Кіріспе
1953 жылғы фильм
1953 жылғы фильм «Угетсу» немесе «Угетсу Моногатари» (雨月物語), «Угетсу туралы әңгімелер», «Жаңбырдан кейін ақ және күміс ай туралы әңгімелер» немесе «Жаңбырдан кейін ақ және құпия ай туралы әңгімелер» деп аударылған – 1953 жылы түсірілген жапондық тарихи драма және фантастикалық фильм. Режиссері Кенджи Мизогучи, басты рөлдерде Масайуки Мори және Мачико Кё. Фильм Уэда Акинаридің 1776 жылғы осы аттас кітабындағы екі әңгіме негізінде жасалған, ол «дзидайгэки» (тарихи драма) жанрының элементтерін және үркіткіш оқиғаларды біріктіреді. Уэданың «Қалың қамыстың арасындағы үй» және «Ақ иланның құштарлығы» атты әңгімелеріне сүйене отырып, фильм Жапонияның азамат соғысы кезіндегі Азучи-Момояма дәуірінде (1568–1600) орын алады. Шағын ауылда қыш құмырашы әйелі мен кішкентай ұлын тастап, қыш құмыра сату арқылы ақша табуға шығады және отбасын ұмытып, рухтың құрбаны болады. Гю де Мопассанның 1883 жылғы «Құрмет легионын қалай алды» («Декорация!») атты әңгімесінен шабыттанған қосымша сюжет желісінде оның жеңіштісі, самурай болу арманымен өрнектейді және бұл мақсатын іске асыру үшін әйеліне зиян келтіреді. Фильм 1953 жылғы Венеция кинофестивалінде «Күміс арыстан» сыйлығын және басқа да наградаларды жеңіп алды. «Угетсу» – Мизогучидің ең танымал фильмдерінің бірі, сыншылар оны жапон киносының шедеврі деп санайды, ол жапон киносын Батыста танымал етуге және кейінгі жапон фильмдеріне әсер етуге үлкен үлес қосты.
the 1953 film
Ugetsu or Ugetsu Monogatari (雨月物語), translated Tales of Ugetsu, Tales of the Pale and Silvery Moon After the Rain, or Tales of a Pale and Mysterious Moon After the Rain, is a 1953 Japanese historical drama and fantasy film directed by Kenji Mizoguchi starring Masayuki Mori and Machiko Kyō. It is based on two stories in Ueda Akinari's 1776 book of the same name, combining elements of the jidaigeki (period drama) genre with a ghost story. Drawing from Ueda's tales "The House in the Thicket" and "The Lust of the White Serpent", the film is set in Japan's civil war torn Azuchi–Momoyama period (1568–1600). In a small rural community, a potter leaves his wife and young son behind to make money selling pottery and ends up being seduced by a spirit that makes him forget all about his family. A subplot, inspired by Guy de Maupassant's 1883 short story "How He Got the Legion of Honor" ("Décoré ! "), involves his brother in law, who dreams of becoming a samurai and chases this goal at the unintended expense of his wife. The film won the Silver Lion Award at the 1953 Venice Film Festival and other honours. Ugetsu is one of Mizoguchi's most celebrated films, regarded by critics as a masterpiece of Japanese cinema, credited with simultaneously helping to popularize Japanese cinema in the West and influencing later Japanese film.
