Кіріспе

АҚШ-тың федералды заңы

Діни жер пайдалану және институционалды адамдар туралы заң (RLUIPA), (кодификацияланған және т.б.) – бұл тұтқындардың өздері қалағандай құдайға сыйынбауға кедергі келтіруге тыйым салатын және шіркеулер мен басқа да діни мекемелерге олардың меншігін пайдаланудағы жергілікті заңдардың шектеулерінен қашуға мүмкіндік беретін АҚШ-тың федералды заңы. Заң сондай-ақ "діни амал" терминін "діни сенім жүйесімен байланысты болсын болмасын, немесе оның негізгі бөлігі болсын болмасын, кез келген діни амал" деп анықтайды. RLUIPA 2000 жылы АҚШ Конгресі 1993 жылғы Діни еркіндікті қалпына келтіру туралы заңның (RFRA) мәселелерін шешу үшін қабылдады. Бұл заң Өкілдер палатасы мен Сенатта да дауыс беру арқылы бірауыздан қабылданды, яғни оның қабылдануына ешқандай қарсылық білдірілмеді, сондықтан жазбаша дауыс беру қажет болмады. 2869 нөміріндегі заң жобасын АҚШ-тың 42-ші президенті Билл Клинтон 2000 жылдың 22 қыркүйегінде қол қойып заңға айналдырды.

Бұрынғы заң

1997 жылы АҚШ Жоғарғы Соты штаттық және жергілікті үкіметтерге қатысты RFRA-ны конституциялық емес деп шешті, «Боерн қаласы Флоресқа қарсы» ісінде, 521 U. S. 507. RFRA-дан өзгеше, өмірдің барлық салаларында діни талаптарды қарастырған RLUIPA тек тұтқындар және жерді пайдалану мәселелеріне ғана қатысты. «Жұмыспен қамту бөлімі. Адам ресурстары департаменті Смитке қарсы» ісінде, 494 U.S. 872, 883–85 (1990), Жоғарғы Сот діни амалдарға қатысты маңызды шектеулерге қатысты өте қатаң тексеру жүргізілуі керек деп шешті, егер заң «аталған әрекеттің себептерін жеке үкіметтік бағалауға мүмкіндік берсе». Бұл жалпыға қолданылатын денсаулық сақтау және әлеуметтік әл-ауқат ережелеріне қатысты дін бостандығына ерекшеліктер жасауға рұқсат бермейтін іс еді, және Смит бұл істі ұтырғанын (іс сотқа талапкердің діни рәсімде заңсыз есірткі қолданғандығы үшін жұмыссыздық жәрдемақысынан бас тарту туралы) есте ұстаған жөн. 1937 жылы «Батыс жағалауындағы қонақүй Парришқа қарсы» ісінде белгіленген тексеру тәртібіне сәйкес, Сот заң жалпыға бірдей қолданылмаса, нақты жағдайларға қарамастан, үкімет саясаты заңды мемлекеттік мүддеге орынды түрде байланысты болса, тіпті бұл заң діни амалдарға елеулі кедергі келтірсе де, әрекет ете алады деп шешті.

