Тибеттің Бесінші Далай Ламасы: Өмір және билік жолы

5-ші Далай Лама – Тибеттің бірінші рухани және саяси жетекшісі. Тибетті біріктірді, Қытаймен қарым-қатынас орнатты, діни еңбектер жазды. Тарих, буддизм.

14 мин оқу

100%

Дереккөз: 5th Dalai Lama — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Тибеттің рухани басшысы 1642–1682 жылдары Нгаванг Лобсанг Гьяцо (;; 1617–1682) – 5-ші Далай-лама және бүкіл Тибетке тиімді рухани және саяси билік жүргізген алғашқы Далай-лама. Ол көбінесе Ұлы Бесінші деп аталады, Тибет буддизмінің және Тибеттің маңызды діни және саяси қайраткері. Гьяцо монғол әскери араласуынан кейін Тибетті Ганден Пходранг астында біріктірді, бұл созылған азамат соғыстары дәуірін аяқтады. Тәуелсіз мемлекет басшысы ретінде ол Цин империясы және басқа да аймақтық елдермен қарым-қатынас орнатты, сондай-ақ алғашқы еуропалық саяхатшылармен кездесті. Гьяцо әртүрлі тақырыптар бойынша 24 томдық ғылыми және діни еңбектер жазды.

Ерте өмір

Далай-лама институтының 5-ші Далай-ламаның өмірінде Тибетте уақытша билікке ие болуының себептерін түсіну үшін Лобсанг Гьяцзоның ерте өмірін ғана емес, сонымен қатар ол Кунга Мигюр ретінде дүниеге келген заманның жағдайын да қарастыру пайдалы болар.

Кунга Мигюрдың отбасы

5-ші Далай-лама болатын бала Ярлунг Цангпо өзенінің оңтүстігінде, Лхасадан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен екі күндік жолмен, Ньингма және Кагью дәстүрлерімен байланысы бар көрнекті ақсүйектер отбасында дүниеге келді. Ол туған аристократиялық Захор әулеті 14-шы ғасырдан бері Лхасаның оңтүстігіндегі Такце қамалында орналасқан, ол Hor Dudül Dorjé деп те белгілі. Оның анасы Тричам, Кунга Лхадзе немесе Кунга Лханзи деп аталды. Жонанг мектебінің ең көрнекті ғалымы және жақтаушысы Тарантаха (Тагтен Тулку, Кунга Ньингпо деп те белгілі) балаға «Кун га Мигюр Тобгьял Вангги Гьялпо» деген есім берді. Оның отбасы оны «Күнга Мигюр» деп шақырды.

