрде кішкентай болуы мүмкін. Ал басқалары түрлі патологиялық себептерге байланысты жатыр ішіндегі өсудің шектелуінен (ЖІӨШ) зардап шегуі мүмкін. Хромосомалық аномалиялары немесе басқа туа біткен кемістіктері бар сәбилерде ЖІӨШ олардың синдромының бір бөлігі ретінде көрініс беруі мүмкін. Плацентамен байланысты мәселелер оның ұрыққа жеткілікті мөлшерде оттегі мен қоректік заттарды жеткізуіне кедергі келтіріп, өсудің шектелуіне әкелуі мүмкін. Жүктілік кезінде ұрыққа әсер ететін қызылша, цитомегаловирус, токсоплазмоз және сифилис сияқты инфекциялар да нәрестенің салмағына әсер етуі мүмкін.
Қоршаған орта факторлары
Ананың темекі шегуі нәрестеде төмен салмақпен туу қаупін екі есеге арттырады. Жақында ананың пассивті темекі тартуының туған кездегі салмаққа әсері зерттелді және төмен салмақпен туу қаупін 16%-ға арттыратыны анықталды.
Ауаның ластануы
Дамушы елдерде қатты отынның жану өнімдері адамдардың денсаулығына көптеген зиянды әсерлер тигізуі мүмкін. Дамушы елдердегі жүкті әйелдердің көпшілігі, мұнда төмен салмақты туу көрсеткіші жоғары, үй ішіндегі ауаның ластануына күшті әсер етеді, сондықтан тәуекелдің артуы төмен салмақты туудың 21% құрайтын халыққа тиетін тәуекелге әкеледі. Айналадағы ауаның ластану құрамындағы ұсақ бөлшектер төмен салмақта туу қаупінің артуымен байланысты. Ұсақ бөлшектер өте кішкентай болғандықтан, тіпті көзге көрінбейтін деңгейде де тыныс алуға болады және ұрыққа зиян келтіруі мүмкін. Ұсақ бөлшектерге ұшырау қабынуға, тотығу стресіне, эндокриндік жүйенің бұзылуына және плацентаға оттегі тасымалдаудың нашарлауына әкелуі мүмкін, бұл төмен салмақта туу қаупін арттыратын механизмдердің барлығы. Ұсақ бөлшектерге ұшырауды азайту үшін жүкті әйелдер АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің ауа сапасы индексін қадағалап, сыртқы белсенділікті нашар сапалы күндері азайту, қозғалысы көп жолдардан/қосылыстардан аулақ болу және/немесе жеке қорғаныш құралдарын (мысалы, өнеркәсіптік бет маскасын) кию сияқты жеке сақтық шараларын қолдануы мүмкін. Үй ішіндегі ұсақ бөлшектерге ұшырауды жеткілікті желдету арқылы, сондай-ақ таза жылыту және пісіру әдістерін қолдану арқылы да азайтуға болады. Көміртек моноксидіне (CO) ананың ұшырауы мен төмен салмақта туу арасындағы байланыс туралы хабарламалар бар, онда қоршаған ортадағы CO деңгейінің артуы жүктілік кезінде ананың күніне бір қапшам темекі шегуімен тең әсер етеді. Шығыс Еуропа мен Солтүстік Америкада ананың CO эмиссиясына ұшырауы репродуктивті зиянды әсерлермен (мысалы, төмен салмақта туу қаупі) байланысты екені анықталды. Сынап – ұрықтың өсуі мен денсаулығына зиян келтіретін белгілі бір уытты ауыр металл және жүктілік кезінде (ірі майлы балықты тұтыну арқылы) сынапқа ұшырау ұрпақта төмен салмақта туу қаупінің жоғарылауымен байланысты болуы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер бар.
Басқа да тәуекелдер
Жүкті әйелдердің қандағы қорғасын деңгейінің жоғарылауы, тіпті АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының 10 мкг/дл "алаңдатарлық деңгейінен" төмен болса да, түсік түсіруге, мерзімінен бұрын тууға және төмен салмақты нәресте тууына себеп болуы мүмкін. Жүкті әйелдердің ұшақ шуына ұшырауы, ұрықтың дамуына кері әсер ете отырып, төмен салмақты туумен байланысты екені анықталды. Жапонияда төмен салмақты нәрестелердің таралуы 2011 жылдың наурыз айындағы Фукусима апаттарынан туындаған радиациялық дозалармен байланысты.
Периодонтальды денсаулық
Төмен салмақты туу, мерзімінен бұрын туу және преэклампсия аналық пародонталдық аурумен байланысты, бірақ байқалған байланыстардың күші тұрақсыз және зерттелген халыққа, пародонталдық бағалау әдістеріне және қолданылған пародонталдық ауру жіктемесіне қарай өзгереді. Пародонталдық ауруды емдеу арқылы төмен салмақты туу қаупін азайтуға болады. Бұл емдеу жүктілік кезінде қауіпсіз және қабыну деңгейін төмендетеді, соның салдарынан мерзімінен бұрын туу және төмен салмақты туу қаупі азаяды.