Тұтқындар

2005 жылы Cutter v. Wilkinson, 544 U.S. 709 (2005) ісі бойынша Огайо штатындағы бес тұтқын – оның ішінде виккан, сатанист және нәсілшіл, христиан дінін ұстанатын секта мүшесі – өздерінің діни амалдарына заңның қорғауын қолдануға тырысты. АҚШ-тың Алтыншы апелляциялық округінің соты RLUIPA заңының діни сенімді тұтқындарға, дінге жатпайтын түрмедегілерге берілмейтін артықшылықтар беру арқылы, Конституцияның дін бостандығы туралы ережесін бұзғанын мәлімдеді. АҚШ Жоғарғы Соты бұған келіспеді және RLUIPA заңының дінге қатысты рұқсат етілген жағдай екенін бір ауыздан шешті, себебі үкімет өзі тұтқындардың діни құқықтарын қамау арқылы өте ауыр шектеуге ұшыратқан. Сот судьясы Томас өз келісімін білдіріп, штаттар RLUIPA заңының шектеулерінен мемлекеттік түрмелерге федералдық қаржыны беруден бас тарту арқылы қашып құтыла алатынын атап өтті. Cutter v. Wilkinson ісі тек RLUIPA заңының тұтқындарға қатысты бөлігін қамтиды. Сот бұл ережені жерді пайдалану мәселелеріне қолданудан бас тартты. 2008 жылы АҚШ-тың Азаматтық құқықтар жөніндегі комиссиясы "Түрмеде дін бостандығын сақтау" деген тақырыпта баяндама жариялады. 2011 жылдың 15 наурызында үш судьядан тұратын алқаның 2010 жылғы мамырдағы шешімін күштен шығарып, Тоғызыншы апелляциялық округінің соты 11 судьядан тұратын кеңейтілген алқа отырысында Ориндж округінің сотының ғимаратының діни жерді пайдалану және институционалдық тұлғалар туралы заңға сәйкес "мекеме" болып табылатынын анықтады. Осыған байланысты, бейтаныс ер адамдардың алдында бас киімін шешуге мәжбүр болған мұсылман әйелі заңның қорғауына құқылы. Бұл іс – Khatib v. County of Orange, 08-56423. Сот процесі әйелге бас киімін шешуді талап еткен сот орындаушыларының әрекетінен басталды. Ол уақытша түрмеге қамалып, округ сотының судьясы оның шартты жазасын күштен шығару туралы шешім қабылдады (содан кейін судья жазаны күштен шығармағандықтан сол күні босатылды). Аудандық сот істі қараудан бас тартты, ал үш судьядан тұратын апелляциялық алқа бұл шешімді қолдады. Қазіргі таңда іс қайта қаралып, одан әрі тергеу үшін алғашқы сотқа қайтарылды. Заң бойынша, уақытша ұстау орны (мысалы, сот ғимаратының түрмесі) алғаш рет "мекеме" деп танылды. 2000 жылы Конгресс қабылдаған заңға сәйкес, егер билік өкілдері шектеулердің қажеттілігін дәлелдей алмаса, үкімет тұтқындардың діни амалдарына "қатты кедергі келтіруге" құқылы емес. Обама әкімшілігі Хатибтің талабын қолдап, заңның сот ғимаратындағы ұстау орындарына да қатысты екенін мәлімдеді. 2022 жылы АҚШ-тың жетінші апелляциялық округінің бас судьясы Дайан С. Сайкс Грин-Бэй түзеу мекемесіндегі мұсылман тұтқынының құқықтары трансгендер күзетшінің жалаңаш іздеуі кезінде заңсыз бұзылғанын шешті.

Аймақтарды бөлу және жерді пайдалану

Діни жер пайдалану дауларында RLUIPA-ның жалпы ережесі ең көп сілтеме жасалатын және күдік тудыратын бөлімі болып табылады. Ол былай деп белгілейді:

42 U.S.C. § 2000cc(a). Осындай даулар кезінде "жер пайдалану регламенті" терминінің дұрыс түсіндірілуі дерлік әрқашан дау тудырады. Заң "жер пайдалану регламенті" терминін "жерді пайдалану немесе салу құқығын шектеуші немесе тоқтатушы аймақтау немесе ескерткіштер туралы заң, немесе мұндай заңның қолданылуы, егер талапкердің реттелген жерге меншік құқығы, жалға алу құқығы, жеңілдік құқығы, сервитут немесе басқа да мүлік мүддесі болса немесе мұндай мүддеге ие болуға шарт немесе опцион болса" деп анықтайды. 42 U.S.C. § 2000cc 5(5).

RLUIPA және жоспарлау талқылауы

RLUIPA заңын қабылдау (жергілікті) жоспарлау органдарының дін бостандығын бұзды деген айыппен сотқа берілуіне әкеп соқты. Сөйтіп, RLUIPA кәсіби жоспарлау қауымдастықтары арасында қызу пікірталас тудырды. Оның жақтастары (көбінесе Конгресте) бұл федералдық заң қала жоспарлаушылардың діни амалдарды шектеуіне кедергі келтіреді деп мәлімдесе, оның қарсыластары (көптеген жоспарлаушылар) RLUIPA, шын мәнінде, қала жоспарлау практикасына елеулі қиындықтар тудырады деп санайды. Мысалы, Америка Жоспарлау Ассоциациясы (APA) бастапқыда RLUIPA-ға (және оның алдындағы RFRA-ға) қарсы болды, бұл заңдар діни мекемелердің үстемдігін күшейтеді және жергілікті билікті қиын жағдайға түсіреді деп дәлелдеді. Алайда, 2005 жылы Жоғарғы Сот Cutter v. Wilkinson ісі бойынша RLUIPA конституциялық екенін, кем дегенде түрмелерге қатысты, шешті. Сондықтан 2000 жылдардың ортасынан бері APA жергілікті билік органдарына және жоспарлаушыларға жоспарлау саласындағы жаңа заңдық діни жағдайды тиімді басқаруға көмектесетін ресурстар ұсынып келеді.