Сюжет
Сеңгоку дәуірінде Оми провинциясындағы Бива көлінің жағалауындағы Наканого ауылшаруашылығындағы Genjūrō қыш құмырашы жақын маңдағы Омизоға тауарларын алып барады. Оған қайын інісі Тобей еріп барады, ол самурай болуды армандайды. Бір құрметке ие дана Генжуроның әйелі Миягиге оны дүрбелең кезінде пайда табуға тырыспай, ауылға шабуыл жасауға дайындалу туралы ескертуді айтады. Мияги табысымен оралғанда, одан тоқтауын сұрайды, бірақ Генжуро оның қыш құмырасын аяқтауға тырысады. Сол түні Шибата Кацуидің әскері Наканогоны аралап, Генжуро, Тобей және олардың әйелдерін құлатып тастайды; Генжуро өзінің ыдыстарын басқа базарға әкетуге шешім қабылдайды. Олар Бива көлінен өтіп бара жатқанда, қалың тұманнан қайық шығады. Жалғыз жолаушы оларға қарақшылардың шабуылына ұшырағанын айтады, ескертеді және өледі. Ерлер әйелдерін жағалауға қайтаруды шешеді, бірақ Тобеидің әйелі Оама барудан бас тартады. Мияги Генжуродан оны тастап кетпеуін сұрайды, бірақ олардың жас ұлы Геничиді арқасына ұстап, жағаға қалдырады. Базарда Генжуроның қыш бұйымдары жақсы сатылады. Түйебай табыстан өз үлесін алған соң, самурай қаруын сатып алады және самурайлар кланына кіреді. Охама Нагахамадан тыс жерде Тобеиді іздеп жүріп, сарбаздармен зорланады. Асыл әйел Леди Вакаса және оның қызметші қыздары Генжуроға бірнеше қыш бұйымдарын тапсырып, оларды Куцуки сарайына апаруды айтады. Ол жерде Генжуро Нобунаганың сарбаздары сарайға шабуыл жасап, Вакаса мен оның қызметшісін қоспағанда, онда тұрғандардың бәрін өлтіргенін біледі. Сонымен қатар, Укасаның әкесі сарайда қиналып жүргенін біледі. Генжуроны Вакаса ханым азғырып, оған үйленуге көндіреді. Сол уақытта Наканогоға шабуыл жасалуда. Орман ішінде бірнеше солдат Миягиді тамақ іздеп іздестіреді. Ол олармен күресіп, ұлы арқасына тұрып, құлап қалады. Тобей жеңімпаздың қолбасшысына ұрлаған генералдың басын табыстайды, оған қару-жарақ, ат және еріп жүретін адам беріледі. Кейіннен Тобей жаңа атпен үйіне қайтып, әйеліне көрсету үшін базарға кіреді. Алайда ол жезөкше үйіне барып, оның жезөкше болып жұмыс істейтінін көреді. Тобеи оның ар-намысын қайта сатып алуға уәде береді. Генжуро діни қызметкермен кездеседі, ол оған өзінің сүйіктілеріне оралуға немесе өлімді қабылдауға кеңес береді. Генжуро Вакаса туралы айтса, діни қызметкер оның өлгенін және оны жыннан құтқарып алу керектігін айтады және Генжуроны үйіне шақырып, денесінде буддалық рәміздерді суреттейді. Генжуро Куцукидің сарайына оралады. Ол үйленгенін, балалы екенін және үйіне қайтуды қалайтынын мойындайды. Уакаса оны босатудан бас тартады. Ол және оның қызметшісі өздерінің рух екенін мойындайды, осы дүниеге оралды, сондықтан Вакаса, ол махаббатты білместен бұрын өлтірілді, оны тәжірибеге алады. Олар оған символдарды жууды айтады. Генжуро семсерін алып, сарайдан лақтырып тастайды да, есінен танып қалады. Келесі күні оны семсерді ұрлады деп айыптаған сарбаздар оятып алады, бірақ ол оны Kutsuki сарайынан деп мойындамайды. Сол себепті, ол үйдің бір ай бұрын өртеніп кеткенін айтады. Генжуро тұрып, сарайды жанған ағаш үйіндісінен басқа ештеңе таппайды. Солдаттар оның ақшасын тартып алады, бірақ Шибатаның әскері түрмені өртеп жібергендіктен, олар оны қираған күйінде қалдырады. Ол үйіне аяқпен қайтып, әйеліне іздестіреді. Мияги оны көргені үшін қуанып, өзінің үлкен қателігін айтпай қояды. Генжуро ұйқыдағы ұлын қолына алып, ақырында ұйықтап қалады. Келесі күні таңертең Генжуро есік қағылып тұрған ауыл басшысымен оянады. Ол Генжуроның үйде екенін көріп, таңғалады және Генжуроның ұлына қамқорлық жасағанын айтады. Генжуро Миягиді шақырады; көрші Генжуроның армандап жүргенін сұрайды, өйткені Миягиге пышақ соққаннан кейін өлтірілді. Келесі күні таңертең, Тобеи Охаманың құрметіне ие болғандықтан, олар Наканогоға қайта оралады. Тобей қателіктерін еске алып, бұдан былай жақсы жұмыс істеуге бел буды. Генжуро Геничиге қарап, қыш құмырасын өңдеуді жалғастырады. Оама Геничиге тағамды береді, оны алып, анасының қабіріне қояды.
