Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тұрақтылыққа қарай бейімділік
Bias towards continuity
Синехизм (грекше συνεχής synechḗs, "үздіксіз" + ism, σύν syn, "бірге" + ἔχειν échein, "иелену", "ұстау"), C. S. Peirce ұсынған философиялық термин, кеңістік, уақыт және заң сияқты нәрселерді үздіксіз деп қарастыруға бейімділікті білдіреді:
Synechism (from Greek συνεχής synechḗs, "continuous" + ism, from σύν syn, "together" + ἔχειν échein>, "to have", "to hold"), a philosophical term proposed by C. S. Peirce to express the tendency to regard things such as space, time, and law as continuous:
Оның синехизмі философиялық ой-толғамдардың ең маңызды ерекшелігі – үздіксіздік екенін айтады. Ол барлық нәрсенің тек идеялардан тұратынын, сондай-ақ барлық нәрсенің тек материядан және сана-материя дуализмінен тұратынын жоққа шығарады. "Синехологиялық" сөзі де осы жалпы мағынада қолданылады; "синехология" – үздіксіздік немесе әмбебап себеп-салдар теориясы; "синехия" – офтальмологияда мүшелердің патологиялық бірігуі.
His synechism holds that the essential feature in philosophic speculation is continuity. It denies that all is merely ideas, likewise that all is merely matter, and mind–matter dualism. The adjective "synechological" is used in the same general sense; "synechology" is a theory of continuity or universal causation; "synechia" is a term in ophthalmology for a morbid union of parts.
Гипотезалар
Синехизм ерекше гипотеза мәселесіне бағытталған және гипотеза тек түсіндірме беретін жағдайда ғана негізделгенін айтады. Фактілерді түсінудің барлығы олардың жалпылануынан тұрады. Жалпылау – ойдың үздіксіздікке қарай жылжуы. Кейбір нәрселердің соңғы шешімді екендігі синехист үшін өз ұстанымынан бас тартпай мойындалуы мүмкін, себебі синехизм – өмір туралы теория емес, нормативтік немесе реттеуші принцип.
Synechism is specially directed to the question of hypothesis, and holds that a hypothesis is justifiable only on the ground that it provides an explanation. All understanding of facts consists in generalizing concerning them. Generalization is seen as movement by thought toward continuity. The fact that some things are ultimate may be recognized by the synechist without abandoning his standpoint, since synechism is a normative or regulative principle, not a theory of existence.
Өлместік
1887 жылы «Ғылым және өлместік» симпозиумына жасаған үлесінде Пирс өлместік бар ма, жоқ па, немесе кем дегенде «кейінгі өмір» бар ма деген сұрақ әлі шешілмегенін, бірақ ғылым осы мәселеге жарық түсіре алатынын айтқан. 1893 жылы «Синекизмнің жарығында өлместік» атты қолжазбасында Пирс өзінің синекизм доктринасын жанның өлместігі мәселесіне қолданып, оны растауға тырысқан. Пирс пікірінше, синекизм Парменидтің «Бар – бар, ал жоқ – жоқ» деген тұжырымын толығымен жоққа шығарып, оның орнына «болу – көбіне немесе азырақ, сондықтан сезілмейтіндей жоққа біте қалады» деп мәлімдейді. Пирс «ешқандай тәжірибелік сұраққа абсолютті нақтылықпен жауап беру мүмкін емес» (фаллибилизм) деген көзқарас, «объекттің толық емес және шектеулі болмысы бар» деген пікірмен байланысты екенін, сондай-ақ құбылыс пен оның негізі, түрлі адамдар және ояну мен ұйқы арасында ешқандай абсолютті айырмашылық жоқ екенін көрсетеді; жаратылыс драмасында рөл атқаратын адам, осы деңгейде жаратылыстың авторымен теңеседі. Пирс синекизміне сәйкес, денелік сана өлімнен кейін бірден тоқтамайды және адамның шағын бөлігі болып табылады, себебі әлеуметтік сана да бар: адамның руы шын мәнінде басқаларда жалғасады; және біз оны басқа нәрселермен шатастыратын рухани сана да бар, онда адам «әлемнің толықтығымен бейнеленген мәңгілік шындық» ретінде қалыптасады: бұл мәңгілік шындық «архетиптік идея ретінде ешқашан сәтсіздікке ұшырамайды және болашақ әлемде ерекше рухани бейнеге ие болады». Пирс қорытындысында синекизм дін емес, ғылыми философия екенін, бірақ дін мен ғылымды біріктіруге қабілетті екенін айтты. Шамамен 1906 жылы Пирс жоғарыда айтылған өлместіктің кейбір формаларын қайта растады, бірақ былай деп қосты: «Егер мен басқа өмірде болсам, ол сөзсіз қызықты болады; бірақ ол мен болатынымды қалай елестете алмаймын. Сонымен қатар, мен бұл туралы ештеңе білмеймін» және ақыл-ойдың жұмысының миға тәуелділігі ғылымда фактілерге сүйенген болжам еді, кері фактілер пайда болғанша, бірақ практикалық тұрғыдан тәуелділік күмәндікке орын беретін еді.
In a contribution to an 1887 symposium Science and Immortality, Peirce had said that the question stood undecided on whether there is immortality or at least "a future life", but also that science could come to shed light on the question. In an 1893 manuscript "Immortality in the Light of Synechism," Peirce applied his doctrine of synechism to the question of the soul's immortality in order to argue in the affirmative. According to Peirce, synechism flatly denies Parmenides' claim that "Being is, and non being is nothing" and declares instead that "being is a matter of more or less, so as to merge insensibly into nothing." Peirce argued that the view that "no experiential question can be answered with absolute certainty" (fallibilism) implies the view that "the object has an imperfect and qualified existence" and implies, furthermore, the view that there is no absolute distinction between a phenomenon and its substrate, and among various persons, and between waking and sleeping; one who takes on a role in creation's drama identifies to that extent with creation's author. Carnal consciousness, according to Peirce's synechism, does not cease quickly upon death, and is a small part of a person, for there is also social consciousness: one's spirit really does live on in others; and there is also spiritual consciousness, which we confuse with other things, and in which one is constituted as an eternal truth "embodied by the universe as a whole": that eternal truth "as an archetypal idea can never fail; and in the world to come is destined to a special spiritual embodiment." Peirce said in conclusion that synechism is not religion but scientific philosophy, but could come to unify religion and science. Around 1906, Peirce reaffirmed some of the above forms of immortality, but added, "If I am in another life it is sure to be most interesting; but I cannot imagine how it is going to be me. At the same time, I really don't know anything about it," and that mental action's dependence on the brain was an assumption warranted in science by facts until contrary facts come to light, but from the standpoint of practical interest the dependence remained open to some doubt.