"Еңбегейлі меншік" жер пайдалану туралы заңға сәйкес ме?

"Жер пайдалануды реттеу" терминіне қатысты сот процестері кейде соттардан RLUIPA-ның мәмілелік іс-шараларға қолданылатынын шешуді сұрайды. Әдетте, бұл мәселені қараған соттар RLUIPA-ның "аймақтық жоспарлау немесе ескерткіштерді қорғау заңы" болмағандықтан, мәмілелік іс-шараларға қолданылмайды деген шешімге келді. Керісінше, бұл соттар аймақтық жоспарлау мен мәмілелік іс-шаралардың екі мүлдем бөлек және байланыссыз ұғым екенін анықтады. Бұл қорытындыны қолдайтын басты аргумент – аймақтық жоспарлау және мәмілелік іс-шаралар екі түрлі билік көзінен туындайды. Аймақтық жоспарлау билігі мемлекеттің полициялық билігінен, ал мәмілелік іс-шара билігі – АҚШ Конституциясының Бесінші түзетуінен шығады. Дегенмен, кем дегенде бір сот RLUIPA-ны мәмілелік іс бойынша қолданды, себебі мүлікті иеліктен шығару құқығы қаланың аймақтық жоспарлау схемасынан туындаған. Сот, егер мәмілелік іс-шара аймақтық жоспарлау ережесі немесе кешенді жоспармен бекітілген болса, RLUIPA шеңберіне кіретін мәмілелік іс-шараны анықтауға көбірек бейімделуі мүмкін. Бүгінгі күнге дейін RLUIPA-ның мәмілелік іс-шараға қолданылуын күмәндандырған ешқандай іс Жоғарғы Сотқа жеткен жоқ. 2003 жылғы жетінші апелляциялық округтің "Сент-Джонс Біріккен Христиан шіркеуі Чикаго қаласына қарсы" ісі АҚШ Жоғарғы Сотына шағымданылды, бірақ сот шағымды қараудан бас тартты. Соттың шағымды қараудан бас тартуы – Жоғарғы Соттың жетінші апелляциялық округ сотының шешімін заңды тұрғыдан қате деп санамағанын немесе аталған істің кең конституциялық салдары болуы мүмкін екенін білдіреді. Жоғарғы Соттың жұмыс жүктемесі жоғары болғандықтан, төменгі сатыдағы соттарда қарастырылған шағымдарды қабылдаудан жиі бас тартады. Соттың істі қараудан бас тартуы, егер сот қосымша сот қарауы қажет деп шешсе, болашақта ұқсас істі қарауға кедерес келтірмейді.

Сент-Джонс Мәсіхтің Біріккен шіркеуі Чикаго қаласы

Бұл жағдайдағы дау Чикаго қаласындағы О’Хар халықаралық әуежайын кеңейту мәселесіне байланысты болды. Осы әуежайды кеңейту үшін қалаға іргелес жерді мәжбүрлі түрде сатып алу қажет болды. Мәжбүрлі түрде сатып алынатын мүліктердің арасында екі зират болды, біреуі – Сент-Джонның Біріккен Христиан шіркеуіне, ал екіншісі – Рест-Хейвен зираттар қауымдастығына тиесілі. Өзгертілген шағымдарында Сент-Джонс және Рест-Хейвен олардың зираттарын мәжбүрлі түрде сатып алу RLUIPA-ны бұзу болып табылады деп мәлімдеді. О’Хар модернизациялау жобасы қайта қаралып, Рест-Хейвен зираты енді мәжбүрлі түрде сатып алу қаупінен құтылды және бұл шіркеу сот ісінен шығарылды. Сент-Джонс шіркеуі мәжбүрлі түрде сатып алу шарасы діни сенімдерін іске асыру бостандығына елеулі кедергі келтірді деп мәлімдеді, себебі “[Олардың] діни сенімдерінің басты қағидасы – Құдай осы сүйектерді ‘Қайта тірілу күні’ қайта тірілткенше, Сент-Джонс зиратында жерленгендердің сүйектерін қозғамау керек” еді. Бұл сот RLUIPA-ның «жер пайдалану ережесі» деген анықтамасына сәйкес келе ме, жоқ па деген мәселені қарастыруға тиіс болды. Сот мәжбүрлі түрде сатып алудың «жер пайдалану ережесі» емес деген шешімге келді. Өз ұстанымын қолдау үшін Сот «Фейс Темпл шіркеуі Брайтон қаласына қарсы» ісін мысалға келтірді, онда «аймақтық бөлу және мәжбүрлі түрде сатып алу – жерді «мүлдем әртүрлі жолмен» пайдаланатын екі бөлек түсінік» екені айтылған. Сент-Джонс шіркеуі сондай-ақ, мәжбүрлі түрде сатып алуды бекіткен О’Хар модернизациялау заңы аймақтық бөлу заңы екенін және ол Акт негізінде RLUIPA-ның қорғауын талап етті. Сот бұл аргументті қабылдамады және егер Конгресс заңның мәжбүрлі түрде сатып алуды қамтуын қаласа, RLUIPA тіліне оны қосатынын айтты. Істі қарастырғаннан кейін, жетінші апелляциялық сот Сент-Джонстың алдын ала тыйым салу туралы өтінішін қабылдамады.