Кунга Мигюрдың балалық шағы

Баласының әкесі Дудул Рабтен 1618 жылы Цанг гегемониясының басшысы Карма Пунтсок Намгьялды құлатуға қатысты құйрыққа қатысқаны үшін тұтқындалды. Карма Пунтсоктың әкесі Циншак Цетен Дордже (сонымен қатар Карма Цетен деп те аталады) 1548 жылы Ринпунг премьер-министрі Нгаванг Намгьелдің Цангқа губернаторы болып тағайындалды. 1557 жылдан бастап Нгаванг Намгьелдің мұрагерлеріне қарсы көтерілген Цетен Дордже 1565 жылы Ринпунгты құлатып, Цангтың патшасы деп жариялады. Цетен Дордже өзінің резиденциясын Самдрупце қамалында, сондай-ақ Шигатседе орнатты, Ташилунподағы Гелуг монастырының жанында, және тоғыз ұлымен бірге Тибеттің орталық провинциялары Ы және Цангқа билігін кеңейтті. Патшаның кек алуынан қорқып, ұлымен бірге Ярдрогтағы Наркатсе қамалындағы отбасылық үйіне қайтты. Бұл кездесу құпия сақталды (Дордже патшаның 4-ші Далай-ламаның қайта тууына іздеу салуға тыйым салғандықтан) Раденг монастырында. Ол қайта тууды тапқан деп есептеледі. 1638 жылы Лхасадағы Жоханг ғибадатханасында Лобсанг Чокхи Гьяльценнің қатысуымен толықтай қасиетті санға ие болғанда, оның есіміне Нгаванг қосылды, яғни Нгаванг Лобсанг Гьяцо. Осы кезде Ньингмапа іліміне деген қызығушылығы күшейді және Ньингма шебері Зур Чойинг Рангдролға деген адалдығы айқын болды. Тхубтен Джигме Норбу мен Хью Э. Ричардсонның сөзіне сүйенсек, ол Панченді «Дхаяни Будда Амитабханың қайта тууы» деп жариялады немесе айтты, бірақ басқа көздер оның бастапқыда осылай есептелгенін көрсетеді. Қытайдан оралған 5-ші Далай-лама Цангқа сапар жасағанда, өзінің аға ұстазы және жақын досы, қарт Панчен-ламамен Ташилунпода кездесіп, әлі жетпеген сан тізбектерін алды және осы сәтте Панченнен 1-ші Далай-лама салған Ташилунпо монастырын болашақ өмірлер үшін өзінің көп өмірлік ордасы ретінде қабылдауын сұрады. Содан бері Панчен-ламаның әрбір қайта тууы Ташилунпо монастырының иесі болды. Ол сондай-ақ Гьяльценнің болашақта «Панчен-лама» ретінде қайта туатынын болжады. Олардың арасындағы ұстаз-оқушы қарым-қатынасы 1-ші Далай-лама Гендун Друп пен оның ұстазы Кхедруп Джеге дейін жетеді. Кейбіреулер оны 1-ші Панчен-лама деп санайды. 5-ші кезеңнен бастап екі лауазым Яб Сей Гонпо немесе «Әке/Ұл қорғаушылары» деп аталды, олардың рухани шығу тегі Амитабха мен Авалокитешвараның эманациялары ретінде және олардың алмастырылатын ұстаз/оқушы қарым-қатынасы ретінде сипатталды. Бұл 20 ғасырға дейін, кім үлкен болса, жас ұстазға айналып, монастырьға бағышталуды және тантрикалық сан тізбектерін беруді жалғастырды. Үлкен Гелуг ғалымы Сумпа Кхенпо Лобсанг Гятсоның Ньингма тантралық ілімдеріне ерекше қызығушылық танытқанын мойындады. Шын мәнінде, 5-ші Далай-лама өзінің өмірбаянында Панчен-лама немесе басқа Гелуг ұстаздары емес, ұлы Ньингма лама Зур Чойинг Рангдрол «барлығын білетін» (kun mkhyen zur chos dbyings rang grol, 1604–1657) өзінің «тамыр ұстазы», «рухани ұстазы» және «бастапқы ұстазы» болды деп мәлімдейді.

The child's father, Dudul Rabten, was arrested in 1618 for his involvement in a plot to overthrow Karma Phuntsok Namgyal, leader of the Tsang hegemony. Karma Phuntsok's grandfather Zhingshak Tseten Dorje (also known as Karma Tseten) had originally been appointed Governor of Tsang by the Rinpung Prime Minister Ngawang Namgyel in 1548. Tseten Dorje had rebelled against the heirs of Ngawang Namgyel starting in 1557, eventually overthrowing the Rinpung and establishing the Tsang hegemony in 1565 by declaring himself King of Tsang. Tseten Dorje established his residence at Samdruptse castle, also called Shigatse, near the Gelug monastery of Tashilhunpo, and together with his nine sons, eventually extended the reach of his power over both of Tibet's central provinces of Ü and Tsang. fearing retribution from the king, returned with her son to her family's home, Narkatse castle, in Yardrog. which was held in secret (on account of King Dorje's prohibition against seeking the 4th Dalai Lama's reincarnation) at Radeng monastery. is credited with having discovered the incarnation. In 1638 when he took full ordination, also in the presence of Lobsang Chökyi Gyaltsen at the Jokhang Temple in Lhasa, Ngawang was added to his name, Ngawang Lobsang Gyatso. At this time his interest in the Nyingmapa teachings began to deepen and his devotion to the Nyingma master Zur Choying Rangdrol became somewhat conspicuous. who, according to Thubten Jigme Norbu and Hugh E. Richardson, declared or pronounced the Panchen to be 'an incarnation of Dhayani Buddha Amitābha' – although other sources all appear to indicate that he was considered as such from the start. After the 5th Dalai Lama returned from China, on a teaching tour of Tsang he visited his senior tutor and close friend the elderly Panchen Lama at Tashilhunpo to receive lineage transmissions which he still lacked and at this point he requested the Panchen to accept Tashilhunpo Monastery, built by the 1st Dalai Lama, as his multi lifetime seat for future incarnations. Since then, every incarnation of the Panchen Lama has been the master of Tashilhunpo Monastery He had also predicted that Gyaltsen would continue to be reincarnated in future as the 'Panchen Lama'. The two had a teacher/disciple relationship going back to the 1st Dalai Lama Gendun Drup and his teacher Khedrup Je, considered by some in retrospect as the 1st Panchen Lama. From the time of the 5th the two offices were known as Yab Sey Gonpo or "Father/Son Protectors" characterising their spiritual provenance as emanations of Amitābha and Avalokitesvara as well as their interchangeable guru/disciple relationship. This continued, lifetime after lifetime well into the 20th century with whichever was elder becoming the teacher of the younger, giving both monastic ordination and passing on tantric lineage transmissions. The great Geluk scholar Sumpa Khenpo acknowledged that Lobsang Gyatso took a special interest in Nyingma tantric doctrines. In fact, the Fifth Dalai Lama states in his autobiography that rather than the Panchen Lama or any other Geluk masters, the great Nyingma lama Zur Choying Rangdrol ‘the omniscient’ (kun mkhyen zur chos dbyings rang grol, 1604–1657) was his 'root guru', 'spiritual master' and his 'root master'.