Даму
Алдыңғы "Охару өмірі" (1952) фильмінің табысынан кейін Мизогучиге өзінің ескі досы Масаичи Нагата Дайи киностудиясында фильм түсіруді ұсынды. Бұл келісім Мизогучиге толық көркемдік бақылау мен үлкен бюджет беруді көздеді. Осыған қарамастан, Мизогучиге фильмнің соңына көңіл көншітпейтін аяқ салуға қысым көрсетілді. Мизогучидің сценарисін жазған және ұзақ жылдар бойы серіктес болған Йосиката Йоданың айтуынша, бастапқыда Мизогучи соғысқа қарсы фильм түсіруді жоспарламаған, оның орнына Уэданың "Угетсу моногатари" кітабындағы сезімдер мен ашықтықты бейнелеуді көздеген. Мизогучи өзінің фильмін Уэданың "Асаги га Ядо" ("Қалыңдықтардағы үй") және "Ақ жыланның құмарлығы" (Жасей но Ин) атты әңгімелеріне негіздеді. "Ақ жыланның құмарлығы" ханшайым кейпінде пайда болатын және адамды азғыруға тырысатын жын туралы. Осы оқиға Вакаса ханымның Генжуроны азғыруының негізі болды. "Қалыңдықтардағы үй" фильміне соңғы сахнасын сыйлады, онда басты кейіпкер ұзақ уақыттан кейін үйіне оралып, жоғалған әйелінің рухымен кездеседі. Фильмнің оқиғасы 16 ғасырда өтеді, бірақ "Қалыңдықтардағы үй" 15 ғасырда, ал "Ақ жыланның құмарлығы" одан да ертерек заманда өтеді. Фильм сценарийіне шабыттандырған басқа туындылардың бірі – Гай де Мопассанның "Décoré!" ("Құрмет легионын қалай алды") повесі. Бастапқы ниетіне қарамастан, фильм дамып келе жатқанда Йода соғысқа қарсы хабарлар, әсіресе соғыстың әйелдерге қалай қиындық тудыратыны туралы ойлар жиі пайда болатынын және бұл тақырыптың фильмдегі басты мәселе болғанын айтты.
Кастинг
Бұл фильм Кио Мачиконың Мизогучимен екінші бірлескен жұмысы болды, себебі ол 1944 жылғы «Үш Данжуро» фильмінде шағын рөл орындаған. Ол Масайуки Моримен әлдеқайда жиі жұмыс істеген. Уакаса ханым рөлінде Кионың киімі Эдо дәуірінен бұрынғы әшемілдік үлгісімен жасалған, ал оның бет-әлпеті Но театрында кең таралған маскаға ұқсас болу үшін ойылған. Сондықтан, оның қабаулары хикимаю деп аталатын тәсілмен жасалған. Мияги рөлін сомдаған Кинуо Танака, оның әуескеш кейіпін ең қиын көрінді деп есептеді, өйткені ол бір уақытта әуескеш болып та, нағыз әйел болып та көрінуі керек еді. Репетициядан және түсірілімнен кейін Мизогучи Мориге темекі ұсынды, бұл сахнаға деген сирек кездесетін қанағаттануын білдірді. Тобеи рөлін сомдаған Эитаро Озава актерлердің көбінесе жеке немесе оператормен репетиция жасағанын, ал Мизогучи осы дайындықтар кезінде қасақана қатыспағанын айтты.