Cottonwood Christian Center v. Cypress Redevelopment Agency (Қыпрас қайта дамыту агенттігі)

Cottonwood Christian Center компаниясы Cypress қаласының өзінің жерін мәжбүрлеп иеленуіне қарсы алдын ала тыйым салу туралы өтініш берді. Осы мәселеге қатысты дау Cottonwood Cypress қаласында жер сатып алып, сол жер телімінде үлкен шіркеу және шіркеумен байланысты басқа да ғимараттар салуды жоспарлаған кезде туындады. Шіркеулерге тек шартты пайдалануға рұқсат (Conditional Use Permit - CUP) алған жағдайда ғана құрылысқа рұқсат берілетін аймақта шіркеу салынатын болғандықтан, Cottonwood CUP алу үшін өтініш білдірді. Cypress Cottonwood-тың өтінішін қабылдамады. Оның орнына, қала Cottonwood-тың жерін қамтитын сауда орталығын салуды жоспарлады. Кейіннен олар сауда орталығын тек Cottonwood-тың жерінде орналасқан Costco дүкеніне дейін қысқартты. Cypress жерді сатып алуды ұсынды, бірақ Cottonwood қабылдамады. Осының нәтижесінде, Cypress Лос-Аламитос жарыс жолы мен гольф алаңын қайта дамыту жобасы (LART жоспары) аталған аймақтарға бөлу туралы заңға сәйкес, мүлікті иелену үшін мәжбүрлеп иелену рәсімдерін бастады. LART жоспары Cottonwood-тың жері орналасқан аймақты қайта дамыту мақсатында мәжбүрлеп иеленуді пайдалануға рұқсат берді. Cottonwood компаниясы бұл рәсімдер LART жоспарының аймақтарға бөлу схемасынан туындағандықтан, RLUIPA-ны бұзады деп мәлімдеді. Сот Cypress-ке қатысты алдын ала тыйым салу туралы шешім шығарды. Сот бұл жағдайда RLUIPA қолданылатынын анықтады, сондықтан қатаң тексеру стандартын қолданды. Сот талдауында Cottonwood компаниясына жерді іздеуге және сатып алу туралы келіссөздер жүргізуге бес жыл уақыт кеткені анықталды. Шіркеу барлық инвестицияларын салғаннан кейін, қаланың әрекеттері шіркеулердің діни қызметін орасан зор қиындыққа түсірді, бірақ мұның үшін үкімет тарапынан нақты себеп көрсетілмеді.

Фейт Темпл шіркеуі Брайтон қаласымен

Фейт Темпл шіркеуі Брайтон қаласына өзінің меншігін мәжбүрлеп алу арқылы айыптауға тыйым салу туралы сотқа шағым түсірді. Фейт Темпл – бастапқы орналасқан жерінде қажеттіліктерін қанағаттандыра алмай қалған шіркеу. Қауымның саны артып, кеңейту қажеттілігі туғандықтан, 2004 жылдың қаңтар айында жер учаскесін сатып алу үшін келіссөздер жүргізіп, сатып алды. Қаланың 2000 жылға арналған Жоспарында осы жер учаскесін сатып алу туралы ұсыныс енгізілген болатын. Сатып алу мақсаты – жанындағы қалалық саябақты кеңейту. Шіркеу жерді сатып алғаннан кейін, 2004 жылдың көктемінде қала мәжбүрлеп алу рәсімдерін бастады. Осы істе RLUIPA-ның мәжбүрлеп алуға қатысты қолданылу мәселесі туды, себебі Фейт Темпл қаланың Жоспарындағы ұсыныс негізінен "аймақтық заң" екенін мәлімдеді. Егер ұсыныс аймақтық заң болса, онда Фейт Темпл мәжбүрлеп алудың "аймақтық заңды қолдану" екенін және RLUIPA-ны бұзу болып табылатынын дәлелдеді. Сот RLUIPA-ның осы іске қолданылуына болмайды деп шешім шығарды. Сотта аймақтық бөлу және мәжбүрлеп алу арасындағы байланыс "аймақтық заңды қолдануды құру үшін тым нашар" деп танылды. Сондықтан, қаланың пайдасына қаулы шығарылып, бұйрық беруден бас тартты.