Жунгардың әскери араласуы

Бесінші Далай-лама Тибетті біріктіруімен танымал болғанымен, оның алғашқы регенті Сонам Чоефел (1595–1657 жж., сондай-ақ Сонам Рабтен, Ганден қазынашысы ретінде белгілі) шын мәнінде «Гелугтың билікке көтерілуінің басты құрылтайшысы» болды. 5-ші Далай-лама ақырында толық билікті өз мойнына алды – өзінің регенттерін тағайындау құқығын қоса алғанда. Гүші хан Лобсанг Гятсомен достық және құрметті қарым-қатынас жасады, бірақ 1655 жылы қайтыс болды, он ұлын қалдырды. Олардың сегізі (өз тайпаларымен бірге) Амдоның стратегиялық маңызды Коко Нур аймағына қоныстанды, онда олар аумақ үшін жиі соғысты. 5-ші Далай-лама 1656 және 1659 жылдар аралығында тәртіпті қалпына келтіру үшін аймаққа бірнеше губернатор жіберді. Гүші ханның ұрпақтары (кейін Жоғарғы Монғолдар деп аталды) Тибеттің басқару ісіне көп қызығушылық танытпаса да, біраз уақытқа Лхасада өздерінің өкілі ретінде әрекет ету үшін регент тағайындады және біртіндеп Тибет мәдениетінің кейбір элементтерін өздеріне сіңірді. Олар сондай-ақ Амдода Гелуг мектебінің ықпалын кеңейтуде маңызды рөл атқарды.

Лхасаны қайтадан астана етіп құру

Лобсанг Гьяцзо Сонгцен Гампоны еске түсіретіндей қадам жасап, Лхасаны Тибеттің астанасы деп қайта жариялады. Ол өзінің үкіметін сол жерде құрып, "аудандарға әкімдер тағайындады, үкіметі үшін министрлерді таңдады және заңдар жинағын қабылдады". Жас Далай-лама өзінің регентін премьер-министр етіп тағайындады, тибеттіктер оны Дези деп атайды. 5-ші Далай-лама оны Коконордегі Жоғарғы Дзюнгар моңғолдарының королі ретінде мойындады. Оның рухани кеңесшілерінің бірі Кончог Чопель (1646 ж. қайтыс болған) Дрепунг және Сера монастырларының арасында орналасқан және Сонгцен Гампоның ескі астанасы Лхасаға қарап тұрғандықтан, бұл жердің үкімет орны үшін өте қолайлы екенін көрсетті. 5-ші Далай-ламаның өлімі жұртшылықтан он екі жылға жуық уақыт жасырын сақталғаннан кейін бұл оқиға болды. Лобсанг Гьяцзо Нечунг монастырын Тибет мемлекеттік оракулының ордасы ретінде орнатып, Гьялпо Пехарды Тибеттің жаңадан біріккен Ганден Пходранг үкіметінің қорғаушысы етіп тағайындады. Нечунг – әдеби аударғанда "кішкентай орын" деген мағынаны білдіреді – Пехарға арналған қасиетті орын, ол Тибеттің жаңадан жарияланған астанасы Лхаса қаласына жақын, Дрепунг монастырынан шамамен он минуттық жерде орналасқан. Үш басты, алты қолды Пехардың Тибеттің қорғаушысы рөлі кем дегенде 8-ші ғасырға дейін жетеді, сол кезде Падмасамбхава Пехарды Тибеттің қорғаушыларының басшысы болуға ант берді, ал Дордже Дракден оның бас елшісі аталды. 5-ші Далай-лама сондай-ақ Dra Yang Ma (Әуенді ән) деп аталатын қорғаушыны шақыру және ұрпақтарды дамыту тәжірибесін жазды, ол Нечунг монастырының ритуалдық циклдарына енгізіліп, бүгінгі күнге дейін орындалып келеді.

