Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фиджидегі алғашқы тайпалық соғыстар XIX ғасырдың басында
First tribal warfare of Fiji in the 19th century
XIX ғасырдың алғашқы үш тоқсаны тайпалық соғыстармен, көршілес Тонгадан жасалған шабуылдармен және шетелдік державалардың күшейе түскен араласуымен сипатталды. Осы кезеңде Серу Эпениса Какобау атты соғыс басшысының билікке келуі де орын алды. Ол 1871 жылы қазіргі Фиджидің барлық аймағын (Ротума аралынан басқа) біріктіріп, алғашқы ұлттық мемлекет құрды, бірақ 1874 жылы оны Ұлыбританияға өткізді.
The first three quarters of the 19th century were marked by tribal warfare, incursions from neighbouring Tonga, and the increasing encroachment of foreign powers. This period also saw the rise of a warlord by the name of Seru Epenisa Cakobau, who forged the first nation state covering all of modern Fiji (except the island of Rotuma) in 1871, before ceding it to the United Kingdom in 1874.
Өркениеттік соғыс және Тонгалықтардың шапқыншылығы
1820-ші жылдардың басында Левука Фиджидегі алғашқы заманауи қала ретінде Овалау аралында құрылды. Еуропалық саудагерлер мен миссионерлердің араласуы, олардың алғашқылары 1830 жылы Таитиден келді, Фиджидің жергілікті конфедерациялары арасында күшейе түсетін соғыстарға әкелді. Швециялық жалдамал әскер Чарли Савидж қару-жарақпен қамтамасыз еткен Бау аралының Вунивалу (негізінен соғыс басшысы деген мағынаны білдіретін атақ, көбінесе ең басты басшы деп аударылады) Рату Таноа Висавака, әлдеқайда үлкен Буребасага конфедерациясын жеңіп, Фиджидің батысының көп бөлігін бағындырды. Оның ізбасары Серу Эпениса Какобау 1850 және 1860 жылдары Бау билігін нығайту үшін күресті және өзін Туи Вити, яғни Фиджи патшасы деп атай бастады. Ол жергілікті басшылардың қарсылығына тап болды, олар оны теңдердің арасында бірінші деп есептеді, сондай-ақ 1848 жылы Лау архипелагындағы Лейкеба аралында бекінген Тонга ханзадасы Энеле Маафутан да қарсылық көрісті. Христиан дінін ұстанған Маафу Тонгадан Веслиан миссионерлерін әкелді, ал Фиджиде Методист шіркеуі алғашқы қадамын жасады. Батыстағы басшылардың көпшілігі Маафумен байланысы бар деп саналған Веслиан миссионерлерін өз билігіне қауіп деп қарады, дінге өтуден бас тартып, өз ауылдарында миссионерлік бекеттер құруға қарсылық көрсетті.
In the early 1820s, Levuka was established as the first modern town in Fiji, on the island of Ovalau. The intervention of European traders and missionaries, of whom the first arrived from Tahiti in 1830, led to increasingly serious wars among the native Fijian confederacies. Supplied with weapons by Swedish mercenary Charlie Savage, Ratu Tanoa Visawaqa, the Vunivalu (a chiefly title meaning Warlord, often translated also as Paramount Chief) of Bau Island, defeated the much larger Burebasaga Confederacy and succeeded in subduing much of western Fiji. His successor, Seru Epenisa Cakobau, fought to consolidate Bauan domination throughout the 1850s and 1860s, and started calling himself the Tui Viti, or King of Fiji. He faced opposition from local chiefs who saw him at best as first among equals, and also from the Tongan Prince Enele Ma'afu, who had established himself on the Island of Lakeba in the Lau archipelago in 1848. A Christian, Ma'afu brought Wesleyan missionaries from Tonga, and the Methodist Church gained its first foothold in Fiji. Most chiefs in the west regarded the Wesleyan missionaries, aligned as they were seen to be with Ma'afu, as a threat to their power, refused conversion, and resisted missionary attempts to set up outposts in their villages.
АҚШ-пен қиындықтар
Cakobau компаниясының мәлімдеген позициясы халықаралық жағдайлардың салдарынан да әлсіреген. АҚШ өзінің консулы Джон Браун Уильямсқа қатысты бірнеше оқиғадан кейін араласумен қорқытты. Оның сауда дүкенін фиджиліктер қасақана тұтандырылған өрттен кейін тонаған, себебі 1849 жылғы 4 шілде мерекесі кезінде қаңғыбас оқ тиген деген сөз болған. 1855 жылы оның Нукулау аралындағы үйіне өрт қойылғанда, АҚШ әскери фрегаты «Джон Адамс» командирі Уильямс үшін Какобаудан 5000 фунт өтемақы талап етті. Бұл бастапқы талапқа қосымша 45 000 фунтқа жететін тағы да талаптар қосылды. Какобау қиын жағдайға тап болды. Егер ол қарызға жауапкершіліктен бас тартса, өзін-өзі жариялаған және әлі де толығымен мойындалмаған тәуелсіздігінен бас тартуы керек еді. Жауапкершілікті мойындаса, қарызды төлеуге міндеттенуі керек еді, әйтпесе АҚШ Әскери-теңіз күштерінен жаза тартуы мүмкін. Ол соңғысын таңдады, АҚШ тек құрғытып отыр деп үміттенді. 1858 жылы «Вандалия» кемесі Левукаға келгенде, Какобау үшін жағдай нашарлай бастады. Қарызын төлей алмағандықтан және Вити-Левудың оңтүстік жағалауына Маафудан келген шабуылдардың күшеюіне байланысты, Какобау британдық консулына аралдарды Ұлыбританияға беру туралы ұсыныс жасады, егер олар оның қарызын өз мойнына алса, орнына 5000 шаршы километр жер берсе. Оның Тюи Вити атағын сақтап қалуға рұқсат беру туралы талабы британ үкіметіне ұнамады, ол төрт жыл қарастырғаннан кейін 1862 жылы ұсыныстан бас тартты. Бұл полковник В. Дж. Смайттың баяндамасынан кейін болды, ол Фиджидегі барлық маңызды басшылармен сұхбаттасқаннан кейін, Какобаудың атағы өзіндік екенін, оның басқа басшылары оны толығымен қабылдамағанын және оның аралдарды беруге құқығы жоқ деген қорытындыға келді.