Түсірілім
Мизогучи өзінің операторы Кадзуо Миягаваға фильмнің "қоржын суреттей үздіксіз ашылуын" қалағанын айтты. Фильмнің бастапқы түсірілімі және Генжуро мен Леди Вакасаның өзен бойындағы жақындасуы, онда камера екі ғашыққа тоқтаудың орнына су ағысын бақылайды, сияқты түсірілімдері жоғары бағаланды. Фильм жасаушылар қалаған көрініске қол жеткізу үшін Миягава жарықты төмен ұстап, мүмкіндігінше күн батуға жақын түсірді. Миягава сондай-ақ бұл фильм Мизогучидің оның операторлық жұмысын мақтаған жалғыз жағдай екенін мәлімдеді. Куцуки сарайын бейнелейтін декорациялар Киотодағы Кацура императорлық вилласының негізінде салынған. Бұл декорациялар Мизогучи жеке таңдаған кимоно және қару-жарақ сияқты феодалдық дәуір аристократтарын еске түсіретін заттармен безендірілген. Миягава бұл көріністі кран көмегімен түсірілгендердің бірі деп атады. "Угетсу" үшін ол кабуки театрында кең таралған геза музыкасын пайдаланды. Тағы да, авторлығы көрсетілмеген композиторлар Ичиро Саито және Тамекичи Мочизуки болды, олардың музыкасы Хаясаканың музыкасымен үйлестіріліп, дәуірге сай нақты музыканы ұсынуға мүмкіндік берді. Музыкалық қорамда барабан, сыбызғы және ән салу қолданылды.
Тақырыптар
Профессор Марта П. Ночимсонның пікірінше, фильмнің кең таралған түсінігі – Мизогучи Угетсу Моногатари оқиғаларын қайта өңдеп, Екінші дүниежүзілік соғысқа алып келген соғысшылдық экстремизмге деген өкінішін білдірген. Мизогучи 1941 жылы соғысқа қолдау көрсету мақсатымен түсірілген «47 ронин» фильмін жасаған болатын. Соғыстан кейін милитаризм, ашкөздік және мақтаншылдық туралы ойлар Жапонияда ғана емес, бүкіл әлемдегі көрермендердің назарына ілікті. Тобеи мен Охаманың арақатынасы, әсіресе, Императорлық жапон армиясының зорлық-зомбылыққа ұшыратқан «жайлылық әйелдерінің» тағдырын көрсетеді. Мизогучи «Дайэй» студиясымен фильмдегі оқиғаның аяқталуын одан да қайғылы ету үшін күресті, бұл соғыстан кейінгі «жайлылық әйелдерінің» нағыз өміріндегі жағдайға сәйкес келуі керек еді. Тобеидің оқиғасы соғыстың қателігінің трагикомедиялық екенін көрсетеді. Британдық сыншы Тони Рейнс фильмде отбасын ұмытқан адамның жалған мақтанышын көрсету арқылы феодалдық Жапония мәдениетіндегі тарихи тұлғаларды сынап бағалайды. Вакасамен қарым-қатынасында Генжуроның мәні жоқ, ол ешқашан түсіне алмайтын үлкен күшке бойұсынады. Арбақтар туралы оқиға ретінде фильм, тірі адам мен рух арасындағы қарым-қатынасты бейнелейді, бұл табиғатқа қайшы келеді және адамның өліміне әкелуі мүмкін. Фильмнің басында арбақтар туралы тікелей айтылмаса да, жапон жазушысы Казуши Хосака Мизогучидің көріністер арқылы оны алдын ала сездіргенін айтады, бұл шындықтан алшақтауды білдіреді. Басты кейіпкерлердің Бива көлінен өтуі – тұманды ауа-райының арқасында фильмді «жидайгэки» жанрынан алшақтататын мысал. Профессор Робин Вуд фильмдегі басты арбақ кейіпінің «Ақ иттің құштарлығынан» қарапайым демоннан, адамгершілігі мен қайғысы бар Вакаса ханымға қарай қалай өзгеретінін айтады, бұл оқиғаны күрделі етеді. Вуд сонымен қатар «Көктегі үйдегі» еркек кейіпкердің Генжуро кейіпіне біріктірілуі, демон кейіпі мен арбақ әйелдің арасындағы байланысты күшейтеді дейді. Вакаса ханым мен Мияги екеуі де еркектер басымдығы бар қоғамның құрбаны болады, және екеуі де Генжуродан зардап көреді. Вуд «Угетсуді» патриархаттың теріс әсерін зерттегендіктен феминистік фильм деп санауға болады деп есептейді. Генжуроның керамикасы да фильмдегі маңызды тақырыптардың бірі. Профессор Вуд оның керамикасы Мизогучидің киноға қатысты көзқарасының өзгеруін көрсететін үш кезеңнен өтеді дейді. Генжуро керамиканы бастапқыда коммерциялық мақсатта жасайды, Вакаса ханыммен оқшауланғанда таза эстетикаға бет бұрады, ал соңында өмірді бейнелейтін және оны түсінуге тырысатын стильге көшеді.