Сектанттық айырмашылықтарды жою

Оның бірінші регенті Сонам Чопелдің нық қабілеті мен оның моңғол шәкірті Гюсри Ханның әскери көмегінің арқасында 1642 жылы 25 жастағы 5-ші Далай-лама Лобсанг Гьяцзо бір ғасырдан астам билік күресі мен азамат соғысынан қиналған, топтасу мен діни бағыттарға адалдықпен сипатталатын мемлекеттің әскери және саяси билігін мұра етті. Қазіргі тибеттіктер күнделікті сөйлеу тілінде әлі де бон мен буддизмді ажыратады, Ньингма, Сакья, Кагью және Гелуг мектептерінің жандарын "нангпа" (ішкі деген мағынаны білдіреді) деп атайды, ал бон іс-практикасын "бонпо" деп атайды.

Жонанг дәстүрі

Джонангпа ордені Кагюпа мектептері тобына жатады, ол 7-ші болып пайда болған. Снеллгроув пен Ричардсонның айтуынша, Гелугпамен қарым-қатынастың уытты алауыздығына философиялық айырмашылық себеп болды. Алайда, Самтен Кармай 5-ші Далай-ламаның Джонангпаға деген теріс көзқарасы философиялық немесе діни емес, саяси факторлармен анықталғанын айтады. Қалай болғанда да, 1640-1643 жылдардағы азамат соғыстары мен көтерілістерден кейін Лобсанг Гьяцзо билігі тұсында Джонангпаның институттары, оқулары мен жақтастары қуылды және Цангпамен одақтасып, Ганден Пходрангқа қарсы күрескені үшін Орталық Тибеттен Амдоға көшіріліп, қайта құрылды.

Өтемақы және татуласу

Бесінші Далай-ламаның регенті немесе Дези Сонам Раптен, шын мәнінде, фанатикалық Гелугпа үстемдігін жақтаған, сонымен қатар пайдаға көз тіккен, өткір және саясатта шеберлік танытқан адам болды. Далай-ламадан 22 жас үлкен ол, оны 5 жасынан бастап тәрбиелеп, үстемдік құрды. Лама өз автобиографиясы "Дукула" да, Дезиге бағынуға немесе оның айтқанын орындауға мәжбүр болғанын бірнеше рет айтады. Тіпті ересек болғаннан кейін де, Сонам Раптеннің қалауына қарсы болғанда, көбінесе өз пікірін өткізе алмады. 1642 жылғы азаматтық соғыстан кейінгі он жылдық ішінде жүзеге асырылған осы әйгілі сектанттық саясаттың Дезидің еңбегі екенін, Бесінші Далай-ламаның оған және оның әкімшілігіне берген жарлығынан көруге болады. Ол 1652 жылдың жазында императормен кездесу үшін Пекинге аттанғанда, Дезиді Тибетте қалдырды. Осындай жарлықты 35 жасында шығару, оның есейгенін және Далай-лама мақұлдамаған маңызды саясаттар бойынша өзінің еркін регентінің еркіне бағындыруды бастау ниетін көрсетеді. Ол бұл жарлықты Қытайда болмаған кезде жүзеге асырылатын өсиетнама ретінде, және мүмкін, егер ұзақ және қауіпті сапардан оралмаса, регентіне тапсырды. "Дукула" кітабында ол сапарға шығар алдында Сонам Раптенге "есте сақтауы үшін, түсіндірмелермен бірге, (мен жоқ болғанда) не істеу керектігі туралы келесі тізімді" тапсырғанын түсіндіреді. Содан кейін ол бұл жарлықпен тыйым салынған нәрселерді (басқалармен қатар) нақтылайды және осылайша Дези үкіметінің, әрине, оның мақұлдауысыз жүзеге асырып жатқан сектанттық саясатын тоқтатуды бұйырды: "Сол кезде Сакия, Кагью және Нингма мектептерінің адептеріне өздерінің киімдерін киюге рұқсат етілмеді, және олардың діни байланыстары біртіндеп Гелугпаға ауыстырылуы тиіс еді. Біздің көптеген маңызды және кіші тұлғаларымыз бұған келісім беріп, тіпті (осы саясатты) қолдау көрсетті. Егер бұл біздің [Гелугпа] мектебінің мүддесіне қызмет етсе, біріктірілген мектеп болуы мүмкін жақсы болар еді. Алайда, біртұтас мектеп біздің өзімізге де, басқаларға да пайдалы болмас еді. Соңында: "Адам не істесе де, оның нәтижесі келеді" делінеді. Сондықтан бұл дұрыс емес саясаттан бас тарту қажет еді, себебі оның маңызы шамалы еді: мектептерді өзгертуге болмайды және бас киім үлгісін өзгертуге болмайды; үлкен мектептердің кішілеріне жаңа монахтарды қабылдауға кедергі келтіруінің жаман мысалына жол бермеу керек еді".