Cakobau's claimed position was also undermined by international developments. The United States threatened intervention following a number of incidents involving their consul, John Brown Williams. His trading store had been looted by Fijian natives following an intentional fire, caused by what was said to be stray cannon fire during a Fourth of July celebration in 1849. When his Nukulau Island house was subjected to an arson attack in 1855, the commander of the United States naval frigate John Adams demanded compensation amounting to 5000 pounds for Williams from Cakobau, as the Tui Viti. This initial claim was supplemented by further claims totalling 45,000 pounds. Cakobau was faced with a dilemma. To disclaim responsibility for the debt, he would have to deny his self proclaimed and still far from universally accepted sovereignty. To admit responsibility, he would have to undertake to pay the debt, or else face punishment from the United States Navy. He chose the latter course, hoping that the United States was only bluffing. Reality began to catch up with Cakobau in 1858, when the USS Vandalia sailed into Levuka. Unable to pay his debt, and faced with increasing encroachments onto Viti Levu's south coast from Ma'afu, Cakobau approached the British consul with an offer to cede the islands to the United Kingdom, if only they would assume responsibility for his debt in return for 5,000 square kilometres of land. His insistence on being allowed to retain his questionable title of Tui Viti proved unacceptable to the British government, which turned his offer down after four years of consideration in 1862. This followed a report from Colonel W. J. Smythe, who had come to the conclusion, after interviewing every Paramount Chief in Fiji, that Cakobau's title was self assumed and by no means universally accepted by his fellow chiefs, and that he did not have the authority to cede the islands.
Патшалықтың құрылуы
Кейін Какобау Австралиядағы Полинезия компаниясына жүгінді. Америкадағы Азамат соғысынан (1861–1865) кейін мақта бағасының өсуі Полинезия компаниясын Фиджиде жер сатып алып, мақта өсіруге қызықтырды. Компания 5000 км² жер үшін Какобаудың қарызын төлеуге келісті. 1868 жылы австралиялық қоныс аударушылар Вити-Леву аралына, сол кезде Сува деп аталған фиджилік ауылға жақын жерге қоныс аударды. 1860 және 1870 жылдары Полинезия компаниясының қоныс аударушыларына тағы бірнеше мың плантатор қосылды. Көбінесе алаялық жолмен, олар фиджилік жерлерді қару-жарақ немесе алкоголь алмастырып алды. Біріккен үкімет дауларды шешуге келмей, жер дауы мен талас туды. 1870 жылы мақта бағасының төмендеуі және дауылдың егінді жойғанынан кейін наразылық күшейді. 1871 жылдың маусым айында британдық құрметті консул Джон Бейтс Турстон Какобау мен қоныс аударушылар арасында «әрекеттік одақ» құрып, фиджилік басшыларды Какобаудың патша болып табылатын конституциялық монархияны қабылдауға көндірді, бірақ нақты билік қоныс аударушылар басымдығымен құрылған кабинет пен заң шығарушы органның қолында болды. Заң шығарушы жиналыс алғаш рет 1871 жылдың қараша айында Левукада өтті.
Cakobau next turned to the Australian based Polynesia Company. The rising price of cotton in the wake of the American Civil War (1861–1865) had interested the Polynesia Company in acquiring land in Fiji for planting. In return for 5,000 km², the company agreed to pay Cakobau's debt. Australian settlers landed on of land in Viti Levu, near what was then a Fijian village called Suva, in 1868. The Polynesia Company settlers were joined by a further several thousand planters throughout the 1860s and 1870s. Often fraudulently, they obtained Fijian land, often in exchange for weapons or alcohol. Competing land claims followed, with no unified government to settle the disputes. Frustrations peaked following the collapse of cotton prices and the destruction of the crop by hurricanes in 1870. In June 1871, John Bates Thurston, the British honorary consul, forged a "marriage of convenience" between Cakobau and the settlers, and persuaded the Fijian chiefs to accept a constitutional monarchy with Cakobau as king, but with real power in the hands of a cabinet and Legislature dominated by settlers. The Legislative Assembly met for the first time in Levuka in November 1871.