Шығару
Угетсу 1953 жылдың 26 наурызында Жапонияда шықты. Ол 1953 жылғы Венеция кинофестивалінде көрсетілді. Йода мен Кинуо Танакамен бірге Венецияда ол режиссер Уильям Уайлермен танысты, оның "Римдік қаникул" фильмі де фестивальде жарысқа түсіп, үздік режиссер үшін Күміс Арыстан сыйлығын жеңіп алуға үміткер болды. "Угетсу" ағылшын тіліндегі атауы Уэданың кітабындағы жапонша "Угетсу моногатари" атауының қысқартылған нұсқасы. 1954 жылдың 20 қыркүйегінде ол АҚШ-та "Угетсу әңгімелері" деген атпен Харрисон Пикчерс тарапынан таралды. 2006 жылдың қыркүйегінде "Фильм Форум" Нью-Йорк қаласында алты күн бойы фильмді көрсетіп, Мизогучиге құрмет көрсету шарасын ашты. 4K сандық қалпына келтіру 2016 жылғы Канн кинофестивалінің "Канн классикасы" бөлімінде, Болоньядағы "Il Cinema Ritrovato" және 2016 жылғы Нью-Йорк кинофестивалінде көрсетілді. Қалпына келтіру жұмысын "The Film Foundation" және "Kadokawa Corporation" Нью-Йорктегі "Cineric Laboratories" компаниясымен бірлесіп жүзеге асырды.
Үй медиасы
Ugetsu фильмі Home Vision Entertainment компаниясымен ағылшын тіліндегі субтитрлермен VHS форматында шығарылды. Фильм 1993 жылғы 24 қарашада АҚШ-та Voyager Company компаниясымен LaserDisc форматында жарық көрді. 2005 жылғы 8 қарашада фильм алғаш рет 1-ші аймақ DVD форматында қолжетімді болды, Criterion Collection компаниясы фильмнің екі дискілік нұсқасын шығарды, онда Кането Шиндо режиссерлік еткен Мизогучи туралы 150 минуттық деректі фильм, «Кенжи Мизогучи: Фильм режиссерінің өмірі» және басқа да көптеген қосымша мүмкіндіктер бар. Сондай-ақ, жинаққа «Мизогучи» кітабының авторы және «Угетсу» журналының редакторы Кейко И. Макдональдтың мақаласы, сонымен қатар фильмге шабыттандырған үш әңгіме кірді. Кейіннен фильм Criterion Collection арқылы Blu-Ray форматында, барлық мүмкіндіктерімен бірге шығарылды. 2008 жылдың сәуір айында «Угетсу Моногатари» Ұлыбританияда Eureka Entertainment компаниясы «Мастерс оф Кинема» сериясының бөлігі ретінде 2-ші аймақ DVD форматында жарық көрді. Жаңа түсірілімдері бар екі дискілік арнайы басылым екі дискілік жинақта, Мизогучидің «Мисс Ою» (1951) фильмімен бірге шығарылды. Бұл Ұлыбританиялық жинақ 2012 жылғы 23 сәуірде Blu-ray форматында жарық көрді.