The Fifth Dalai Lama's Regent or Desi, Sonam Rapten was, in fact, a fanatical Gelugpa supremacist as well as a shrewd and canny political operator with an eye for the main chance. Being 22 years the Dalai Lama's senior he dominated him as he raised him from the age of 5. In his autobiography The Dukula the lama repeatedly remarks how he had to defer to the Desi, or had to do as he said, and even as an adult he rarely got his way if he disagreed with Sonam Rapten's wishes. That the infamous sectarian policies implemented in the decade after the 1642 civil war were the work of the Desi can be inferred from the decree that the Fifth Dalai Lama issued to him and his administration just as he departed to Beijing in the summer of 1652 to see the Emperor, leaving the Desi behind in Tibet. The issuance of such a decree, at the age of 35, indicates his growing maturity and his firm intention to start imposing his will over that of his Regent concerning such important policies which the Dalai Lama disapproved of. He presents this decree as his instructions to his regent in the form of a testament to be implemented while he was absent in China, and, perhaps, in case he did not return from the long and perilous journey for any reason. In The Dukula, he explains how, before departing, he handed to Sonam Rapten "for his memory, with explanations, a scroll of the following list concerning what was to be done (in my absence)". He then specifies what (amongst other things) this decree placed a ban on, and he thus ordered the reversal of specified sectarian policies being implemented, evidently without his approval, by the Desi's government:
"Around this time, the adepts of the Sakya, Kagyu and Nyingma schools were not allowed to wear hats in their own way, and it was intended that their religious affinities would gradually be converted to the Gelug. Many of our major and minor figures had given their approval for this and even made pleas (for this policy). If this was going to serve the interests of our [Gelugpa] school, it would most likely be good to have a unified school. However, to have a unified school would be beneficial neither to our own school nor to the others. In the long run it would come to: 'Whatever one does, the results of that action will ripen'. Therefore this was a gross policy that needed to be renounced, because there was little purpose in it: no conversion of the schools should be undertaken and no hat style to be changed; the bad example of the big schools preventing the small ones from recruiting new monks was to be discouraged."

Кагю мен Бон тайпаларымен

1674 жылы 5-ші Далай-лама Потала сарайында 10-шы Кармапамен (яғни, Карма Кагью мектебінің басшысы, нақты тулку немесе қайта туған лама) Чойинг Дорджемен (1604–1674) кездесті. Бұл өзара "қайта құру" ишараты екі тараптан да 1612-1642 жылдар аралығындағы көптеген қақтығыстар мен түсініспеушіліктерден кейін құпталыпты.

Жонангтармен бірге

Жонанг және Гелуг мектептерінің босқа қатысты жэнтонг және рангтонг көзқарастары арасында айқын емес, бірақ философиялық айырмашылықтар бар. Амдоға көшкеннен кейін мектептің ерекше жэнтонг философиясы және Дро Калачакра толықтыру сатысының білім беру желісі сақталып, бүгінгі күнге дейін жетіп келді. 2001 жылдың соңында қазіргі 14-ші Далай-лама "Жонанг ілімдерінің өркендеуі үшін тілек дұғасы" атты (бұл өте қатаң айтылған) деп хабарланды.