Температураны реттеу
Төмен салмақты нәрестелерде қоңыр май қорының азаюына байланысты гипотермияға ұшырау қаупі жоғары. Пластикалық орамалар, жылыту төсектері және терімен теріге жанасу туғаннан кейін дереу гипотермия қаупін азайтады. Осы шаралардың бірі немесе бірнешесі қолданылуы мүмкін, бірақ олардың үйлесімі гипертермия қаупін тудырады. ЖІБ-дегі жылы инкубаторлар төмен салмақты нәрестелердің дене температурасын қалыпқа келтіруге көмектеседі.
Сұйықтық және электролит тепе-теңдігі
Сусыздануды, дене сұйықтықтарының артық жүктелуін және электролиттердің тепе-теңдігін алдын алу үшін көлемдік жағдайды жиі клиникалық бақылау және сарысудағы электролиттерді тексеру (күнде үш ретке дейін) қажет. Өте төмен салмақты (VLBW) нәрестелердің дене бетінің салмаққа қатынасы жоғары болғандықтан, сезімтал сұйықтық жоғалту және сусыздану қаупі артады. Ылғалдандырылған инкубаторлар және тері жұмсартқыштары VLBW нәрестелерде сезімтал сұйықтық жоғалтуды азайтуға көмектеседі. Донорлық адам сүті де, анадан алынған сүт те осы пайдаға ие. Адам сүтінің бір кемшілігі – оның калориялық мазмұнының дәлдігі төмен. Адам сүтіндегі майдың мөлшері әйелдер арасында кең ауқымда өзгереді, сондықтан адам сүтінің энергиялық мазмұнын формула сияқты нақты анықтау мүмкін емес. Өте төмен салмақты (ELBW) нәрестелерге тәулігіне 4 г/кг ақуыз қажет болуы мүмкін.
Перинаталды нәтижелер
Төмен салмақты туу (ТСТ) ұрық және перинаталды өлім-жітіммен, ауру-сырқаумен, өсудің тежелуімен және танымдық дамумен, сондай-ақ өмірдің кейінгі кезеңдеріндегі созылмалы аурулармен тығыз байланысты. Халық деңгейінде ТСТ-мен туған нәрестелердің үлесі – ұзақ мерзімді аналық тамақтанудың нашарлауы, денсаулықтың нашарлауы, қиын жұмыс және жүктілік кезінде нашар медициналық көмек сияқты көп қырлы қоғамдық денсаулық проблемасының көрсеткіші. Жеке жағдайда ТСТ жаңа туған нәрестелердің денсаулығы мен тірі қалуының маңызды көрсеткіші болып табылады және нәрестелер мен балалық шақтағы өлім-жітім қаупінің жоғарылауымен байланысты. Дамып келе жатқан елдердегі нәресте өлімінің 60-80 пайызы төмен салмақты тууға байланысты. Төмен салмақты туған нәрестелердің өлімі көбінесе басқа медициналық асқынулардың салдарынан туындайды, мысалы, мерзімінен бұрын туу, PPROM, ананың нашар тамақтану жағдайы, жүктілікке дейінгі күтімнің болмауы, жүктілік кезінде ананың аурулары және нашар санитарлық жағдай.
Ұзақ мерзімді нәтижелер
Жаңа туған нәрестелердегі гипонатриемия мидың дамуымен байланысты жағдайлармен, мысалы, спастикалық церебральды паралич және сенсориневральды есту қабілетінің жоғалтуымен байланысты. Гипонатриемияның шапшаң түзетілуі (сағатына 0,4 мЭкв/л-ден жылдам) перинатальды кезеңде де ми дамуына кері әсер етеді. Бұған қоса, төмен салмақпен туған балалардың өмірінің кейінгі жылдарында жүрек-қан тамырлары ауруларымен байланысы бар, әсіресе балалық шақта салмақтың күрт өсуі болған жағдайларда. Төмен салмақпен туу шизоидтық жекелік бұзылысымен байланысты.
Эпидемиология
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) 2014 жылғы мәліметтер бойынша, әлем бойынша төмен салмақты туудың көрсеткіші 15% деп есептеледі, бірақ ол аймақтар бойынша өзгереді: Сахарадан оңтүстік Африкада – 13%, Оңтүстік Азияда – 28%, Шығыс Азия және Тынық мұхиты аймағында – 6%, Латын Америкасы мен Кариб бассейнінде – 9%. Біріккен Ұлттар Ұйымы белгілеген ең кем дамыған елдерде төмен салмақты туудың жиынтық көрсеткіші 13% құрайды. Бұл көрсеткіш 2011 жылы Денсаулық сақтау саласындағы зерттеулер мен сапа жөніндегі агенттік (AHRQ) бағалауынша, 6,1% болған еді, яғни артқан. CDC 2018 жылы өте төмен салмақты туудың көрсеткіші 1,38% құрады, бұл 2011 жылғы AHRQ бағалауымен салыстырғанда ұқсас.