Сыни қабылдау
Угетсу көбінесе жапон киносының шедеврі және Жапонияның алтын ғасырындағы маңызды туынды ретінде қарастырылады. Бұл фильм Жапониядағыдан батыс елдерінде көбірек танымал. Жапон кинотарихшысы Тадао Сато, осы фильмнің, Мизогучидің сол дәуірдегі "Шыныға шегеленген ғашықтар" және "Саншо сот орындаушысы" сияқты басқа туындыларымен бірге, батысқа "экзотикалық" туынды ретінде сатуға арналмағанын, бірақ студия басшыларының пікірінше, жапон кинотеатрларында үлкен табыс әкелмейтін, бірақ халықаралық кинофестивальдарда жүлделер жеңіп алатын фильм екенін айтты. Фильм батыс елдерінде бірден танымал болды және Линдсей Андерсон мен Дональд Ричи сияқты киносыншылардың жоғары бағасын алды. Ричи оны "жапон киносы тарихындағы ең тамаша фильмдердің бірі" деп атап, фильмнің ашылу және жабылу кадрларының әдемілігі мен моральдық құндылығын ерекше атады. Ричи фильмнің "ұзақ панорамасымен" және көлден жағалауға, содан кейін ауылға дейінгі кадрлармен қалай басталатынын талдады. Ол соңғы кадрдың "көкке қарай еңкейген панорамасының" бастапқы көріністі бейнелейтінін бағалады. Фильм 1962 және 1972 жылдары Sight & Sound журналының әр он жыл сайын өткізілетін, барлық уақыттағы ең ұлы фильмдерді анықтау бойынша 10 үздік сыншысының сауалнамасында көрінді. 2012 жылғы Sight & Sound сауалнамасында ол барлық уақыттағы 50 ең ұлы фильм деп танылды. Қазіргі уақытта Угетсу Rotten Tomatoes сайтында 30 рецензия негізінде 100% мақұлдау рейтингіне ие, ал салмақты орташа бағасы 9.40/10 құрайды. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Ойландыратын тақырыптарымен, бай атмосферасымен және тамаша режиссурасымен Кенжи Мизогучидің туындысы – әлемдік киноның биік классикасы". Роджер Эберт 2004 жылы Угетсуді өзінің "Ұлы фильмдер" тізіміне қосып, оны "барлық фильмдердің арасындағы ең ұлыларының бірі" деп атады және "Угетсудің соңында, біз аңызды көрдік, сонымен қатар, шынайы өмір мен тағдырға куә болғандай сезінеміз" деді. Режиссер Мартин Скорсезе оны өзінің барлық уақыттағы сүйікті фильмдерінің бірі деп атап, "Жас режиссер үшін 39 маңызды шетелдік фильм" тізіміне енгізді. Сонымен қатар, оны ресейлік режиссер Андрей Тарковский өзінің ең жақсы он фильмінің бірі ретінде атады. 5001 түндік кинотеатрында киносыншы Паулин Каэл оны "жайлы, зорлық-зомбылыққа толы, бірақ сонымен бірге сиқырлы" деп тапты және Угетсуді "америкалық өнер үйлерінде көрсетілген жапон фильмдерінің ең таңғажайыптарының бірі" деп атады. 2000 жылы The Village Voice газеті Угетсуді 20 ғасырдың 100 ең жақсы фильмінің тізімінде 29-орынға қойды.
Мұра
Акира Куросаваның "Рашомон" (1950) фильмімен қатар, "Угетсу" фильмі де Батыс елдерінде жапон киносын танымал етуге үлкен үлес қосты. Мизогучи "Саншо - сот орындаушысы" (1954) фильмімен Еуропадағы киносүйер қауым арасындағы беделін бекітті. "Угетсу" мен "Саншо - сот орындаушысы" фильмдері француз жаңа толқынының режиссерлері Жан-Люк Годар мен Франсуа Трюффоға, сондай-ақ АҚШ режиссері Пол Шредерге әсер етті, ол "Мисима: Төрт тараудағы өмір" (1985) фильмі жөнінде кеңес алу үшін Кадзуо Миягаваға жүгінді.