Плюралистік теократияны құру

5-ші Далай-лама Нгаванг Лобсанг Гьятсо Гьялва Ринпоче (яғни Далай-лама институты) тұсында орталықтандырылған екі билік жүйесі құрылды, ол дінбасылар мен монахтар (гелугпа және ньингмапа) арасында тең бөлінді. Бұл үкімет нысаны, аз өзгерістермен, қазіргі заманға дейін сақталды. Ол сондай-ақ, Лхаса Мёнламын, астананың Жаңа жыл тойын қайта жандандырды.

Гьяцзо билігі тұсында "діннің үстемдігі" ақыры "қатардағы адамға, көшпеліге, тіпті егістігіндегі шаруаға" берік орнатылды. Бұл Гелуг мектебінің Боннан немесе басқа буддалық мектептерден басымдығы емес, "жалпы ұлттың діни принципке адалуы" еді.

Сыртқы қатынастар

Бесінші Далай-лама Нгаванг Лобсанг Гьяцо Қытай императорының шақыруын қабыл алған тұңғыш Далай-лама болды және Қытайдың Бейжің астанасына сапар жасады. Еуропалық дереккөздерде айтылғандай, 5-ші Далай-ламаның өмірінде Тибетке үш жеке экспедиция келді; ол осы экспедициялардың үшіншісінің өкілдерімен кездесті.

Қытаймен қарым-қатынас орнату

Бесінші Далай-ламаның 1653 жылы Бейжіңге тәуелсіз мемлекет басшысы ретінде жасаған ресми сапары Қытай мен Тибет арасындағы алдыңғы қарым-қатынастар контекстінде қарастырылуы тиіс.

Өзара тәуелсіздік тарихы

Бұрынғы маньчжур сарайына Пекинге бару шақыруларын 3-ші Далай-лама Сонам Гьяцзо мен 4-ші Далай-лама Йонтен Гьяцзо екеуі де қабылдамай келген. Қазіргі заманғы будда ғалымы Александр Берзин, Мин императорларының түрлі мектептерден тибет ламаларын қайта-қайта шақыруын талдап, "Мин императорларының тибет ламаларын Қытайға шақыруы және ламалардың осы шақыруларға жауап берудегі еркіндігі, сол кездегі Қытай-Тибет қарым-қатынасын өзара тәуелсіздік ретінде көрсетеді" дейді.

Еуропалық миссионерлер Тибетте

Тибетке келген еуропалықтардың алғашқы жазбада қалғандары португалиялық иезуит миссионерлері Антонио де Андраде мен Мануэль Маркес болуы мүмкін, олар 1624 жылдың шілдесі немесе тамызында келген. Ол кезде 5-ші Далай-лама шамамен жеті немесе сегіз жаста болған.

Шигацзедегі иезуиттердің екінші миссиясы

Андраде кеңесімен 1627 жылы Үндістаннан Оңтүстік Тибетке екінші иезуит миссиясы жіберілді. Португалдық миссионерлер Жоао Кабрал мен Эстевао Качелла Шигацзеде У Цан патшасымен күшті қарсы алынды, ал Кабрал мен Качелла 1628 жылы сол жерде миссиясын құрды. Кабрал мен Качелла Үндістанға жолдаған есептерінде Шамбаланың құпиялы елі туралы Батысқа жеткен алғашқы мәліметтерді берді.

Иезуиттік миссионерлік үйлерді эвакуациялау

Португалияның екі миссиясы да 1635 жылы Тибетті бақылау үшін болған күреске қатысқаннан кейін эвакуацияланды. Келесі еуропалықтардың Тибетке келгеніне жиырма бес жыл өткен соң жазылды.

Иезуиттердің үшінші экспедициясы

Далай-ламамен алғашқы кездескен еуропалықтар, әдетте, екі иезуит, австриялық Йоханнес Грубер мен Альберт Дорвилл (Д’Орвилл) болған деп саналады. 1661 жылы Грубер мен Д’Орвилл Пекиннен Үндістанның Агра қаласына императорлық паспортпен сапар шегіп, Лхаса арқылы өтіп кеткен. Осы экспедицияның нәтижесінде, тағы бір иезуит діни қызметкері Афанасиус Кирхердің 1667 жылы «China Illustrata» еңбегіндегі (5-ші Далай-лама Лобсанг Гьяццоны бейнелейтін) гравюрасы жасалды, ол Грубер қалдырған экспедициялық күнделіктері мен карталарына негізделген.