Гонолулу қаласы мен округінің Шерманға қарсы

Бұл іс Гавайи Жоғарғы Сотына шағым түрінде келіп түсті және Гонолулу қаласы мен округінің қаулысынан туындады. Қаулы қала мен округке "[белгілі бір жалға алынған мүліктің иелігін] жалға алудан толық иелікке айналдыру ісінде" өкілеттік беру арқылы еңбектік құқық берді. Қаулымен берілген өкілеттікті пайдаланып, Гонолулу қаласы Адмирал Томас кондоминиум кешеніндегі отыз төрт жалға берілген пәтерді иелену үшін сот процесін бастады. Сот процесінің мақсаты – "қырық жеті меншік иесінің (жалдаушылардың) атынан жалға алу құқығын толық иелікке айналдыру" болды. Арыз иесі – қала, ал жауапкер – Адмирал Томас кондоминиум кешенінің толық иесі First United Methodist Church шіркеуі. First United сот процесіне қарсы шағымданып, RLUIPA бұзылғанын мәлімдеді. Cottonwood ісіне сүйене отырып, First United еңбектік құқық – "жерді пайдалануды реттеу" екенін және RLUIPA қаланың әрекетіне қарсы қорғаныс ретінде қолданылуы керек екенін айтты. First United дін тану амалдарына кедергі келтірілгенін мәлімдесе, қала First United бұны дәлелдемегенін және "шіркеудің дін тану амалдарына әсер етпегенін" жеткізді. Аудандық соттың қаланың пайдасына шығарған қаулысын бекіте отырып, Сот RLUIPA-ны қаулымен рұқсат етілген еңбектік құқық процесіне қарсы қорғаныс ретінде қолдануға болмайды деп шешті. Сот бұл шешімін Конгресс RLUIPA заңына "еңбектік құқық" терминін қоспағанын, демек Конгресс оны қосуды қаламағанын түсіндірді. Осылайша, Сот бұл жағдайда RLUIPA-ны қолданбады.

RLUIPA-ның eminent domain-ге қолданылуы туралы заңдарды шолу мақалалары

Крис Банвард, Комментарий, Ашу-ызаның көрінісі? Үкіметтің діни практикаға қатысты шектеулеріне қатысты қатаң тексеруді қалпына келтіруге Конгрестің жаңа әрекеті, 31 Cap. U. L. Rev. 279 (2003). Шелли Росс Саксер, Бірінші поправкаға сәйкес жерді пайдалануға бағытталған Eminent Domain іс-шаралары, 69 Missouri L. Rev. 653 (2004). Стивен А. Холлер, Комментарий, Қасиетті жерде: Конгрестің дискриминациялық мемлекеттік жер бөлу практикасын шектеуге жасаған әрекеттерін зерттеу, 33 Sw. U. L. Rev. 285 (2004). Аарон Кисслер, Ескертпе, Діни жерді пайдалану және он төртінші поправканың күшін атқару ережесі: FMLA RLUIPA конституциялық екендігіне қалай жол ашты, 3 Ave Maria L. Rev. 315 (2005). Г. Дэвид Матьюс, Ескертпе, Булдозердің көлеңкесі?: RLUIPA және Kelo кейінгі Eminent Domain, 81 Notre Dame L. Rev. 1653 (2006). Дэниел П. Леннингтон, "Аймақ бөлуге болмайды: RLUIPA жерді пайдалану ережелерінің кең қолданылуы және алаңдатарлық салдары", 29 Seattle U. L. Rev. 805 (2006). Мэттью Бейкер, Комментарий, RLUIPA және Eminent Domain: Діни жерді пайдалануды қорғау шегін зерттеу, 2008 BYU L. Rev. 1213 (2008). Дэниел Н. Лерман, Ескертпе, Ғибадатхананы алу: Eminent Domain және RLUIPA шектеулері, 96 Geo. L. J. 2057 (2008). Кристина Финетти, Комментарий, Діни жерді пайдалану және институционалды тұлғалар туралы заңның қолданылу аясын шектеу: Неліктен RLUIPA діни мүлікке қарсы Eminent Domain іс-шараларын реттеу үшін өзгертілмеуі керек, 38 Seton Hall L. Rev. 667 (2008).