Өлім және мұрагерлік

Бесінші Далай-ламаның 1682 жылы 65 жасында қайтыс болғанын оның премьер-министрі Дези Сангье Гьяцзо 1696 жылға дейін жасырып қалды, сондай-ақ, кең таралған әңгімелерге сәйкес, 1679 жылы тағайындаған ұлы да осы құпияны сақтады. Дези Сангай Гьяцо алтыншы Далай-лама билікке келгенге дейін регент болып қызмет етті. "Потала сарайын аяқтау үшін Дези Сангье Гьяцзо Бесінші Далай-ламаның өсиетін орындап, оның өлімін он бес жыл бойы құпия ұстады. Халыққа Ұлы Бесіншінің ұзақ уақытқа шегініп кеткені айтылды. Оның жатақханасына тамақ әкеліп, маңызды шараларда Далай-ламаның салтанатты халаты таққа ілінді. Бірақ, монғол ханзадалары қабылдауға талап еткенде, Далай-ламаға есімдері ұқсас Намгьял монастырының қарт монахы Депа Деябты оның орнына қойды. Ол Далай-ламаның өткір көзінің жоқтығын жасыру үшін бас киім мен көз көлеңкесін тақты. Дези осы алдауды Мондағы бір баланың ерекше қабілеттері туралы естігенге дейін сақтап қалды. Ол сенімді адамдарын сол жерге жіберіп, 1688 жылы бала [болашақ 6-шы Далай-лама] оңтүстіктегі Ярдёг Ютсу көлінің жанындағы Нанкарцеге жеткізілді. Ол 1697 жылға дейін Дези тағайындаған ұстаздардан білім алды."

Қабылдау

XVII ғасырда Тибетте ғасырлар бойы ащы бәсекелестікке толы өткен соң, Гелуг мектебі елдегі ең беделді діни-саяси күш ретінде бұрынғы секталарды басып озды. Өз биліктері мен ықпалын жоғалтқан ескі секталардың ұрпақтарының ашуы мен даулы айыптаулары бүгінге дейін сақталған. Эллиот Сперлинг Далай-ламалардың "Нобель бейбіт сыйлығының иегерлері" деген "қалыпты бейнесінің" заманауи түсінік екенін айтады, бұл 5-ші Далай-ламаның Далай-ламалардың дүниелік билігін орнату және нығайту мақсатымен әскери қимылдарға қатысуымен байланысты.

Жазбалары

Лобсанг Гьяцо – жазушы, құрметке ие ғалым, ол еркін стильде жазған, бұл оған өздерінің ең терең сезімдері мен тәуелсіз түсініктерін ашық, кейде ирониялық түрде білдіруге мүмкіндік берді. Бірақ көбінесе ол Дүкулай Госанг деп аталды – онда, Самтен Гялцен Кармайдың айтуынша, ол былай деп жазды: Ганден сарайындағы ресми Цава Качу маған мүсіндер мен тізбелерді көрсетті (Төртінші Далай-лама мен басқа ламаларға тиесілі), бірақ мен олардың арасын ажырата алмадым! Ол бөлмеден шыққанда, сырттағы адамдарға менің тесттерден сәтті өткенімді айтқанын естідім. Кейіннен ол менің ұстазым болып, жиі: «Сен көп еңбек етуің керек, өйткені заттарды тануға үлкермедің!» – деп ескертетін. Өзінің өмірінде жазғанына қарамастан, үш ағылшын тіліндегі тарих 1619 жылы Сонам Раптен Чандзеу Чонггьедегі отбасылық үйіне өте құпия түрде (патша Тулкуды іздеуге тыйым салғандықтан) барып, бала туралы алған ақпаратын растау үшін бұрын затты тану сынағына ұшырағанын көрсетеді. Ол өзімен бірге қайтыс болған Йонтен Гьяцхоның жеке заттарын (әсіресе, Төртінші Далай-ламаның жеке самта тақталары, ваджра, қоңырау және фарфор ыдыстар, басқаларға тиесілі бірдей заттармен араластырылған) алып, екі жасқа толмаған үміткерді жеке тану сынағына түсірді, болжам бойынша, оның отбасының алдында, бала оны қиындықсыз өтті. Барлығы құпия сақтауға ант берген, ал Далай-лама бұл сынақ туралы өзінің өмірбаянында айтпады, өйткені ол екі жастан аспаған кезде болған және ол оны ұмытып кеткен болуы мүмкін. Бұл автобиография Тибет тарихының осы кезеңін зерттеу үшін ғалымдар мен жазушылар үшін құнды ақпарат көзі болды. «Дүкула» автордың күнделікті өміріндегі оқиғаларды егжей-тегжейлі және объективті түрде баяндайды, бұл оқырманға 17 ғасырдың көп бөлігінде Лхаса мен Тибет қоғамының панорамалық көрінісін көруге мүмкіндік береді. 1681 жылы Лобсанг Гьяцо жеке үш томдық кітап жазды, ал оның соңғы регенті Дези Сангье Гьяцо 1682 жылы ұстазының қайтысынан кейін тағы екеуін қосты. Бұл 5 том «Тибеттің ең ұлы мемлекет қайраткерлерінің естеліктерін қамтитындықтан, көлемі мен мазмұны жағынан Тибет автобиографиялық әдебиетінің ең маңызды құжаты болып табылады». Ол өзінің өмірбаянында былай деп жазды: «Манджушридің ауызша үйретімдерін аяқтағаннан кейін [1658 жылы] мен Гелугтар қатарынан кетуім керек болды. Бүгін [1674] Білім иелерінің ауызша үйретімдерін аяқтаған соң, мен, мүмкін, Ньингма қатарынан да кетуге мәжбүр боламын!»

Lobsang Gyatso was a prolific writer and respected scholar, who wrote in a free style which allowed him to frankly – and sometimes, ironically – express his own deepest feelings and independent interpretations. – but far more commonly referred to simply as Dukulai Gosang – in which, according to Samten Gyaltsen Karmay, he wrote:
The official Tsawa Kachu of the Ganden Palace showed me statues and rosaries (that belonged to the Fourth Dalai Lama and other lamas), but I was unable to distinguish between them! When he left the room I heard him tell the people outside that I had successfully passed the tests. Later, when he became my tutor, he would often admonish me and say: "You must work hard, since you were unable to recognize the objects!" Despite what he wrote above himself later in life, three different English language histories attest that he was subjected to an earlier object recognition test, in 1619, when Sonam Rapten, the Chandzeu, went to his family home at Chonggye in great secrecy (since the king had banned the search for the Trulku) to confirm information he had received about the boy. He took with him a number of the late Yonten Gyatsho's personal belongings (specifically, the Fourth Dalai Lama's personal samta boards, vajra, bell and porcelain bowls all mixed with identical items belonging to others) to submit the less than two year old candidate to a private recognition test, presumably in front of his family, which the boy passed without any difficulty. It is supposed that everyone present was sworn to secrecy, and that the Dalai Lama did not refer to this test in his autobiography because it occurred when he was not more than two years old and he would have forgotten about it. This autobiography has been a rich source of information for research on this period of Tibetan history by scholars and writers. ‘Dukula’ affords a detailed and objective account of daily events in the author's life which permits the reader to envision a panoramic view of Lhasan and Tibetan society through most of the 17th century. By 1681 Lobsang Gyatso personally wrote three volumes and his last Regent Desi Sangye Gyatso added another two after his master's death in 1682. These 5 volumes "represent the most important – in both size and content – document of Tibetan autobiographical literature in existence, since they include the memories of two of the greatest statesmen of Tibet". He also wrote in his autobiography that "When I finished the Oral teachings of Manjushri [in 1658], I had to leave the ranks of the Gelug. Today [in 1674], having completed the Oral teachings of the Knowledge holders, I will probably have to withdraw from the Nyingma ranks as well!"

Діни мәтіндер

Падмасамбхаваның Сегіз көрінісінің «Барлық ішкі мәндердің одағы» – Тхукдруп Ян Ньинг Кунду садханасы 5-ші Далай-ламаның «таза көру» терминінен алынған. Ол оның Сангва Гьяченінде қамтылған (садхана және оған байланысты күш беру мәтіндерін Джамянг Кхенце Ванпо жинақтаған).

Тарихи мәтіндер

5 Далай-лама 1643 жылы Гуши ханның өтінішімен Тибет тарихының толыққанды және егжей-тегжейлі тарихын құлшыныспен жазды.